https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc6eb2c6619dad101cd4a23382cdedde.pdf 3e6541e65a50b23c0760cfd037dcbb86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4215 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 244-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 �sztuką etnologiczną są m n i e j więcej jednakowo za­ awansowane w e wszystkich częściach świata, ale poszczególne gałęzie t e j sztuki są t r a k t o w a n e bardzo nierównomiernie. W badaniach n a d architekturą n p . głównym k i e r u n k i e m zainteresowania jest zwykle dekoracja 'budynków, a prawie zupełnie pomija się zasady f o r m o w a n i a artystycznego domów i osiedli. Szczególną uwagę poświęca się rzeźbie, ale głównie rzeźbie w drewnie, k a m i e n i u i metalu, podczas gdy rzeźba W glinie czy błocie, rzadko kolekcjonowana w muzeach ze względu n a swą kruchość, pozostaje prawie nieznana. Zapóźnione są także studia nad niektórymi działami malarstwa. Za najpilniejszą potrzebę w obecnym stanie rzeczy uważa a u t o r k a systematyczne badania terenowe, pro­ wadzone n a wielką skalę, które objęłyby całą p r o ­ dukcję artystyczną wszystkich ludów etnologiCznych. W badaniach n a d sztuką 'zaznaczają się cztery głów­ ne zadania; są t o : szczegółowe studia nad poszcze­ gólnymi Obiektami sztuki, biografie artystów, studio­ wanie sztuki w całej strukturze k u l t u r y oraz historia sztuki — ustalenie stylów w sztuce etnologicznej i i c h historycznych następstw. Szczególnie konieczne będzie t u wszechstronne podejście do sztuki etnolo­ gicznej. Dotychczas b r a k u j e kryteriów, które ułatwi­ łyby badaczom ustalenie standardów wartości a r t y ­ stycznej sztuki ludów etnologicznych i dopomogły w dokonaniu k l a s y f i k a c j i stylów wszystkich dzieł sztuki. Dlatego też trzeba wypracować nowe metody badań n a podstawie metod stosowanych przez etno­ logów i historyków sztuki, które pozwolą n a zrozu­ mienie specyficznych wartości artystycznych sztuki ludów etnologicznych. Szczegółowo zajmuje się autorka wstępną fazą studiów n a d sztuką etnologiczną, omawiając zadania i metody badań terenowych. Podkreśla t u , że w ba­ daniach n i e możma pomijać nowego gatunku sztuki, j a k i m jest pamiątkarstwo '(tourist a r t ) , uprawiane w ramach tradycyjnych k u l t u r plemiennych. Pod­ stawowe zadania badań terenowych, omawiane przez autorkę, t o kolekcjonowanie, opis, w y w i a d i obser­ wacja. Kolekcjonowanie uważa ona za niezbędne, bo t y l k o dobrze prowadzone zbiory muzealne umożli­ wiają zachowanie dzieł sztuki, zagrożonych poważnie w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . M e t r y k a każdego przed­ miotu, oprócz danych dotyczących daty i miejsca znalezienia oraz opisu samego przedmiotu, p o w i n n a także zawierać w y w i a d o jego znaczeniu, pochodze­ n i u , wytwórcy i właścicielu oraz komentarz badacza, zawierający ocenę autentyczności i prawdopodobień­ stwa uzyskanych i n f o r m a c j i . Opis udostępnia d l a studiów n a u k o w y c h dzieło sztuki nieprzenośne l u b niemożliwe d o nabycia. Z t y m łączy się zagad­ nienie fotografii, rysunków oraz k o p i i w łatwym do użycia materiale. Zdjęcia i rysunki p o w i n n y uka­ zywać obiekt w jego zwykłym kontekście. A u t o r k a omawia t u p u b l i k o w a n e przykłady najbardziej właś­ ciwych ujęć fotograficznych. "Wywiad trzeba p r o w a ­ dzić w dwóch f o r m a c h : w y w i a d ogólny oraz i n d y ­ widualny. "W ogólnym — badacz stawia p y t a n i a i n f o r m a t o r o m co do wartości artystycznej danych dzieł sztuki i nasuwających się w 'związku z n i m i skojarzeń. W wywiadzie i n d y w i d u a l n y m rozmówca, przede wszystkim sam artysta, p y t a n y jest o jego osobisty stosunek do sztuki. Dopiero porównanie wyników wywiadów obu typów może dać właści­ w y efekt. Obserwacja dotyczy n p . procesu pracy artysty i n a ogół n i e napotyka w terenie więk­ szych trudności, gdyż, według doświadczeń autorki, l u d y etnológiczne są dumne ze swych uzdolnień a r t y ­ stycznych i chętnie j e demonstrują. T u należy także analiza postawy grupy l u b pojedynczych osób wobec dzieł sztuki.' Szczegółowle badanie dzieł sztuki. "W t o k u badań trzeba ustalić autentyczność obiektu sztuki, identy­ fikując późniejsze przeróbki i — w miarę potrzeby — rekonstruując wygląd pierwotny. Następnie p o w i n n o silę ustalić datę i miejsce jego pochodzenia. L o k a l i ­ zacja obiektu jeSt szczególnie ważna wobec b r a k u tradycji ustnej l u b dokumentów, 'bowiem „Wśród k u l ­ tur niepiśmiennych style czasowe utrzymują się długo i są trudniejsze do zlokalizowania niż style lokalne i regionalne". Podstawowe k r y t e r i a klasyfikacji przedmiotu, uwzględnione przez autorkę, t o materiał, technika wykonania, cel, treść, f o r m a i s t r u k t u r a . Za ważniej­ sze cele, którym służą dzieła sztuki, uważa autorka użytkowość, potrzeby rytualne, kształcenie, znaczenie handlowe, umocnienie siły i bogactw władcy (social prestige), utrzymanie porządku i dyscypliny (social control), wreszcie tworzenie t y l k o „sztuki d l a s z t u k i " (art for art's sake). Gdy b r a k u j e źródeł pisemnych i ustnych d o i n t e r ­ pretacji treści obiektu, przede wszystkim trzeba zna­ leźć w naturze ewentualny model, a następnie sięgnąć do m i t o l o g i i , r e l i g i i i h i s t o r i i danej k u l t u r y . W razie gdyby t o nie wystarczyło, pomocą może być metoda interpretacji uniiateralnej', tzn. porównanie danego przedmiotu z podobnym, który już został wytłuma­ czony, [lub metoda interpretacji wzajemnej, w której dzieło o treści znanej t y l k o częściowo trzeba porów­ nać z i n n y m , również częściowo lecz w i n n y c h par­ tiach zinterpretowanym, t a k że się wzajemnie uzu­ pełniają. Obie te metody można stosować przy uży­ ciu przedmiotów bardzo sobie b l i s k i c h w przestrzeni i w czasie. "Wstępnym k r o k i e m w badaniu f o r m y jest analiza zewnętrznej fontny przedmiotu. I n d y w i d u a l n y styl dzieła sztuki najlepiej uwidacznia się przez porówna­ nie z podobnymi obiektami. Oczywiście jest t u za­ strzeżenie autorki o porównywaniu przedmiotów n a j ­ bliższych sobie pód względem t w o r z y w a , techniki wykonania, celu i treści. Porównanie należy zacząć od f o r m y całego przedmiotu, a następnie można do­ piero przejść do szczegółów. Przy porównywaniu dizieł sztuki etnologicznej znajdują zastosowanie przeciw­ stawne pary cech stylistycznych, wypracowane w r a ­ mach studiów n a d sztuką europejską, n p . f o r m y tek­ toniczne i atektoniczne, haptyczne i optyczne, n a t u r a l i styczne i stylizowane, frontalne 1 przestrzenne. "W for­ mach tektonicznych s t r u k t u r a wewnętrzna jest wyraź­ nie w i d z i a l n a zewnątrz i zaakcentowana^ podczas gdy w a tektonicznych n i e jest .podkreślona, a czasem wręcz zatarta. F o r m y haptyczne najlepiej można r o ­ zumieć oglądając j e z b l i s k a l u b trzymając w ręku, natomiast optyczne osiągają najlepszy efekt podczas oglądania i c h z dystansu. Te ostatnie według autorki nie są raczej wyróżniane w sztuce etnologicznej. Obiekt o f o r m i e naturałistycznej (sensous) przedsta­ w i a n y jest niekoniecznie t a k , j a k przedmiot wygląda w rzeczywistości, ale j a k j e s t pojmowany przez zmy­ sły (zwłaszcza wzrok). "W p r z e c i w n y m w y p a d k u p u n k t e m wyjściowym d l a artysty jest jego własne pojęcie przedmiotu. T a druga cecha stylowa przeważa w sztuce ludów etnologicznych, więc autorka omawia ją szczególnie dokładnie, dzieląc na k i l k a możliwych podgrup. Dzieła o formie frontalnej przeznaczone są do oglądania t y l k o z jednego, stałego p u n k t u . Cecha t a wywołuje czasem wrażenie płaskości. W w y ­ padku przeciwnym trzeba Szukać różnych punktów widzenia, b y właściwie ocenić zależność i przenika­ nie się f o r m , b y uzyskać wrażenie głębi przestrzeni. 1 A u t o r k a uważa jednak, że wymienione przeciw­ stawienia nie wystarczają w studiach n a d sztuką etnologiczną i wstępnym zadaniem dalszych prac jest odkrycie p a r kontrastowych, które lepiej wykażą pod­ stawowe zasady kształtowania f o r m y w sztuce etno­ logicznej. Przez badanie s t r u k t u r y dzieła sztuki rozumie" autorka o d k r y w a n i e współzależności i wzajemnego 245 �oddziaływania w y m i e n i o n y c h już elementów, więc techniki, materiału, celu, treści i formy. Znaczenie ich d l a ostatecznego stanu dzieła sztuki zmienia się w różnych okresach. Zagadnienia te ciągle jeszcze nite są dokładnie przebadane w odniesieniu do sztuki etnologicznej i wymagają dalszych studiów. Й а i l u ­ stracji a u t o r k a przedstawia Itu szereg przykładów z dziedziny h i s t o r i i sztuki europejskiej. Końcowym zadaniem Systematycznych badań n a d dziełem sztuki jest umiejscowienie j e j w obrębie k u l t u r y , dó której należy, a przede wszystkim w ob­ rębie określonego stylu, oraz ustalenie, do której fazy rozwojowej tego stylu należy. Biografia artysty. T e n dział badań autorka t r a k ­ tuje bardzo Szeroko. Pierwszym zadaniem jest t u szczegółowe, chronologiczne ustalenie kolei życia artysty, łącznie z uwzględnieniem środowiska r o d z i n ­ nego, rasowego i narodowego, wyróżnienie jego za­ interesowań i motywów twórczości. Druga część bio­ grafii p o w i n n a ukazywać rozwój indywidualnego 6tyiu artysty, wypunktować najważniejsze okresy d l a jego pracy twórczej. Do dokładniejszego poznania osobowości artysty pomagają metody psychologii i n d y ­ widualnej i grupowej. Najlepiej znaną metodą psy­ chologii i n d y w i d u a l n e j jest psychoanaliza, która w y ­ k r y w a i m p u l s y twórczości, jednak oparte n a niej ba­ dania poglądów estetycznych n i e są wystarczające. Metoda psychologii typów wprowadza „ideały h e u ­ rystyczne" różnych typów artystów. Można ją t r a k ­ tować j a k o uzupełnienie poprzedniej, pomimo że idealne t y p y heurystyczne posiadają pewne odchyle­ nia. Badania n a d t y m zagadnieniem są w t o k u i do studiów n a d Sztuką trzeba stale adaptować n a j ­ nowsze ićh osiągnięcia. A u t o r k a omawia t u tzW. t y p y konstytucyjne (Con­ stitutional type, KonstitutiontypuS). Udowodnienie hipotezy, że t y p k o n s t y t u c y j n y powiązany jest z po­ szczególnymi Stylami w Sztuce, jest bardzo s k o m p l i ­ kowane, autorka uważa j e d n a k za p r a w i e pewne — istnienie powiązań miedzy t y p a m i konstytucyjnymi a Stylami w sztuce. Trzeba ustalić t y p y konstytu­ cyjne, które p o w i n n y być uwzględnione w badaniach nad sztuką ebnologiczną, ustalić Wartość artystyczną tej sztłuki i przeprowadzić korelacje rasowych, a n t r o ­ pologicznych i psychologicznych typów osobowości z różnymi 'kierunkami stylistycznymi. Dotychczasowe , dorywcze badania n a d t y m zagadnieniem sugerują, że można takie t y p y ustalić, trzeba jednak sięgnąć do 'Pomocy psychologów. Innego rodzaju klasyfikację artystów można opie­ rać n a rodzaju talentu estetycznego. Ustalone f u zo­ stały cztery t y p y podstawowe, a mianowicie: typ zmysłowy (artysta w y d o b y w a szczególnie postrzeżenia zmysłowe, n p . w m a l a r s t w i e k o l o r i kształt), k i n e stetyczny (artysta t w o r z y własne pojęcia ruchu i prze­ strzeni), wyobrażeniowy (przedstawianie własnych wizji', często stylizacja) oraz emocjonalny. B r a k na razie szerszych podstaw do omawiania męskich i kobiecych typów osobowości artystycznej, choć n p . opierając się n a własnych badaniach autorka jest w stanie wyróżnić j e w malarstwie ściennym zachodniej A f r y k i . Duże znaczenie d l a sztuki etnologicznej m a t y p eidetyczny artysty, który p o t r a f i odtworzyć z w y ­ obraźni s u b i e k t y w n y obraz przedmiotów raz dostrze­ żonych, nawet po dużym odstępie czasu. Właściwość ta może być sztucznie wywołana l u b pobudizona przez stosowanie środkóW wywołujących wizje, j a k na przy­ kład przyjmowanie używek, narkotyków, a nawet trucizn. W określeniu rodzaju talentu artysty pomaga śle­ dzenie procesu jego pracy. Ważna jest t u kwestia kolejności w kształtowaniu ogólnej f o r m y obiektu i detali, sprawa naśladownictw, czy ewentualnego kopiowania. 1 24G A u t o r k a stwierdza, że w zasadzie przeminął już czas n a studiowanie biografii artystów, gdyż stale zmniejsza się ilość twórców pracujących według ple­ miennych t r a d y c j i . Studfci nad sztuką w całej strukturze kultury. Badacz sztuki p o w i n i e n zawsze mieć n a uwadze ca­ łość k u l t u r y , gdyż każda cywilizacja stanowi niepo­ dzielną całość. D l a wykazania pozycji sztuki w k u l ­ turze, j a k i r a n g i j e j poszczególnych gałęzi, niezbędtna jest analiza 'budowy tej k u l t u r y , stosunków i po­ wiązań między jej .poszczególnymi działami. Przykła­ dowo o m a w i a autorka powiązania między sztuką a go­ spodarką, strukturą społeczną i ideologią. Uważa ona, że wpływ gospodarki n a sztukę jest nieco przece­ niany. № e można n a przykład uważać sztuki za l u k ­ sus, oparty n a bogactwie. Okres prosperity gospodar­ czej wpływa w p r a w d z i e n a bogactwo i ilość obiek­ tów sztuki, ale niekoniecznie n a i c h wartość a r t y ­ styczną. W 'społeezeńsiwaeh etnologicznych n a pew­ n y m poziomie gospodarczym dzięki 'podziałowi pracy sztuka może stać się źródłem u t r z y m a n i a d l a artysty, co uważa a u t o r k a za bardzo ważny czynnik. Z kolei specjalny rodzaj gospodarki w y t w a r z a się w p e w n y c h okolicach, gdzie wytwórczość czy sprzedaż obiektów sztuki jest podstawą egzystencji. W zakresie s t r u k ­ t u r y społecznej n p . rozwój różnorodnych klas i rang społecznych jest p i e r w s z y m w a r u n k i e m dó Specjali­ zacji artystów. Sztuka uzależniona jest w w i e l u punktach o d Struktury społecznej, natomiast Wpływ satufci n a strukturę społeczną w społeczeństwach etno­ logicznych n i e jest w i e l k i . Bardzo duży wpływ n a sztukę w y w i e r a k u l t u r a intelektualna, do której zalicza a u t o r k a mied'zy i n n y ­ m i obyczaje i moralność, wierzenia, poezję, taniec i muzykę. Pewne ideologie czy wierzenia wpływają na sztukę destrukcyjnie, n p . wywołany przez nowe idee masowy r u c h mszczenia dzieł sztuki wśród ple­ m i o n Bantu w 1Ш54 r. Na upadek tradycyjnej sztuki plemiennej wpłynęły też w dużym stopniu misje ohrześcijańslkie. I n n e ideologie działają n a sztukę pobudzająco. Z kolei sztuka może przyczynić się do rozszerzania się religii. Wśród innych aspektów sztuki i k u l t u r y uwzględ­ nia a u t o r k a pozycję sztuki w całej k u l t u r z e danego l u d u oraz aktualne przewodnictwo danej gałęzi sztuki. Oczywiście badając te problemy trzeba mieć n a względzie stałe zmiany, które zachodzą w omawianej dziedzinie. Historia sztuki lud&w etnologicznych, a więc chro­ nologiczne przedstawienie rozwoju stylów sztuki, jest następnym zadaniem studiów n a d tą sztuką. Wstę­ p e m do badań historycznych jest dokonanie w y b o r u 'potrzebnych dzieł sztuki z w i e l k i e j masy obiektów, które n i e posiadają wartości artystycznej i histo­ rycznej. Wydaje się, że a u t o r k a za mało u w a g i po­ święciła t e m u problemowi w ramach całego, t a k szczegółowo opracowanego zagadnienia. Dalsze k l a ­ syfikowanie obiektów oraz eliminacja przedmiotów obcego pochodzenia pozwala n a zgrupowanie i c h w pokrewne grupy o podobnych cechach artystycz­ nych. Podobieństwa Wśród g r u p y przedmiotów z są­ siadujących regionów tworzą styl l o k a l n y , a podo­ bieństwa między dziełami z poszczególnych okresów czasu dają możność wyróżnienia stylu czasowego. Następnie trzeba określić charakter każdego stylu i prześledzić jego ewolucję i upadek. Wtedy dopiero przez porównanie motywów i stylów można ustalić powiązania, współdziałanie i przenikanie różnych stylów, ustanawiając w końcu szersze kompleksy sztuki jednorodnej i l i n i e j e j rozwoju. Podejmowano już podobne badania, w w y n i k u których zostały usta­ lone i scharakteryzowane okręgi stylowe, między i n ­ n y m i d l a .Nowej G w i n e i , A f r y k i , czy północno-zachod­ niego wybrzeża A m e r y k i Północnej. Na poparcie swoich wywodów a u t o r k a zamieszcza zarys h i s t o r i i sztuki etnologicznej w Afryce, T w i e r d z i �ona, że na podstawie zebranych dotychczas materia­ łów można b y już napisać petaowarltościową historię sztuki ludów A f r y k i , A m e r y k i północnej i Indonezji. Przed badaczami sztuki etnologicznej stoi koniecz­ ność ustalenia, czy możliwe jest rozróżnienie w roz­ w o j u sztuki etnologicznej idealnych stylów czaso~ w y c h , podobnych do ustanowionych d l a sztuki euro­ pejskiej. Periodyzacja t a k a została już także opraco­ w a n a d l a sztuki neolitu, brązu i okresu wędrówki ludów. A u t o r k a sądzi więc, że podobne fazy stylowe zostaną odkryte w sztuce ludów etnologicznych, cho­ ciaż n i e jest wiadomo, czy następują one równie d y ­ namicznie j a k n a Zachodzie. Trzeba t u brać pod uwagę specyficzną dynamikę różnych k u l t u r . W podsumowaniu a u t o r k a stwierdza, że nieliczne t y l k o ważne kwestie, dotyczące s z t u k i etnologicznej', zostały do c h w i l i obecnej rożtrząśnięte zadowalająco. Przed badaczami stoi więc bardzo wiele pracy, którą trzeba prowadzić za pomocą dokładnie ustalonych metod. Artykuł H e r t y Haselberger przed oddaniem do d r u k u został rozesłany przez redakcję „Current A n ­ thropology" do 49 naukowców całego świata, i n t e r e ­ sujących się podobnymi problemami. Z n i c h 26 za­ brało głos w d y s k u s j i ; obszerne i c h komentarze zo­ IS L I E T U V I U K U L T U R O S ISTORIJOS, stały umieszczone W czasopiśmie równocześnie z oma­ wianą pracą. "Większość dyskutantów nie zgodziła się z przy­ jętym przez autorkę terminem „sztuka etnologiczną". Proponowane przez n i c h określenia, j a k „sztuka p r e industrialna", czy „nieeuropejska plemienna", w e ­ dług zdania a u t o r k i , wyrażonego w odpowiedzi, n i e są jednak bardziej przekonywające. Zgadza się ona ze zdaniem niektórych, że na obecnym poziomie w i e ­ dzy o sztuce ludów etnologicznych nie trzeba już wspólnej nazwy d l a tej dziedziny Sztuki, a wystarczy t e r m i n roboczy, za j a k i zawsze uważała przyjęte przez siebie Określenie. K i l k u komentatorów wysunęło konieczność usta­ lenia precyzyjnie zdefiniowanych terminów i wyjaś­ niających komentarzy, które pozwoliłyby n a dyskuto^ wanie problemów estetyki i sztuki bez nieporozumień. Między i n n y m i atakowano definicję sztuki, podaną w a r t y k u l e , którą jednak sama a u t o r k a t r a k t u j e j a k o uproszczoną. A u t o r z y komentarzy uzupełnili s t u d i u m H . Hasel­ berger szeregiem informadji o mało znanych ludach, a także rozszerzyli jego zakres własnymi ideami i po­ mysłami. Ewa Fryś-Pietraszkowa t. I I I , V i l n i u s 1961, s. 356, ilustracje. Trzeci t o m (rec. I i I I t . — „Polska Sztuka L u d o ­ w a " , 1950, n r 2, s. 103 i 1961, n r 4, s. 248) pracy zbio­ rowej wydawanej przez Instytut H i s t o r i i przy L i t e w ­ skiej A k a d e m i i Nauk zawiera ogółem 19 opracowań różnych tematów z h i s t o r i i k u l t u r y l i t e w s k i e j . Część archeologiczna Obejmuje 6 artykułów {głów­ nie o wykopaliskach k u r h a n o w y c h i cmentarnych), spośród których d w a zawierają szczególnie interesu­ jące materiały o garncarstwie. R. Jablonskyte-Rimantiene {„Garncarze wczesnego okresu żelaza w L a painia", s. 3 —16) podaje w y n i k i badań wykopalisk, pozwalających na odtworzenie technologii, f o r m i ozdób stosowanych w d a w n y m garncarstwie l i t e w ­ skim. R. VolkaiteHKulikauskiene {„Wyniki badań k u r ­ hanu w Punia", s. 41—65) o m a w i a m . i n . rekonstruk­ cje X V I I - w i e c z n y c h k a f l i reliefowych niebiesko-białych i zielonych (typu k a f l i gdańskich). 1 Część etnograficzna obejmuje 5 opracowań. A. Vysniauskaite daje w pracy p t . „Zwyczaje pogrzebowe w X I X i początkach X X w i e k u na L i t w i e " (s. 132—'157) drobiazgową i c h analizę, dzieląc cały materiał n a cztery zasadnicze okresy: choroba i zgon, oporządzenie ciała i czuwanie przy zmarłym, pogrzeb, obchody k u czci zmarłych. Omawiając pierwszy okres (choroba i zgon), autor­ ka przytacza różne przepowiednie śmierci oraz zwy­ czaje związane z odwiedzaniem chorych i i c h żegna­ niem. Do ciekawszych należał zwyczaj częstowania przez chorego w obliczu śmierci — p i w e m domowej roboty; zwyczaj ten, notowany w X V I w., utrzymał się w pełni W X I X w., kiedy t o jeszcze n p . pewna chorowita w d o w a piła dziesięciokrotnie swe „piwo śmierci". Umierającego kładziono n a podścielonej na ziemi słomie, aby dusza mogła prędzej oddzielić się od ciała (podobny zwyczaj istniał u nas). Zwyczaje towarzyszące oporządzaniu ciała i czu­ w a n i u przy n i m miały przede w s z y s t k i m na celu ułatwić nieszkodliwe odejście duszy: przez unikanie hałasu, przez zawiadomienie bydła i pszczół, przez pozbycie się przedmiotów „tabu" (naczynie i woda po obmyciu ciała, odcięte włosy itd.), przez odpowied­ nie ubranie i ułożenie ciaiła oraz przez f o r m y zawia­ domienia k r e w n y c h i sąsiadów, a następnie odpra­ wienie „śermenis" (poczęstunek duszy) i „raudos" (lament). W t y m też okresie przygotowywano trumnę, która o d początku X I X w i e k u w y k o n y w a n a była z sześciu desek i wewnątrz w y b i t a płótnem (wzmian­ kowane w X V I I w . t r u m n y drążone nie były już napotykane). T y l k o w niektórych okolicach zachod­ niej i północnej L i t w y istniał zwyczaj wcześniejszego przygotowania trumny, którą następnie trzymano na strychu własnej chałupy l u b spichrza czy kościoła (np. w Rusne bywało n a strychu kościoła ułożonych 100 — 200 t r u m n i e n , a jedna z napisem „18S7 m. N. P." przetrwała t a m zapomniana aż do drugiej w o j n y światowej). Z d n i e m pogrzebu związane są niektóre zwyczaje podobne do polskich, np. wkładanie do t r u m n y róż­ nych przedmiotów — n a 'Litwie były t o przedmioty, których zmarły używał, które szczególnie lubił, albo też monety (potwierdziły t o wykopaliska z X I X - w i e c z nych cmentarzysk; XVI-wieczne źródła mówią 0 Wkładaniu żywności). W tej części autorka omawia kolejno: złożenie ciała do t r u m n y , likwidację rzeczy „tabu", czas i sposób wytransportowania zmarłego, spuszczenie do grobu, rzucanie ziemi i poczęstunek na cmentarzu, tzw. „paskutines". Wśród bogatszych p r a k t y k o w a n y był czasem zwyczaj spuszczania t r u m ny na haftowanych ręcznikach, które potem ofiaro­ w y w a n o księdzu. Poczęstunek k u czci zmarłych urządzano zazwyczaj w dziewiątym i czterdziestym d n i u po pogrzebie (lokalnie — w innych dniach), a ponadto co r o k u po jesiennych Zbiorach; jeszcze w początkach X X w i e ­ k u wierzono, że n a te poczęstunki zjawiają się dusze zmarłych. A u t o r k a uwzględnia materiały źródłowe dotyczące L i t w y oraz Prus Wschodnich, Łotwy i Polski (Dłu­ gosz, Stryjkowski). W zakresie nowszej l i t e r a t u r y — ogranicza się do terenu L i t w y i zagadnień ogólnosłowiańskich w opracowaniu uczonych radzieckich. Natomiast polski czytelnik widziałby t u chętnie ze­ stawienie z naszymi badaniami (np. H . Biegeleisen: „U kolóbki, przed ołtarzem, n a d mogiłą", L w ó w 1929; J . Bystroń: „Słowiańskie obrzędy rodzinne", Kraków 1916; A . Fischer: „Zwyczaje pogrzebowe l u d u p o l ­ skiego", L w ó w 1921). I . Butkevicius w a r t y k u l e pt. „Nowe dane o żmudzk i c h zabudowaniach chłopskich z X V I I I w . " (s. 1OT— 172) omawia t r z y datowane chałupy, jedną „kletis", spichrz oraz jedną stodołę. Chałupy (1730, 1771 1 1799 r.) posiadają pośrodku obszerny k o m i n z o t w a r - 247 Г �t y m ogniskiem, d w i e sienie, d w i e izby (brudną i czy­ stą), alkierzyk, komory i inne pomieszczenia ( w s u ­ mie 8—9). Charakterystyczne jest urządzenie komina, bardzo przypominające opisywane w „numas", j a k i rodzaj podcienia końcowego, tzw. „lepis", gdzie l a t e m zbierano się n a posiłki i różne prace. Zinwentaryzowana „kletis" pochodzi z 1753 r. i była cała pionowo szalowana deskami p r z y b i t y m i za pomocą drewnianych kołków. Jest to budynek obszerny, bez okien, o k i l k u wejściach i o w i e l u po­ mieszczeniach mieszkalnych i gospodarczych. Ozdoby Zgrupowane są w fasadowym podcieniu (drzwi, p r o ­ filowane podpory, rysie). Na ogół zachowała się duża ilość „kletis", pochodzących z pocz. X I X w., które są nadal używane i n d y w i d u a l n i e przez zrzeszonych w spółdzielniach gospodarzy. Natomiast gorszy los spotkał stodoły, które w n o w y m systemie r o l n y m są przebudowywane l u b rozbierane. Dlatego zinwen­ taryzowana stodoła z 1756 r. stanowi rzadki dziś okaz tego typu b u d o w n i c t w a utrzymującego się o d X V T I I po X X wiek. Rolę najbardziej istotną spełnia j e j część ogrzewana, tzw. „jauja" (na Żmudzi „pirtis"), wyposażona w duży piec gliniany, a użytkowana do suszenia zboża; po j e j ibokach znajdują się pomiesz­ czenia na plewy, a przed nią — duże klepisko, za którym mieści się tzw. „trisienis" o ścianach z piono­ w y c h słupków, służący do składania świeżo zwiezio­ nego zboża. M . iMasonyte w pracy pt. „Kobiece ubiory drugiej połowy X I X i początku X X w . w regionie D z u k i j a " (część L i t w y między Wilią a Niemnem oraz przy­ ległe tereny za Niemnem) n a s. 173'—189 podaje do­ kładne opisy poszczególnych wariantów ubiorów i ma­ teriałów, z których były one wykonywane. N a t y m obszarze L i t w y najdłużej utrzymały się w użyciu t k a n i n y samodziałowe. Na spódnice starszego t y p u używano najczęściej t k a n i n y kraciastej l u b rzadziej pasiaka ( w t y m w y p a d k u spódnica szyta z t k a n i n y w poprzek). K r a t a była przeważnie duża i d w u b a r w n a (białoHczerwona, biało-granatowa, biało-fioletowa) lub wielobarwna (zielono^czerwono-czarno-fioletowa). Używano też t k a n i n przetykanych na zapaski oraz w drobną kratkę i pasiaki —• n a gorsety. Wierzchnie „siermięgi" noszono z szarego l u b rzadziej — b r u ­ natnego samodziału. Bardzo w a n y m elementem zdob­ niczym były fcrajki, których znano t u aż sześć odmian w zależności Od techniki i c h wykonania. Szukając analogii z naszymi strojami, l u d o w y m i można wymienić p r y m i t y w n y krój, t z w . „poncho po­ dłużne", występujący w tamtejszych tradycyjnych koszulach (bez szwu n a r a m i e n i u i wzmocnionych w t y m miejscu naszytymi przyramlkami). W drugiej połowie X I X w i e k u był również noszony l n i a n y гайtuch z czerwonym w e t k a n y m l u b h a f t o w a n y m szla­ kiem. Rańtuch utrzymał się w t y m regionie o ponad 50 l a t dłużej niż w i n n y c h częściach L i t w y . Wreszcie j a k o ubiór igłowy kobiety zamężnej używane były czepce siatkowe występujące również u nas, a znane w ogóle w bardzo szerokim zasięgu (O. Mulkiewiez: „Koronki siatkowe w Kańczudze", Polska Sztuka L u ­ dowa, 1956, n r 3, s. 169—174). Wspomnieć jeszcze należy o tzw. „nuometas" (płat najcieńszego płótna 3,5 X 0,5 im), którym m n i e j więcej do połowy X I X w . owijano w skomplikowany sposób głowę kobiety za­ mężnej. Osiedlone n a naszych Ziemiach Zadhodnich stare kobiety pochodzące z Białorusi i Polesia posia­ dają podobne stroje głowy, zwane w i c h nomenkla­ turze „namiotki", które według starego zwyczaju mają jeszcze służyć do „przykrycia rąk" po śmierci (jako ubranie głowy służyły i c h matkom). Charakterystycznymi elementami obecnego ubioru kobiecego w rejonie D z u k i j a są zapaski (fartuchy) i duże chustki naramlenne, powszechnie noszone nawet do ubiorów świątecznych. Artykuł S. Bernotiene pt. „Wyrób środków trans­ portu konnego" (s. 190—198) zawiera ciekawe infor­ macje historyczne i współczesne o organizacji i tech­ nice produkcji. Dowiadujemy się пр., że jeszcze w 1940 r. istniały całe w i o s k i trudniące się zgina­ n i e m łęków do kół. Proces p r o d u k c j i był dość skom­ p l i k o w a n y i wymagający urządzeń 'pomocniczych. Jednorazowo wyrabiano do 100 sztuk. A u t o r k a o p i ­ suje narzędzia i sposób w y r o b u wozów i bryczek, informując, że do X I X w . używano wozów n i e k u tych, jeszcze w X X w . spotykano sanie o płozach wzmacnianych twardszym drzewem. N a wyjazdowych bryczkach i sankach występowały ozdobne okucia, ale jedynie wyginane i malowane (nie ma wzmianek 0 znanych u nas ozdobach stempelkowych). Obecnie istnieją przy społecznych gospodarstwach rolnych pracownie zrzeszające odpowiednich rzemieślników trudniących się w y k o n y w a n i e m środków transportu konnego, który jest jednak już coraz bardziej w y ­ pierany przez samochodowy. B r a k wzmianek o współ­ czesnych ozdobach. Wreszcie artykuł V. M i l i u s a p t . „W sprawie badań nad rzemiosłami w i e j s k i m i " (s. 199—214) o m a w i a za­ równo materiały historyczne j a k i zebrane od 1957 r. w akcji badań terenowych. Ciekawe, że n a L i t w i e garncarstwo zaliczane jest — obok krawiectwa, tkac­ t w a i przędzenia —• do rzemiosł w y k o n y w a n y c h przez kobiety, a nawet były okolice, gdzie p r a w i e każda kobieta umiała toczyć garnki', które następnie w y ­ palała w zwykłym piecu kuchennym,. Ponadto m a swoją wymowę zdjęcie fotograficzne z 1951 r. przed­ stawiające toczenie garnka n a kole sponowym. Artykuł stawia szereg zagadnień, takich j a k : skąd r e k r u t o w a l i się rzemieślnicy (od pierwszych w z m i a ­ nek w X V I w.), j a k i e były w a r u n k i n a u k i i pracy, miejsce pracy, narzędzia, sposoby wynagrodzenia 1 sprzedaż n a j a r m a r k a c h oraz różne zwyczaje. A u t o r podsumowuje dotychczasowe materiały i odpowiada na k i l k a podstawowych pytań, a mianowicie: co litewscy rzemieślnicy d a l i sąsiadom, a co od nich zapożyczyli, j a k i jest wkład mniejszości narodowych KRosjan, Żydów, Tatarów — b r a k wzmianek o Po­ lakach) i wpływ stylów historycznych. Praca jest t y m cenniejsza, że zajmuje się szeregiem zagadnień mało na ogół w literaturze fachowej poruszanych (prace polskich etnografów opublikowane zostały w I t . „Etnografii Polskiej", Wrocław 1958). Ponadto książka zawiera opracowania takich te­ matów, j a k : ,Paralot" A. Griskieviciusa (połowa X I X w.), kowieńska mennica ( X V I I w.), działalność stow. „Kultura" (okres międzywojenny), organizacja sztuki w okresie pierwszej L i t e w s k i e j R e p u b l i k i Rad (1918—1919), litewska g r a f i k a (głównie książkowa X V I — X I X w.), litewskie zbiory grafiki, pejzażysta Kaj. Sklerius (okres międzywojenny), b y t i k u l t u r a pracowników cementowni w N a u j o j i A k m e n e (mia­ sto założone w 1952 r. — zestawienie interesujących przemian socjologicznych). Omawianą publikację uważać można za dalszą cenną pozycję w serii historii k u l t u r y litewskiej. Maria Przeździecka �