https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21367fd69233d7acc2a8fa6858e87033.pdf 3ffef4a3765c67960417f2f176e80826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3375 Title A name given to the resource Diabeł a płeć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.116-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Diabeł a płeć Mikołaj Olszewski p o w s u w a ł do tych dziur i te łapy zaklinował. No i obejrzawszy tylek niedźwiedzia, wziął mydła, pędzel, w y p ę d z l o w a ł ten tylek i wygolił cały. Polem dawaj parzyć nahajką. Naparzył, aż spuchł ten niedźwiedź. Widzi, że j u ż zaczyna dnieć z lekka te kliniki powypuszczał. Wlazł na piec i siedzi. Przychodzi stróż i mówi: N co tam niedźwiedź, co tam u ciebie, trzeba wyrzucić żebry? Cicho pan śpi [mówi niedźwiedź - M.O.]. Drugi raz przyszedł, głośniej zawołał: Trzeba żebry wyrzucić? Cicho, pan śpi. I tak co go już wypuścili. Już trzeba przygotować wesele. Już ksiądz pobłogosławil. Ale wszystko jedno ten [król] myśli, że jeszcze uratuje swoja córka. Kazał stróżowi temu wypuścić niedźwiedzia, niechaj on dopędzi i zabije lego muzyka. Już ten zobaczył, że niedźwiedź przylatuje, prędko do swojej oblubienicy mówi: Podejm sukienka! A to kiedyś bez majtków chodzili. N i e d ź w i e d ź popatrzył, od. wrócił się popędził z powrotem. T o jak. ty zabił jego? - pyta pan. Nie. m ó w i niedźwiedź - mnie on wygolił, ale tam taką małą łatkę zostawił, że to jedną ręką zakryć m o ż n a " (67). W ś r ó d bajek p r z e d s t a w i a j ą c h k o n f l i k t c z ł o w i e k a z d i a b ­ łem wyróżnić można takie, w k t ó r y c h spór t e n rozstrzyga pokazanie diabłu żeńskich o r g a n ó w p ł c i o w y c h . W bajkach t a k i c h w y r a ź n i e r y s u j ą s i ę relacje w i ą ż ą c e d i a b ł a i p ł e ć . O t o 0 p i e r w s z a z t a k i c h bajek: „Był mąż z żoną. On pilnował żyta i wykastrował byka i te jaja smażył na patelni. Przylatuje diabeł i pyta się: C o ty robisz? A c h ł o p mówi: Sobie jaja wykroił i smażę. O n usmażył i diabeł mówi: Daj mnie p o k o s z t o w a ć ! Diabeł mówi: Wykrój i dla mnie! C h ł o p wyciągnął brzytwę i wykroił jemu jaja i diabeł ze swoimi jajami poleciał. Potem przychodzi [chłop] do domu smutny i pyta się żona: C o ty taki smutny? O n żonie: U mnie takie i takie zdarzenie i diabeł na pewno mnie dzisiaj zabije. Ż o n a mówi: Ja pójdę stróżować dzisiejszą noc. Jak wychodziła wzięła nożyce i [mówi]: Strzyż mi włosy na krótko. O d siebie daj mi czapkę, spodnie, marynarkę, dzis.aj j a pójdę stróżować. Poszła, wzięła patelnię i mięso. Przylatuje diabeł i krzyczy na nią: T y mnie oszukał ty mnie wykroił a sobie nie! O n a majtki zdjęła a on krzyknął: T y sobie z korzeniami wykroił. I od tej pory diabeł przestał c h o d z ą bo kobieta go oszukała (65). O b a w ą t k i tej bajki w systematyce K r z y ż a n o w s k i e g o n a l e ż ą d o t y p u T . 1133 o r a z T . 153 (o n i e d ź w i e d z i u ) . P r z y c z y n ą kastracji w wersji p r z y t o c z o n e j przez K r z y ż a n o w ­ skiego jest c h ę ć u z y s k a n i a przez d i a b ł a s i ł y w o ł a l u b w a ł a c h a . A o t o kolejne o p o w i a d a n i e , k t ó r e z m i e r z a d o p o d o b n e g o zakończenia: „Człowiek posiał pszenicę i u niego dobrze rosło, i diabłu p o d o b a ł o się, i m ó w i przyszedłszy: Moja będzie pszenica, a czło­ wiek mówi: Nie! Moja! I posprzeczali się, który na najciekawszym zwierzaku przyjedzie, tego będzie pszenica. Diabeł m ó w i człowie­ ku:-Dobrze. Znaczy, oni zmówili się. Diabeł chwycił kozę, znalazłszy i jedzie na kozie. A ten mówi: C o za c i e k a w o ś ć . Kozy j a nie widziałem i wiem, że to koza. [Diabeł na to - M O . ] : Idź ty, przyjedź! Na jakiej ty przyjedziesz, j a zobaczę! On przyszedł, ż o n a rozdział do goła, w dziegciu czy w smole jakiej to wykaczał. Poduszka porwał, piórami osypał i przyjechał, ale tyłem na przód i diabeł tak pochyli się, popatrzy zjednej strony, z drugiej, co to za zwierz i nie m o ż e poznać. Kosa opuszczona jakby ogon. Gdzie głowa, włosy długie - to on myśli, że to tył, a tam przód. D i a b e ł i tak, i tak podleciał, i diabeł tam w jakim miejscu poszmerał, i mówi: A n i adin zub. Ale czym żeż ona pytajetsia [czym się żywi]? T a k a zwierz, m ó w i - nie wiem, czym ona pytajetsia? Ale wot taka zwier! No to bierz pszenicę, niechaj będzie twoja, jak ty na takim zwier przyjechał " (66) U K r z y ż a n o w s k i e g o jest to j e d n a z wersji b a j k i T . 1030. K o l e j n y interesujący mnie w ą t e k zawiera bajka: „Jeden bogaty pan miał córkę jedynaczkę. K t o znaczy się - j a k dawniej niedźwiedzie trzymali w osieci - kto z niedźwiedziem przenocuje jedna noc. ten ta córka dostanie i pół królestwa. Wszystkich ten niedźwiedź pozabijał. Nareszcie znalazł się tam muzykant taki. Wziął skrzypeczki - na skrzypcach pięknie grał - wziął świderek, m y d ł o , pędzel, no i wziął kilka k a w a ł k ó w drewna. M ó w i on do ojca tego: Ja chcę z niedźwiedziem przenocować! No dobrze człowiecze. Zamknęli jego do osieci. Wziął on skrzypeczki, ciągnie smykiem, wygrywa. N i e d ź w i e d ź zlazł z pieca i mówi: N o dajże mnie, j a popróbuję. Łapę jak położył, tak struny popękali. T a k nie m o ż n a - m ó w i muzyk - za grube palce, trzeba pocienić. A jak to zrobić? - pyta niedźwiedź. Zaraz, poczekaj, za świderek, naświdrował, k o ł k ó w nastrugał, 116 Podobnie j a k w p r z y p a d k u bajki o o k a s t r o w a n y m diable u K r z y ż a n o w s k i e g o spotykamy t ę b a j k ę r o z p i s a n ą na 2 od­ dzielne w ą t k i : Diabeł i niedźwiedź i śrubstak T . 1159 oraz Żolnien T . 1160. S k ł o n n y jestem p r z y p u s z c z a ć , że jest to ten sam w ą t e k , w k t ó r y m n i e d ź w i e d ź i d i a b e ł występują zamiennie. Ostatnie opowiadanie, j a k i e t u p r z y t o c z ę , nie jest notowa­ ne przez K r z y ż a n o w s k i e g o i stanowi epizod w y r w a n y z bardzej rozbudowanej fabuły: „ D i a b e ł i baba gdzieś tam poszli i ona jemu kazała, żeby onjejj ta cacka załatał i on zgodził się. O n robił, ona rozszerzała mala łatka. O n znowu robił. Ona jego zamęczyła, on nic nie dał rady, to rozszerzyła, lo stuliła. T o on potem zrozumiał, że ona chytrzejszt diabła" (68). Morał t y c h bajek stanowi niezachwiane przekonanie o t y m , że najskuteczniejszym sposobem u w o l n i e n i a się od d i a b ł a jest pokazanie m u ż e ń s k i c h p u d e n d ó w . Pomocne w z r o z u m i e n i u tej tezy b ę d z i e o d w o ł a n i e s i ę d o Antropolog! kultury wsi polskiej XIX wieku L u d w i k a S t o m m y Pisze* m i n • czarownice u z y s k u j ą m l e k o b ą d ź z przedmiotów m a r t w y c h , b ą d ź o d k r ó w . ale t y l k o w okresie karmieni! cieląt- m l e k o k r o w v karmiacei ciele iest i m niedostępne, poza 'tvm czarownice co p r a w d a żyia z d i a b ł a m i w sposób uniemożliwiający prokreacie W ale tylko ten sposofc wyznacza sie c z a r o w n i c o m dwie sfery d z i a ł a ń - zakazaną płodna oraz^o^olona - seLualno-bezpłodna klóo iednakczer^ s^nu r z e ^ S Z i ^ S a r n w n ^ ^ J S im nrzez mężczyznę «* ^^T^^Sd^^erekcj™ (Stomma W s. 188). Analogiczny ciąg s k o j a r z e ń poprzedza pointy nas?]** j bajek, S t r u k t u r a pozostaje ta sama, t y l k o zamianie ule? ' płeć. Ż e ń s k a czarownica zostaje z a s t ą p i o n a m ę s k i m dial a fallus ż e ń s k i m i pudendami. R o z s z e r z a j ą c analogiem"* 1 o d p o w i e d n i o w y z n a c z y ć d i a b ł u te sama c o czarownicy i działania. W ł a ś c i w ą d i a b ł u d z i e d z i n ą jest seksualizm p o z b a aspektu p ł o d n o ś c i , n a l e ż y w n o s i ć zatem, że sam diabeł �bezpłodny. D l a czarownicy, k t ó r a jest k o b i e t ą , c z y m ś o d ­ stręczającym jest męski symbol p ł o d n o ś c i , dla d i a b ł a zaś odwrotnie: skoro p r z e r a ż a go żeński symbol p ł o d n o ś c i , o ż n a w n o s i ć , iż on sam ma n a t u r ę m ę s k ą . Należy teraz s k o n f r o n t o w a ć te dwa atrybuty d i a b ł a , jego bezpłodność i jego męski charakter z informacjami zaczerp­ niętymi z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h . B e z p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest stwierdzana b e z p o ś r e d n i o : „[Diabłów] nie przybywa, bo jakby one mnożyły się. Nie ma diablic. to są duchy" (69). „Duch nie rodzi się" (70). Lub też przyznaje się d i a b ł o m j a k i ś inny bezpłciowy sposób p o w i ę k s z a n i a swoich z a s t ę p ó w : „Człowiek się rozmnaża, aniołowie nie i diabły też się nie rozmnażają, diabłów przybywa przez drożdżowanie. Jak ja coś dego zrobię, to będzie jeden potomek diabla więcej" (71). Zwłaszcza drugie zdanie powyższej wypowiedzi wskazuje na charakterystyczny, w e d ł u g i n f o r m a t o r ó w , s p o s ó b p o w i ę ­ kszania się liczby d i a b ł ó w : „Człowiek diabłem stanowi się. Jest takich ludzi wielu jak diabły" (72). Najczęściej jednak uznaje się, że diabły zostały raz stwo­ rzone przez Boga i ich liczba nie zmienia się. Ponadto powszechnie z n a n ą bajkę o diable oszukanym przy podziale plonów m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć j a k o znak jego ignorancji w sferze rodzenia się i rośnięcia, z a r ó w n o w stosunku do świata roślin, j a k i w odniesieniu do l u d z i . Męski charakter d i a b ł a p o ś r e d n i o potwierdza r ó w n i e ż stwierdzenie wykluczające istnienie diablic: „Diablic nie ma, bo zanadto bv piekło wariowało, same diabły m 1 są" (73). Męską n a t u r ę d i a b ł a b e z p o ś r e d n i o stwierdzają ludowe bajki, w k t ó r y c h on występuje. T a m , gdzie pojawia się, przybiera p o s t a ć mężczyzny: wynalazcy w ó d k i , parobka, eleganckiego, skorego do korzystnych zamian franta, s t r ó ż a skarbów nieznaiomeeo kawalera Szczególnie interesująca jest ze względu na swój p r o g r a m o w o męski charakter ta ostatnia rola: ' „Diabeł do młodej panienki zaczął przychodzić wieczorem. Kawaler piękny taki przychodzi - to położą się poleżeć. Ktoś tam przypilnował, skąd on tam bierze się. czy tam wzięli wody święconej, tak i okazało się, że to z rogami kawaler" (74). Dla takich właśnie panienek przeznaczone były rady. j a k ustrzec się kawalera z piekła rodem: „Jak się tańczy trzeba chustkę uronić, schylić się i popatrzeć czy ma jedna dziurka w nosie" (75). „Przychodzi frant w kapeluszu, buty błyszczą. Zaprowadza Unczyc dziewczynę, to trzeba jemu nadepnąć na but. Zadepczesz. mc ma st p . wychodzi, że diabeł" (76). Również struktura społeczności piekielnej jest patriarchal% panują t stosunki zgoła nierodzinne. zwierzchności i Poddaństwa. Kaiępek prawa czartowskiego przedstawia piekło j a k o *or królewski, na k t ó r y m rządził Lucyfer, a reszta d i a b ł ó w * * uszeregowana w d w o r s k o - u r z ę d n i c z e j hierarchii, co ^Powiada ludowej wizji Lucypera - k r ó l a d i a b ł ó w (Po" f M , 1892). Powróćmy jednak do diabelskich możliwości prokreacyj­ nych. Z twierdzeniami o n i e m o ż n o ś c i r o z m n a ż a n i a się diabła pzerpnictym, z m a t e r i a ł ó w zgromadzonych współcześnie s p o n d u j ą teksty staropolskie: •Ten latawiec tuła się po świecie między ludźmi, chciałby mieć ^rzyst^o ó g nie dał, aby mógł nic T ^ . ani zaszkodzić nikomu, ani też począć, acz nań wiele J a d a j ą , aby miał przekazać ludzkiemu małżeństwu, ale temu *«y mądr\ me wierz, obłudy to wszystko są Incubus i Succubus. * ' h nie może się płodzić według przyrodzenia, rozumu 0 m a Ore 7 d u Fragment ten doprowadza nas do kolejnej części roz­ w a ż a ń , w której zajmiemy się wyjaśnieniem o d s t ę p s t w od wyżej przedstawionego schematu. K s . Chmielowski poddaje w w ą t p l i w o ś ć wyłącznie męski charakter d i a b ł a ; podobnie w ikonografii sceny kuszenia, diabeł występuje czasami w postaci p ó ł - w ę ż a p ó ł - k o b i e t y ; zdarza się też, co do­ strzegamy w malarstwie ś r e d n i o w i e c z n y m . ż e zwykłym diab­ ł o m przydaje się cechy ż e ń s k i e . 2 S p r ó b u j m y więc prześledzić relacje między człowiekiem ( k o b i e t ą i mężczyzną) a d i a b ł e m zaistniałe na skutek upadku pierwszych r o d z i c ó w , co z a p o c z ą t k o w a ł o z i e m s k ą egzysten­ cję ludzi. Rozpocznijmy od opisu raju, sytuacji poprzedzającej upadek. P o w o ł a m się tu na r o z w a ż a n i a E d m u n d a Leacha zawarte w artykule Genesis as M\th. Egzystencję rajską organizują dwie opozycje: pierwsza, m ę s k i e - ż e ń s k i e , przy czym p o ś r e d n i k i e m jest diabeł. „ J a k o ostateczna mediacja wąż, rzecz pełzająca, stanowi a n o m a l i ę wobec opozycji mężczyzna kobieta" (Leach 1969, s. 14). Druga: niewinne-grzeszne, czyli A d a m - D i a b e ł . Mediantem jest tu Ewa! Istnienie tych przeciwieństw p o t w i e r d z a j ą t a k ż e zanoto­ wane przeze mnie wypowiedzi: „ K i e d y ś wyszedł Adam z Ewą w p o d r ó ż , przyszli do rzeczółki. E w a wzięła chustkę do nosa i pomvla jemu a powiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że c o ś u lego Adama jest. A bąk był w postaci diabelskiej. A Adamowi nadojadło i przytuli! się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego poszedł" (77). Cytat ten doskonale ilustruje m e d i a c y j n ą rolę d i a b ł a . Mniej ewidentne jest istnienie na gruncie k u l t u r y ludowej drugiej z wymienionych opozycji, c h o ć i na n i ą m o ż n a natrafić: „ G d y się szczęśliwy Jadam z Jewą przechadzał po Raju, w niebie zaszły zdarzenia godne uwagi. Już to z niechęcią książę ciemności spoglądał na coraz to nowe dzieła w y c h o d z ą c e z twór­ czej ręki Boga" (Kolberg 1962, s. 5). V a 7 i boskiej sprawy" (Postępek. 1892, s. 20). C z y też fragment dzieła ks. Benedykta Chmielowskiego: „Czart nie raz czyni Incubum albo Succubum. alias jak to z o w i ą na Rusi latawcem albo latawicą, do takiej przywodząc ludzi lubieżnych, niepowściągliwych amato­ rów niecnoty, że albo białogłowę uformuie z powietrza, dla nich urodziwą, miłosną, a czasem ścirw zkąd porwawszy przy nim kładą, pokrywszy piękney amazyi (gaszki) postacią; albo też dla białogłowy naturalney uwikłanej amorami lub cielesności appetycznej reprezentuią męszczyznę, wtedy się czyniąc Incubum. actum z nią czyni venerum, z czego m o ż e b i a ł o g ł o w a veré impregnan semine virili calido aliunde adato et debite applicaw (naprawdę zajść w ciążę od ciepłego m ę s k i e g o nasienia gdziein­ dziej wziętego i odpowiednio zaaplikowanego) (Chmielowski 196o. s. 91-92). l u d i m i a ) e m u t e g 0 B D i a b e ł sam ustawił się w opozycji wobec ludzi i chciał i m szkodzić, a j a k o narzędzie do tego celu w y b r a ł E w ę . b y ć m o ż e ze względu na jej g o r s z ą , bliższą zwierzęcej n a t u r ę : „[...] wtedy Pan B ó g nastał sen A d a m u . wyjął żebro zjego boku, a skąd to pokręci! się pies i za tę kość hap. Nie m ó g ł dopędzić Pan Bóg. chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: Dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona" (78). Mediacyjny charakter d i a b ł a przejawiający się w jego płci m o ż e p r z y b r a ć dwie formy, albo diabeł jest bezpłciowy (np. dlatego, że jest duchem), albo jest androgyniczny, a zatem m o ż e r ó w n i e dobrze w y s t ę p o w a ć w postaci męskiej j a k żeńskiej, j a k to widzimy w kuszeniach świętych p u s t e l n i k ó w , czy w scenie upadku. W kulturze ludowej jednak bardziej typowa wydaje się diabelska m ę s k o ś ć . Wyjaśni nam to analiza drugiej opozycji. Podobnie j a k w poprzednim przypadku, tak i t u mediant jest ambiwalent­ ny. Ewa p o ś r e d n i c z ą c między bezgrzesznym A d a m e m a dia- 117 �błem sama jest i niewinna, i grzeszna. D w o i s t o ś ć ta jest u d e r z a j ą c a , jeżeli zestawimy ze s o b ą dwa w y o b r a ż e n i a Ewy - u p a d ł e j , podległej szatanowi, oraz dobrej, Ewy m a t k i ludzkości. K u l m i n a c j ę tego w y o b r a ż e n i a stanowi Druga Ewa - M a t k a Boska, d e p c z ą c a głowę w ę ż a - s z a t a n a . Istota tej opozycji t k w i w szczególnym stosunku, k t ó r y łączy E w ę i szatana, c h a r a k t e r y z u j ą c y m się przymilnością d i a b ł a wobec Ewy w momencie kuszenia: „ E w a , pierwsza nasza matka, podeszła do drzewa, a ten diabeł, jak to diabeł zaraz: Weź j a b ł k o , spróbuj jakie ono smaczne, nie słuchaj co tam Pan B ó g m ó w i , namawiał j ą " (31) D o d a t n i znak tego stosunku ulega zmianie, gdy obietnice szatana o k a z u j ą się p ł o n n e i gdy oszukana Ewa zostaje wygnana z Raju. Rezultatem opozycji: dobra natura A d a m a vs. zła d i a b ł a , jest nie tylko upadek A d a m a i s k a ż e n i e jego istoty, ale t a k ż e ustanowienie nowej opozycji: kobieta-Ewa vs. diabeł. Ta nowa opozycja realizuje się dwojako, od­ powiednio do dwoistej natury Ewy. D o b r a Ewa stanowi absolutne przeciwieństwo złego szatana: „Ten Lucvper to był najlepszy ten, co najwięcej wiedział anioł. I jak Pan B ó g pokazał jemu niewiasta w widzeniu, to on pierwszy z b u n t o w a ł się. Bo Pan B ó g powiedział, że on będzie służył tej niewieście. A on powiedział, że nie będzie służył" (81). Zdarzenie to jest b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą b u n t u Lucypera p o p r z e d z a j ą c dramat upadku i wygnania z Raju. Wskazuje to na jego fundamentalny charakter, d e t e r m i n u j ą c y rzeczy­ wistość tak rajską, jak ziemską. T a tak mocno zarysowana opozycja Ewa vs. diabeł wymusza d r u g ą : Ewa oznacza przecież tyle co kobieta, a więc w szeregu określeń po stronie d i a b ł a musi się znaleźć: „ m ę ż c z y z n a " . M a m y zatem wyjaśnienie m ę s k i e g o charak­ teru d i a b ł a . T a sama opozycja realizuje się t a k ż e w odniesieniu do Ewy złej (np. tej, k t ó r a d a ł a się p o w t ó r n i e skusić szatanowi). Kobieta odgrywa się na diable za u t r a t ę raju. b ę d ą c zarazem r ó w n i e zła jak on. Oszukuje go w r e w a n ż u za oszustwo. W zrozumieniu tej wersji opozycji k o b i e t a - d i a b e ł pomaga bajka: „Szła baba na chrzciny i wyszła nad rzeczka.Nie da rady przejść. A tu czort zjawił się. Baba siadła. Czort niesie, d o n i ó s ł na chrzciny. No to nieś teraz ty baba: Nie! Ten czort nosił, nosił aż nadojadła mu ona i ten czort mówi: Idź baba! No i oni wzięli i pobili się. Biją się do krwi. a rady nie dają. Pan B ó g m ó w i do anioła: «Idż i rozbrori ich!» O n poszedł, bronił, bronił i nie rozbromł ich i ściął o b y d w ó m głowy. I powiedział Pan Bóg: « C o ś ty zrobił. Idź i nałóż im głowy!» Anioł przyszedł i la czortowska głowa nałożył na babę, a baby głowa na czorta. I teraz baba taka chytra, bo ma czortowska g ł o w a " (79). 1 W bajce tej nie tylko został opisany k o n f l i k t , ale i wskaza¬ ny jego zwycięzca. Z treści bajki należy w n o s i ć , że w sytuacji p o c z ą t k o w e j przewaga była po stronie d i a b ł a , co o d p o w j . d a ł o sytuacji rajskiej, kiedy to d i a b e ł był m ą d r z e j s z y od Ewy p o n i e w a ż wiedział, że zmiana aseksualnego stanu rajskiego na seksualny doprowadzi ludzi do wygnania z Raju i odsunie ich od Boga. Nie wiedział jednak, że upadek ludzi ma inn, charakter niż jego własny. Upadek d i a b ł a był bowiem wynikiem opozycji między n i m a Bogiem, podczas gdy w przypadku ludzi n a s t ą p i ł a zmiana b e z p ł o d n e j egzystencji rajskiej na p ł o d n ą z i e m s k ą , nie z n a n ą d i a b ł u . Dlatego najprostszym sposobem oszukania i odegnania diabła jest skonfrontowanie go z symbolem ludzkiej p ł o d n o ś c i . a D r u g ą z kolei t r u d n o ś ć przedstawiają te m a t e r i a ł y , które stwierdzają p ł o d n o ś ć diabla, w szczególności apokryficzny I wątek diabła ojca Kaina: „[...] Tak jak kobieta posłuchała tego węża-szatana i on zrobiła pierworodny grzech i pierwszego syna z tym wężem rodziła - lego Judasza jak mówimy - tego Kaina. Z tym węże* miała Kaina" (1). „[Pewną kobietę] zabrali do bolnicy, potym ją nałożyli jakim puchem, żeby ona nie słyszała nic, no i ona porodziła. To diaheł taki był jak na obrazku rudy w czarne pasy. [ . . . ] powiedzie!,,* nieżywe było dziecko. To doktorowie tak przyzna!,, ze jak maż a jej w , < : h e r , d 7 , t Z™ , r ^ d r l b K ^ T ' ^herprzeal, wszystko na diabla (80). , Byc m o ż e powyższą o p o w i e ś ć należy kojarzyć z powszect ną w i a r ą , .z w r o k u 2000 nastanie koniec świata . - wedle Sybilh - przyjście na świat Antychrysta: „ A l b o w . e m przed ym dniem s ą d n y m zeszłe szkaradny Lucy per swego potom¬ ka Antychrysta na świat, ten się n a r o d ź , z jednej żydówki w Babilonie (Proroctwo, s. 45). Opisane powyżej narodziny d i a b ł a m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o zapowiedz właściwych narcdz,n Antychrysta. Obydwa powyższe przypadki ograniczają okres płodności człowieka. M o m e n t p ł o d n o ś ć , d i a b ł a jest jednocześnie cza­ sem wejścia ludzi w rzeczywistość z i e m s k ą , co m o ż e znaczyć, że d o c z e s n ą n a t u r ę człowieka charakteryzuje właśnie domie­ szka diabelska, której p r z y c z y n ą był kontakt seksualny d i a b ł a i Ewy. Domieszka ta jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Narodziny Antychrysta, potomka Lucyfera, wydzielają z powrotem z natury ludzkiej s k ł a d n i k diabelski, co zarazem będzie jej oczyszczeniem umożliwiającym opusz­ czenie ziemskiego p a d o ł u i p o d z i a ł ludzi na stronników d i a b ł a i zbawionych. Zatem p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest ograniczo­ na t y l k o do jednego przypadku i ma ściśle o k r e ś l o n ą funkcje I skażenie natury człowieka. Jej sens jest zatem przeciwny sensowi płodności ludzi, k t ó r a ma na celu przysporzeni Bogu wiernych w y z n a w c ó w . P R Z Y P I S Y 1 Według K r z y ż a n o w s k i e g o , pełna wersja bajki o diable oszuka­ nym przez chłopa przy podziale p l o n ó w składa się z trzech e p i z o d ó w . Pierwszy to nawiązanie kontaktu i zawarcie umowv / diabłem. Drugi to oszukańczy podział p l o n ó w , przy którym wychodzi na jaw ignorancja diabła w sprawach wegetacji roślin. Trzeci epizod zawiera wypowiedziany przez r o z z ł o s z c z o n e g o diabła pojedynek z człowiekiem Rywalizację wygrywa człowiek, w przewa- żającej ilości wersji dzięki wykorzystaniu ignorancji diabła * »sprt-l wach ludzkiej anatomii (Krzyżanowski 1967. I. I I , s. 11). Na przykład scena kuszenia, pędzla Van G o s e m i Kunstg* chichtliche Museum w Wiedniu; a także Paliptyk iw. Jana J a t a * nika z Muzeum Narodowego w Krakowie ora/ Dziesięć przykaż Mistrza Dziesięciorga Przykazań z Muzeum Narodowego w W>r- j szawie. 2 L I T E R A T U Chmielowski B. 1966 Nowe Ateny. K r a k ó w Kolberg O. 1962 Dzieła t. V I I . Krakowskie, Krzyżanowski J. 1967 Postępek 1892 Postępek prawa czartowskiego pneciu wyd. A . Benis, K r a k ó w Wrocław Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. [w:] Genesis as Mylh. London 118 RA narodowi ludzka Proroctwo [b.d.] Proroctwo Michaldy. królowej ze Saby, Warszawa iy»t> Antropologia Kultury wst potsKtej AA w., warszawa �