https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c5bff0523a06aefed039cefc727d68d.pdf f2d501e5403587d3022ecd645458add1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4216 Title A name given to the resource Eugeniusz Frankowski 1884-1962/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIUSZ FRANKOWSKI 1884-1962 Dnia 8 lutego 1962 roku, po dłuższej chorobie, zmarł w Poznaniu prof, d r Eugeniusz Frankowski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu, światowej sławy badacz, znawca i teoretyk sztuki ludowej. \ ) Eugeniusz Frankowski urodził się w Siedlcach 21 listopada 1884 r. Był synem notariusza, p r a w n i k a socjologa, Władysława Frankowskiego i Ludwiki z Kozłowskich. Do szkoły rosyjskiej uczęszczał w Siedlcach, skąd w r o k u 1902 został wydalony z „Wilczym b i l e t e m " га walkę o szkołę polską. Przeniósł się następnie do szkoły w Żytomierzu, skąd też został wydalony z klasy V I I I w 1905 r. za udział w rewolucji. Szkołę średnią ukończył w roku 1907, zdając egzamin doj­ rzałości w p o l s k i m gimnazjum w Siedlcach. W l a ­ tach 1907—1911 studiował na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim w K r a k o w i e na Wydziałach przyrodniczym i medycznym. W latach 1911—1914 i 1921—1922 był asystentem katedry antropologii U . J . w Krakowie. W r o k u 1921 n a tymże Uniwersytecie doktoryzował się z archeologii i antropologii u prof, d r a W. Demetrykiewićza. W m a r c u 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii n a Uniwersytecie Warszawskim u prof, d r a L u d w i k a Krzywickiego. Prof, d r F r a n k o w s k i w latach 1922—1928 j a k o do­ cent prowadził wykłady zlecone i seminaria z etno­ grafii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. 25 maja 1926 r. został mianowany profesorem nad­ zwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, a 30 k w i e t ­ nia 1948 r. —• profesorem zwyczajnym etnografii i etnologii tegoż Uniwersytetu. W okresie okupacji niemieckiej o d września 1939 do sierpnia 1944 r. prowadził w zakresie tajnego nauczania wykłady i seminaria z etnografii Polski i etnologii ogólnej oraz muzeologii. Od 1 listopada 1944 do 30 marca 1945 r. był nauczycielem geografii i arytmetyki w Szkole Rolniczej w Koszarach (pow. limanowski). Od 1 września I960 r. Prof. F r a n k o w s k i przeszedł na emeryturę specjalną z tytułu szczególnych zasług dla PRL. Prof. F r a n k o w s k i rozpoczyna badania antropolo­ giczne i etnograficzne n a d góralami p o l s k i m i w l a ­ tadh 1910-41914 w r a z z prof. J . Talfco-Hryncewiczem, którego był asystentem. W t y m też okresie prowadzi badania n a Polesiu i północnym Wołyniu, zbierając bogate materiały ilustracyjne do w i e l u zagadnień do­ tyczących tych terenów. Opierając się na materia­ łach z badań rozpoczyna publikacje \ W r o k u 1914 wyjeżdża na sześć l a t n a badania do Hiszpanii, Por­ tugalii i K r a j u Basków. Później powraca jeszcze k i l k a k r o t n i e na te tereny n a badania — w latach ,1929, 1930, 1932, 1935 i 1937/30. Publikacje dotyczące zagadnień archeologicznych, etnograficznych i etnolo­ gicznych Półwyspu Iberyjskiego i K r a j u Basków dały M u światową sławę , a pionierskie prace n a d sztuką * E. Frankowski, Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", 1913, S. 2:2—26, ryc. 3, mapka; tenże, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", ,1913, s. .164—166, ryc. 10; tenże, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", 1914, s. 165'— 156, 165—<168, 183^-186, 196—197, ryc. E. Frankowski, L a łucha entre eł hombre у los espirittus molos por la posesion de la tierra у sa usufructo, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1916, t. X V I ; tenże, Los signos quemados у esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de Historia 'Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t . X , s. 267^309, i l . ; tenże, As canvas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lislbona 19Щ n r 2, s. 1—46, i l . 24; tenże, Relato de exploraciones en las Provincias Vasaongadas, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia N a t u r a l " , M a d r i d 1917, t . X V I I ; tenże, Horreos у palafitos de la Peninsula Iberica. Junta para amplacion de estudios e investigaciones cientificas, „TrabajoS de l a Comision de Investigaciones Paleontologicas у FrehistOricaS", M a d r i d 1918, n r 18, s. 1'—il'60, tabl. 23, f i g . 9 1 ; tenże, As cabeceiras de sepultura e as suas tramsformacóes, „Terra Portugue­ sa", Lislbona 191®, n r 25; tenże, Polonia у su mision en Europa, „Boletin de l a Real Sociedad Geografica", M a d r i d 1919; tenże, Estełas discoideas de ła Peninsula Iberica. Junta para Ampiłacioń de Estudios e Inve­ stigaciones Cientificas, „Oomisión de Investigaciones Paleontologicals у Prehisltoricas", M a d r i d 1920, Me­ m o r i a n r 25, s. 1—192, tabl. X , ryc. 76, mapa; tenże, Las necesidades mas urgentes de łas ciencias antropołógicas en Espana, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1920, t. X X , s. 117—122; tenże, Sisternaitizacion de los ritos usados en łas ceremonias populates, „Eusko-Ikaslkunza So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; t e n ­ że, Los metodos de la Etnologia, „Publ. de l a So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; tenże, A ca baca, „Trabalhos d a Soeiedade P o r t u ­ guesa de Antropologia et Etnologia", Porto 1931, t. V I I , s. 1—24; tenże, Eł arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza", San Sebastian 1935. 2 2 249 �pierwotną i współczesną ludową kulturą materialną i kulturą duchową l u d u hiszpańskiego i portugal­ skiego spowodowały powołanie Profesora F r a n k o w ­ skiego na członka licznych akademii i towarzystw naukowych . 3 PO powrocie do Polski obejmuje w r o k u 1922 k i e r o w n i c t w o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Dyrektorem tegoż Muzeum pozostaje do września 1939, to jest do c h w i l i zniszczenia Muzeum przez poCiski n i e m i e c k i e . W latach 1922—119Э9 Prof. F r a n ­ k o w s k i jest współredaktorem „Ludu", redaguje też prace I n s t y t u t u Etnologii Uniwersytetu Poznańskie­ go. W tymże okresie jest k i e r o w n i k i e m Polskiego B i u r a Etnologiczhego przy Muzeum Etnograficznym w WarszaWie. Po w o j n i e zostaje współredaktorem Prac Etnologicznych P T L i A t l a s u Polskich Strojów Lu'ddwych oraz Etnograficznej B i b l i o t e k i Muzeolo­ gicznej. 4 * Niezmiernie szerokie zainteresowania naukowe Prof. Frankowskiego można by w dziedzinie etnografii podzielić n a pewne działy. Na pieirwszym miejscu należałoby wymienić Jego zainteresowania sztuką ludową, n a d r u g i m —• kulturą materialną, n a trze­ cim — zainteresowania kulturą duchową <główhie magią i obrzędowością ludową). Trzeci dział pozo­ staje w bardzo b l i s k i m związku z badaniami nad sztuką ludową. Nie należy też pomijać zainteresowań muzeolo­ gicznych Profesora, t a k teoretycznych j a k i prak­ tycznych (technika ekspozycji), rozwijanych przez 18 l a t n a stanowisku d y r e k t o r a Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z pracami w dziedzinie muzeal­ n i c t w a łączą się ściśle zainteresowania fotografiką naukową i dokumentarną . Prof. F r a n k o w s k i pod­ kreślał zawsze (choć sam bardzo dobrze i szybko rysował), iż „żaden najpoprawniejszy rysunek n i e może być porównany j a k o dokument n a u k o w y z do­ brze w y k o n a n y m Zdjęciem f o t o g r a f i c z n y m " . Stąd też zwracał zawsze niezmiernie baczną uwagę na poprawne w y k o n y w a n i e zdjęć poszczególnych bada­ nych obiektów, i c h wielostronne ujęcie, a przy fo­ tografowaniu narzędzi — n a wykonanie zdjęć na­ rzędzi w i c h f u n k c j i . Również kierując pracami Swych uczniów stale kładł nacisk na stosowanie pra­ widłowej dokumentacji fotograficznej. 5 e 7 Człohek-korespondent Król. A k a d e m i i H i s t o r i i w Madrycie 1918, członek-korespondent Król. A k a ­ demii Galicyjskiej w L a Cbruna 1919, członek-koresp. Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie 1918, członek-korespondent Portugalskiego Towarzystwa A n t r o p o l o g i i i Etnologii w Porto 1918, człohek-korespohdent Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie 19119. W katastrofie Muzeum utracił Prof. F r a n k o w ­ ski znaczną Część Swoich materiałów z badań, p r a w i e cały dorobek życia, przygotowane do d r u k u prace i wielką ilość pieczołowicie zebranych eksponatów. Zniszczenie Muzeum Etnograficznego w Warszawie było największym ciosem w życiu Prof. F r a n k o w ­ skiego. E. F r a n k o w s k i , Zbiory etnograficzne w Pol­ sce I. „Lud", L w ó w 1922, t . X X I , s. 40—50; tenżey 3 4 5 250 W dorobku n a u k o w y m Prof. Frankowskiego na pierwsze miejsce wysuwają się praCe poświęcone sztuce ludowej w e Wszelkich j e j przejawach, zwią­ zanych z c y k l e m dorocznym i cyklem życia człowieka wraz z t y m wszystkim, co człowieka otacza. W po­ glądach n a sztukę ludową Prof. F r a n k o w s k i skłaniał Się k u psychologizmowi, z t y m jednak, że zawsze podkreślał wyraźnie, iż w badaniach nad sztuką l u ­ dową, pojętą zawsze Wielostronnie, musi się pamiętać 0 aspekcie historycznym. Swoje poglądy podał w roz­ prawie o sztuce ludowej , określając j e j a k o „próbę teorii f o r m y i emocji". Streszczając SWe poglądy Prof. F r a n k o w s k i pisał: „Sztuka jest przejawem poczucia piękna, które jest organiczną Częścią duszy ludzkiej. Jest ona bogac­ t w e m i radością Wszystkich członków gromady współ­ żyjącej, ale j e j twórcami są t y l k o t y p y twórcze. Piękno, które nie zha rozwoju w czasie i przestrze­ n i , może się przejawiać w myśli, słowie i uczynku, w samym człowieku l u b w jego dziełach. Forma dzieła sztuki jest zewnętrznym wyrazem jego prze­ znaczenia i treści. Forma wyrobów l u d z k i c h uzależ­ niona jest o d materiału i techniki, które kształtują formę i Wpływają n a stopień zmienności jej treści. Z zagadnieniem f o r m y i materiału nierozerwalnie związanym pozostaje zagadnienie b a r w y i ornamen­ tu. Ornament, który r y t m i c z n i e wiąże się z formą, jest przejawem głębokich wartości piękna. Dążąc dó w y r a z u czystej r y t m i k i dzieło sztuki może docierać d o głębi twórczych złoży naszej jaźni, do źródeł emocji, wyładowywać j e i rzutować n a świat otacza­ jący, wyrażając j e w Czterech w y m i a r a c h czasu 1 przestrzeni." Powyższe krótkie podsumowanie obszernego a r t y ­ kułu nie może oczywiście przedstawiać całokształtu emocjonalnej teorii sztuki (nie t y l k o sztuki ludowej), której to teorii tWórcą był Prof. F r a n k o w s k i . Rolę czynnika emocjonalnego w sztuce ludowej podkreślał Prof. F r a n k o w s k i także w Swych wcze­ śniejszych pracach, wydawanych w języku hiszpańskilm . N a temat sztuki ludowej wypowiadał się Prof. F r a n k o w s k i na konferencji w Jadwisinie, stwier­ dzając, że należy traktować sztukę j a k o „moment biologicznego wyładowania fizjologicznego i psycho­ logicznego". „Trzeba dać kulturę l u d o w i , a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w n i m i w nas, 8 8 10 Le musee ethnagraphiąue Paris 1928, n r 5. de Varsavie, „Muselon", E. F r a n k o w s k i , Fotografia w ludoznawstwie, „Ziemia", Warszawa 1922, V I I , s. 100—111. 6 , E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, W y d . Inśt. Etnologii U. P., Poznań 1929, n r 1, s. 22. 7 E. Frankowski, Sztuka ludowa, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 3415H-4I16, talbl. X X X I I , i l . 129. 8 8 E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. wyd., s. 416. io Ę Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Ibćrhcn, „Memorias de l a Comisión de Investigaciones Paleonltológicas у Prehistóricas", M a d r i d 1920, n r 25, s. 192, rye. 72, tabl. X , bibl., mapa. �znajdą swój w y k w i t i przejawy w w a r u n k a c h prze­ żyć, które są nieodzowne d l a wytworzenia p r a w d z i ­ wej s z t u k i . " Profesor zajimował się aż do końca SWego życia zagadnieniami, związanymi z metodo­ logią badań n a d sztuką ludową . Sztuką l u d u polskiego interesował się Prof. F r a n ­ kowski żawSZe Wszechstronnie. Zajmowały go wszyst­ kie dziedziny tej sztuki i j e j Wszelkie przejaWy Duże zbiory materiałów ż tej dziedziny Stracił Prof. Frankowski w Warszawie W r o k u 11939, lecz pozostało jeszcze вроГе a r c h i w u m MiSz w p r y w a t n y c h zbiorach. Profesor zajmował się także sztuką ludową Hisz­ panii, Portugalii i K r a j u Basków. Praca o wypala­ nych i wystrzygiwanych ozdobach (i znakach) n a skó­ rze 'zwierząt pociągowych półwyspu Iberyjskiego nie straciła do dziś wartości i aktualności, podobnie j a k praca opublikowana w języku portugalskim o zdobionych jarzmach -portugalskich i hiszpań­ skich , n i e mówiąc już o szczególnie cennej pozycji 0 nagrobkach człekokształtnych z półwyspu I b e r y j ­ skiego i o s t u d i u m o sztuce ludowej Basków . Zainteresowania Profesora Frankowskiego w dzie­ dzinie k u l t u r y materialnej uzewnętrzniły się W ukła­ dzie ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie, a także w pracy o narzędziach uprawy z i e m i . Rozpocząwszy badania nakł obrzędowością ludową w r o k u 1914 , w dalszych studiach dążył P'rof. F r a n ­ k o w s k i do usystematyzowania obrzędowości ludóWej w cyklach życia, rodzinnych i d o r o c z n y c h . W badaniach n a d magią ludową, Profesor intere­ sował się procesem myślenia ludów pierwotnych. W podsumowaniu pracy „Zabiegi magiczne p r z y po­ życzaniu, k u p n i e i sprzedaży u l u d u polskiego" pisał: „Zabiegi magiczne, związane z pożyczaniem, k u p n e m 1 sprzedażą j a k o przejawy tego myślenia wspólnego 1 1 12 14 15 18 17 18 19 20 Рог. B. Urbanowicz, Aktualne zagadnienia pla­ styki ludowej. Wypowiedzi na Konferencji w Jadwisinie, „Polska Sztuka Ludowa", 1921, n r 4—5, s: 146—153. E. Frankowski, Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki, K r y t y k i Artystycz­ nej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką", P. I . 'S., Warszawa 1951, n r 5, s. 369—382, skrót referatu. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. w y d . ; ten­ że, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", Lwów 1923, t. X X I I , s. 82—128; tenże, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia", War­ szawa 11925, t . X , s. .134—1136, ryc. 4; tenże, Malowan­ ki. Sztuka Ludowa w Polsce I, W-wa—Kraków 1928, plansz 5, n l b . 2; tenże, Wycinanki. Sztuka Ludu w Polsce II, W-wa—Kraków 1928, plansze, s. n l b . 2; tenże, Les decoupures de papier. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Les peintures decoratives. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1953, n r 6, s. 382—383, ryc. 13; tenże, Złotogłowie kaszubskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1954, n r 3, s. 148—161, ilustr. 13, b i b l . E. Frankowski, Los signos ąuemados у esquilados sobre los animales de tira de la Peninsula Ibćrica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de H i s t o r i a Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t. X , s. 267— 309, i l . 49. E. F r a n k o w s k i , As cangas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lisboa, marco de 1916, n r 2, S. 1—16, ilustr. 24. 11 12 13 14 15 wszystkim l u d o m p i e r w o t n y m , nie są czymś wyróżniająco charakterystycznym d l a l u d u polskiego". Przyswajanie nauce polskiej osiągnięć zagranicz­ nych w interesujących go dziedzinach , j a k również zagadnień metodologicznych, jest również zasługą Prof. Frankowskiego. W badaniach Wielkopolski Profesor skierowywał zainteresowania Swych uczniów n a tematy związane głównie ze sztuką i b u d o w n i c t w e m tego regionu , nie pomijając zagadnień z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej . Prof. Frankowski habilitował T. Seweryna i A. Chętnika. 21 22 1 23 * Profesora Frankowskiego cechowała niezmierna sumienność badawcza, dociekliwość, ostrożność i pre­ cyzja w w y p o w i a d a n i u sądów, a już w p r o s t wyjąt­ kowa skrupulatność w pracach przeznaczonych do d r u k u . N i e wypowiadał się nigdy, n i e mając bartiao Szerokich podstaw materiałowych i porównawczych i Wszelkiej dokumentacji o niezbitej wartości auten­ tyzmu. Zasób Jego wiedzy był o l b r z y m i , a zebrane materiały niejednokrotnie bezcenne. Jako d a w n y uczeń Profesora Frankowskiego prag­ nąłbym podkreślić Jego w i e l k i talent pedagogiczny i umiłowanie pracy dydaktycznej n a d młodzieżą aka­ demicką. Podkreślenie Jego zasług n a t y m p o l u nie będzie z mojej strony k o n w e n c j o n a l n y m formaliz­ mem, leCz stwierdzeniem niewątpliwych faktów. Pro­ fesor n i e t y l k o dzielił się z n a m i olbrzymią Swą wiedzą, lecz żądał od na$ równej sobie dociekKwości i sumienności w badaniach, nagięcia się d o ścisłości metody i wszechstronnego ogarniania zagadnień. Pra­ cował d l a przyszłości n a u k i w obranym przez siebie zakresie. Krzysztof Wolski E. Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Iberica, cyt. w y d . E. Frankowski, B I arte popular Vasco, cyt. wyd. E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, w y d . InSt. Etnologii U . P., Poznań 1929, n r 1, s. 1-^22, ryc. 33, m a p 2. " E. Frankowski, Niedziela Palmowa w Kotlinie Sądeckiej, „Ziemia", 1914, s. 215^-217, ryc. 3. JO e. FrankoWski, Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonias populares, cyt, w y d ; tenże, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, „Biblioteka Regionalna", Warszawa 1928, t. I I , s. 1—80, ilustr. E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożycza­ niu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", L w ó w 1925. E. Frankowski, Organizacja nauki w Hiszpanii, „Nauka Polska", Warszawa 1931, X I V , s. 213'—262, i w odbitce; tenże, Etnografia radziecka, „Wieś", 1949, n r 26, s. 4—5; tenże, Etnografia radziecka, „Lud", Poznań 1952, t . X X X I X , 1948^1951, <druk 19Э2), s. 1—42, i w odbitce; tenże, Etnografia w p i e r u n szych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej Encyklo­ pedii Radzieckiej, „Lud", W r o c l a w 1954, X L I , s. 831—84Г7, i inne. Por. też: Las mćtodos de la Etnolo­ gia, „Pobl. de l a Sociedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920. Por. prace: A. Glapy, S. Błaszczyka, K. Klęsk, T. Wróblewskiego, M . T a r k i , Z. Wierczyńskiej-Grodedkiej. 18 17 18 21 22 25 �