https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb577787231b04fdc173e0e2dc772793.pdf 7f3c7035490afa18bc9d51460324507d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4899 Title A name given to the resource Paradoksy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.18-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA inaczej, ów aspekt pragmatyczny. Ponieważ, jak dobrze wiedzą nasi czytelnicy, antropologia jaka pojawia się na tych łam ach - przy założeniu, że portret zbiorowy nie jest tylko chwilową chimerą wspólnego mianowni­ ka - jest dyscypliną doskonale niepraktyczną (i tę przypadłość, jak ktoś bystrze zauważył, dzieli z filozofią i poezją), proponujemy więc trochę dystansu i nie na­ stawionej na doraźny zysk refleksji. W tekstach tu po­ mieszczonych interesuje nas przede wszystkim kultu­ rowy wymiar pamięci. Jej historyczne przejawy. Jej śla­ dy literackie. Jej biograficzne ekspresje. A nade wszystko jej paradoksalna, janusowa natura. Paradoksy pamięci Parę wątpliwości zamiast wstępu 2. 1. „Zapomniane spotkania, zapomniane okulary... ”. Bez wątpienia, doświadczenia znane niemal każdemu. A le czy rzeczywiście z tej jednostkowej perspektywy patrząc, czy mnożąc owe chwile i miejsca niepamięci, czas, w którym żyjemy można adekwatnie opisać przy pomocy hasła „zapominanie”, eksponując przy tym je­ go złowrogie konotacje? Gdyby tylko szło o okulary... Rzecz przecież nie tylko w codziennych przygodach z kapryśną pamięcią. Historia niedawno miniona da­ wała dziesiątki przykładów na ideologicznie motywo­ waną amnezję, na świadome zapominanie całych ob­ szarów przeszłości, modyfikowanie jej wedle politycz­ nych celów. Wyrzekania na krótką pam ięć współcze­ sności, na życie chwilą, na jałową egzystencję z ampu­ towaną przeszłością, to przecież zwyczajowa mantra wszelkiej m aści konserwatystów. Żyjemy więc w mro­ kach zapomnienia? A może jednak jest odwrotnie, może uwolniona od dyktatu wieku ideologii współczesność to właśnie czas pamięci, czas upamiętniania, a nawet, jak chcą niektó­ rzy - wręcz nadmiaru pamięci. W jednym z wywiadów historyk Pierre Nora, autor klasycznej już książki 0 miejscach pamięci, zdaje się nie mieć wątpliwości, kiedy podkreśla, że żyjemy w „epoce upamiętniania”: „To jest historyczny fenomen naszych czasów, w któ­ rych żyjemy. Fenomen polegający na gwałtownej erup­ cji pamięci, która w ciągu ostatnich 20 czy może 25 lat stopniowo dotykała kolejne kraje i regiony świata, a dziś jest już zjawiskiem światowym. (...) Rośnie zain­ teresowanie ludzi własnymi korzeniami i genealogią. Mnożą się muzea i wszelkiego rodzaju uroczystości rocznicowe. Powraca zainteresowanie utrzymywaniem 1 publicznym udostępnianiem archiwów. Ludzie przy­ wiązują coraz większą wagę do swego dziedzictwa”. (J. Żakowski, Rewanż pamięci) Ale, z kolei, powiadają inni, nie jest to pamięć, która nam pomaga. To pamięć zinstytucjonalizowana, pamięć, którą zrzucamy z siebie oddając w pacht anonimowej instytucji. Paradoksal­ nie: im więcej tego typu instytucji mających za zadanie obronę pamięci i jej konserwację, tym my sami pamię­ tamy mniej. Zrzucając ciężar pamiętania na innych ży­ jemy w złudnym komforcie łączności z przeszłością. N ie myślelibyśmy pewnie o pamięci, gdybyśmy nie zapominali. To zapomnienie powołuje pamięć do ist­ nienia, wyciąga ją na światło dzienne i każe jej się baczniej przyjrzeć. Jest coś kłopotliwie znaczącego w tym, że sięgając po książkę z pam ięcią w tytule, czę­ sto zamiast rozważań na jej temat, znajdujemy tam je ­ dynie kolejny przyczynek do dziejów zapomnienia. O bojętne przy tym, czy jest to popularny poradnik (Jak wzmocnić pamięć w godzinę i pół) czy podbudowa­ na empirycznie uczona rozprawa. Tytuł wydanej u nas niedawno wielce instruktywnej książki psychologa D aniela Schactera Siedem grzechów pamięci, przynaj­ mniej nie kłamie. Tytułowy, utajony w „grzechu”, oksymoron sugeruje, że będzie o jednym i o drugim. I w istocie, autor omawia drobiazgowo grzechy ciężkie naszej pamięci (w ich nazwach język katechizmu gład­ ko zostaje sprzymierzony z językiem nauki: „grzech blokowania”, „grzech błędnej atrybucji”...) po to, by jak twierdzi, jeszcze bardziej ją docenić, by dostrzec jak cenne jest to „błogosławieństwo zesłane przez bo­ gów” . Ta koturnowa peryfraza w niczym jednak nie zmienia podstawowej diagnozy, która stoi u źródeł je ­ go książki, a ma ona raczej dość prozaiczne podstawy: „Wraz ze starzeniem się pokolenia powojennego wyżu demograficznego kłopoty z pamięcią są wśród tej czę­ ści populacji coraz powszechniejsze. (...) pam ięć stała się podstawowym problemem zdrowotnym zabiega­ nych, zestresowanych i zapominalskich przedstawicie­ li tego pokolenia. (...) Zapomniane spotkania, zgubio­ ne okulary, niemożność przypomnienia sobie imion znajomych...”. Jeśli wierzyć temu rozpoznaniu, to żyje­ my na gruzach pamięci, w rozszerzających się strefach zapomnienia. Wszystkich nas, w ten czy inny sposób, zainfekował wirus niepamięci. W tej sytuacji, anonsowany tu numer naszego pi­ sma, poświęcony tym razem dwóm pięknym siostrom (lub jak może ktoś inny by wolał: dwugłowej hydrze): pam ięci i zapomnieniu, wydaje się jak najbardziej na czasie. N ie zamierzamy wszakże rywalizować ani z po­ radnikami oferującymi zestawy ćwiczeń poprawiają­ cych pamięć, ani też z poważnymi rozprawami z psy­ chologii pamięci, w których tle pojawia się, tak czy 18 �Dariusz Czaja ♦ PARADOKSY PAMIĘCI protezą, to może pamięć prywatna byłaby przeciwwa­ gą dla instytucji i mechanicznych urządzeń ją wspo­ magających. Amarcord Felliniego, Speak, memory N a ­ bokova, Je me souviens Pereca... Poruszające pam iętni­ ki prywatności. Co tak naprawdę zdołały ocalić? W przejmującym eseju W półtora pokoju napisanym przez Josifa Brodskiego po śmierci rodziców, również i nad tą, najmocniejszą, bo najgłębiej własną pam ię­ cią, zawisł solidny znak zapytania: „Pamięć zdradza wszystkich, szczególnie tych, których znaliśmy najle­ piej. To wspólniczka zapomnienia, sojuszniczka śmier­ ci. To sieć z drobnym połowem, z której wypłynęła wo­ da. Nie można użyć pamięci do wskrzeszenia kogokol­ wiek nawet na papierze”. Pamięć nasza kleci niepo­ radne całości z dostępnych jej danych, buduje jakieś związki przyczynowe o trwałości zamków na piasku. I nie sposób udawać, że te wzruszające czasem kon­ strukcje są tylko na ludzką miarę skrojone. Z koniecz­ ności więc są niepełne i nieuleczalnie ułomne. Być może więc, sugeruje Brodski, nasze wady pamięci do­ wodzą przede wszystkim tej trudnej do zniesienia prawdy, „że wszyscy jesteśmy sobie nawzajem obcy, a nasze poczucie niezależności jest silniejsze niż poczu­ cie jedności” . Pamięć ma słabość do selekcji i nigdy nie uzyskamy pełnego obrazu bliskiej osoby. Miłość skazana jest tedy na szczegół, niedopowiedzenie, frag­ menty rozbitej całości. Czy nie jest więc tak, że p a­ mięć, koniec końców, odsyła do portu przeznaczenia, któremu na imię samotność? I czy to jest zwycięstwo pamięci? Jak zatem kwalifikować pamięć, jak odnosić się do zapomnienia? Pamięć, utrzymujemy zwyczajowo, jest podstawowym tworzywem tożsam ości, utwierdza w istnieniu. Pamiętam, więc jestem. Pamięć kładziemy tedy po stronie zysków, zapomnienie po stronie strat. Pamięć jawi się jako siła sprawcza, jako czynnik budu­ jący i życiodajny, zapomnienie strąca w niebyt (osoby z chorobą Alzheimera są bolesnym tego procesu świa­ dectwem). A le znowu: czy tak jest zawsze, w każdych okolicznościach? Komentując współczesny rozrost owych „urządzeń do pamiętania”, szczególnie m ając na myśli wirtualną bibliotekę jaką jest Internet, Umberto Eco mówi wręcz 0 konieczności wskrzeszenia sztuki zapominania jako koniecznego kontrapunktu do szlachetnej ars mnemonica: „Internet, czyli World Wide Web, już jest albo nie­ długo będzie wielkim Fuenesem. D o tej pory społeczeń­ stwo filtrowało dla nas wiadomości poprzez podręczniki 1 encyklopedie. N a stronach internetu jest cała wiedza, wszelkie możliwe informacje, nawet te najmniej istotne. (...) Rozszerzyliśmy nasze możliwości gromadzenia pa­ mięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze nowego sposobu filtro­ wania. (...) Kiedyś napisałem mały esej (...), traktujący pół żartem, pół serio temat możliwości uprawiania ars oblivionalis, sztuki zapomnienia”.(Rozmow;y o końcu cza­ sów). N a nadmiar pamięci - kosa zapomnienia. Bo nie ma i nie może być pamięci bez selekcji. Bez selekcji czy­ li jakiejś formy zapomnienia. Pamięć, która chce objąć wszystko jest w istocie ciężarem, produkuje byty kale­ kie, jak Borgesowski Fuenes. N a lamentacje podnoszo­ ne wobec właściwej jakoby tylko naszym czasom skłon­ ności do amnezji, trzeźwo przypomina Eco, że dzieje kultury to nie tylko spinająca je w jedno nić pamięci. To również nieustające zapominanie. Historia cywilizacji, chcemy czy nie, to również historia czarnych dziur, w których znikają całe obszary wiedzy i minionego do­ świadczenia. Właśnie dialektyka pamięci i zapomnienia tworzy osnowę historii. 4. Zostawiamy więc Czytelników sam na sam z cięż­ kim tomem artykułów, wspomnień, rozmów i wierszy. Zagadka pamięci i jej siostry - zapomnienia, rozpisana została, jak widać, na wiele różnobrzmiących głosów. Wiele tu poetyk, stylów i języków. Niczego nie uspójnialiśmy na siłę, nie wygładzaliśmy kantów. Nie ma tu raczej jednoznacznych odpowiedzi i prostych recept. Ot, trochę pytań dodanych do tych już istniejących. To są nasze jesienne memorabilia. Memorabilia czyli po polsku - jeśli dobrze pamiętam - niezapominajki. 3. Może więc pam ięć jednostkowa, osobna, idiomatyczna jest remedium na powstawanie owych ciem­ nych stref zapomnienia. Może ona przynajmniej ocala od zbiorowej amnezji. Jeśli pam ięć zorganizowana jest 19 �