https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74a74672def1824c8fffb06d18d0ff9f.pdf 75c37ac6223cf03a40fcaa25028eedd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3370 Title A name given to the resource Dlaczego apokryfy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.94-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PAMIĘĆ STAROWIEKU. APOKRYFY Dlaczego „apokryfy"? Magdalena Zowczak Jako kryptonim b a d a ń , k t ó r y c h fragmentaryczne w y n i k i tu prezentujemy, s ł u ż y ł o nam nieraz o k r e ś l e n i e „ a p o k r y f y " . T o h a s ł o , rozumiane w jego potocznym znaczeniu, c h o c i a ż jest s k r ó t e m , dalekim od precyzyjnego w y j a ś n i e n i a celu, sygnalizuje jednak, że nie m o ż e tu b y ć mowy o o g ó l n e j charakterystyce religijności P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę . N i e cho­ d z i ł o t e ż w y ł ą c z n i e o najbardziej a r c h a i c z n ą w a r s t w ę w i e r z e ń , z a c h o w a n ą tam lepiej niż w Polsce. Nie powoduje bowiem naszymi poszukiwaniami nostalgia za p r z e s z ł o ś c i ą , lecz raczej zainteresowanie, w j a k i s p o s ó b w p ł y w a ona na obraz rzeczywis­ t o ś c i , stając się ź r ó d ł e m z a s k a k u j ą c y c h zagadek. O b o k d a w n y c h w i e r z e ń wtopionych w katolicyzm nie mniej i n t e r e s o w a ł y nas z w i ą z a n e z nimi specyficzne {nie zawsze z r e s z t ą sprzeczne z kanonem) interepretacje Biblii, dokonywane nieraz z p e w n o ś ­ cią adhoc, w odpowiedzi na nasze dziwaczne ( c h o ć zasadnicze) pytania. Dlaczego w i ę c „ a p o k r y f y " ? P o n i e w a ż , j a k s ą d z ę , s t a n o w i ą one dobry punkt wyjścia do opisu ludowej postaci religii; d o s t a r c z a j ą c wiedzy na temat duchowej r z e c z y w i s t o ś c i w s p ó l n o t y , w i ą ż ą się z p o j ę c i e m ojczyzny lokalnej w sferze interpretacji uniwersalnych symboli i w a r t o ś c i o w a n i a - w z w i ą z ­ ku z nimi - z d a r z e ń oraz ich a t r y b u t ó w . T a k a w ł a ś n i e „ w i a r a d o m o w a " jest celem naszych rekonstrukcji, z a ś „ a p o k r y f y " c h a r a k t e r y z u j ą j ą lepiej, n i ż to, co powszechne w w i ę k s z o ś c i katolickich w s p ó l n o t . Zasadnicza t o ż s a m o ś ć w i e r z e ń P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę wobec tych, k t ó r e n i e g d y ś f u n k c j o n o w a ł y b ą d ź trwają do d z i ś na terenie Polski, pozwala na ich o s t r o ż n e ł ą c z e n i e we w s p ó l n y c h syntezach. O d L i t w i n ó w dobrze m ó w i ą c y c h po polsku u z y s k i w a l i ś m y na tych terenach podobne informacje; czasem z a w i e r a ł y one więcej a r c h a i z m ó w b ą d ź - a m o ż e przede wszystkim c e c h o w a ł a je w i ę k s z a swoboda interpretacji w sto­ sunku do katolickiego kanonu. Wiele z rejestrowanych przez nas w i e r z e ń nie n a l e ż y do o g ó l n i e znanego repertuaru, przeciwnie trudno do nich b y ł o nieraz d o t r z e ć ; rekonstrukcje nie opierają się jednak n a odosob­ nionych informacjach, nie popartych wypowiedziami z innych r o z m ó w b ą d ź dawniejszymi przekazami ź r ó d ł o w y m i . Rolnictwo W i l e ń s z c z y z n y jest ubogie, gospodarstwa przypo­ minają wioski spod D ą b r o w y B i a ł o s t o c k i e j czy z gminy D u b i e n ­ ka sprzed kilkunastu lat. D o niedawna rolnicy dysponowali tylko niewielkimi d z i a ł k a m i przyzagrodowymi. Z a c h o w a ł o się sporo drewnianego budownictwa, a n i e k t ó r e wioski k o ł c h o z o w e podobne są do Osiedla Przyjaźń na Jelonkach, pozostawionego przez budowniczych P a ł a c u K u l t u r y . Betonowe bloki n a l e ż ą do nowszej generacji i są rzadsze n i ż na naszych wsiach. U d e r z a brak s p r z ę t u rolniczego i swoista prostota ż y c i a , obywanie się m a ł y m dobytkiem; p o d k r e ś l a ł n i e g d y ś te cechy prof. Witold D y n o w s k i , u z n a j ą c j e za charakterystyczne dla tej kultury. Z w r a c a zarazem u w a g ę o b f i t o ś ć s p r z ę t u R T V . Telewizory k r ó l o w a ł y niepodzielnie w domach z w ł a s z c z a wtedy, gdy w pro­ gramie rosyjskim w y ś w i e t l a n o senal p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i Bogatyje toie płaczut', nieraz m u s i e l i ś m y u c z e s t n i c z y ć w p r z e ż y ­ waniu perypetii p i ę k n e j i uczciwej M a r i a n y , k o l e ż a n k i ulubionej przez n a s z ą w i e ś Izaury. Jej przygody ś l e d z o n o nawet w sklepach i s t o ł ó w k a c h . Z a p a d ł mi w p a m i ę ć malowniczy widok kobiet w b i a ł y c h fartuchach i chustkach na g ł o w a c h , s i e d z ą c y c h r z ą d k i e m przed m a ł y m kolorowym telewizorem w barze w cent­ rum Solecznik, gdy z a j r z a ł e m tam w pewne s ł o n e c z n e p o p o ł u d ­ nie w nadziei na obiad. C z ę s t o też o d w o ł y w a n o się w rozmowach do p r o g r a m ó w telewizyjnych, c h c ą c d o d a ć powagi swym infor­ macjom, i to w d o ś ć niespodziewanych momentach, np aby 94 o p i s a ć , j a k w y g l ą d a d i a b e ł albo c z y ś c i e c . D u ż y m powodzeniem c i e s z y ł y się t e ż telewizyjne seanse Kaszpirowskiego. C i e k a w a jest p l a s t y c z n o ś ć , dzięki k t ó r e j dawne wierzenia czy zwyczaje dostosowywane są niekiedy do nowych w a r u n k ó w I tak w W i e l k ą S o b o t ę święci się z a p a ł k i , by z a p a l i ć nimi w kuchence gazowej, z a ś chleb Św. Agaty s ł u ż y j a k o środek ochronny przeciw celnikom, by nie zabrali p r z e w o ż o n y c h p r z e d m i o t ó w , podobnie j a k u ż y w a n o go dla ochrony p ó l p r a dzikami, ż e b y nie zryły kartofli. Pewna starsza kobieta th c z y ł a , ż e trzeba się m o d l i ć za L e n i n a , bo on nie m y ś l a ł , że się ti ludzi przez niego zmarnuje. „Ja się za niego m o d l i ł a - opowiadi la szła do autobusu, patrzę leż} rubel z Leninem, 1 o cud, Do d z i ś go c h o w a m . " O b r z ę d o w o ś ć w y m a g a j ą c a zbiorowego d z i a ł a n i a . pielgrz> i formy teatralne, ź l e widziane w radzieckim systemie, zapadł) w n i e p a m i ę ć w stopniu w i ę k s z y m jeszcze n i ż w Pol¬ see; np. nikt j u ż nie p o t r a f i ł w y t ł u m a c z y ć o b e c n o ś c i Królowej w ś r ó d k o l ę d n i k ó w , k t ó r z y obchodzili wsie z okazji T r z e c h Króli ( c h o d z i ł o zapewne o Sybillę). Z a n i k tych z w y c z a j ó w jest z pew­ n o ś c i ą j e d n ą z przyczyn n i e z w y k ł e j rangi takich z e s p o ł ó w jak Kapela Wileńska czy Wileńszczyzna, k t ó r a skupia do dziś najbardziej u z d o l n i o n ą m ł o d z i e ż . Natomiast podania z w i ą z a n e z h i s t o r i ą l o k a l n ą , nawiązujące do kampanii n a p o l e o ń s k i e j czy p o w s t a ń , oraz etymologie ludo­ we t ł u m a c z ą c e nazwy m i e j s c o w o ś c i , z a c h o w a ł y się lepiej niż u nas. D o t y c z y to c h y b a nie tylko w i l e ń s z c z y z n y . N a Laudzte p a m i ę t a n o o „ C z y c z y ń s k i m " z U p i t y ( s t a r o ś c i e Sicińskim), zabitym za s w ą n i e g o d z i w o ś ć przez piorun. „I potem nosili j< w s z ę d z i e do Ż y d ó w do k a r c z m ó w . Stawili do k ą t a , ż e b y dali si Ż y d z i napie /;i darmo, a Żydzi bali sic jego strasznie." H i s t o r i ę * z n a l e ź ć m o ż n a w nieznanej naszej r o z m ó w c z y n i balladzie Mic­ kiewicza Popas w Vpicie, gdzie starosta „ N i e znalazłszy na ziemi świeconej spoczynku, Strasząc ludzi, rzec m o ż n a , wala się po rynku. Bo go nieraz dziad jaki uniósłszy z cmentarza Wlecze w szabas do karczmy straszyć arendarza." M a t e r i a ł y nasze m o g ł y b y b y ć zapewne i n t e r e s u j ą c y m prz czynkiem do wzajemnego przenikania się folkloru i literatury. Problem jednak nie ogranicza się do ludowych w i e r z e ń i C h o d z i t a k ż e o p e j z a ż , a t m o s f e r ę , k t ó r e chwilami w y d a j ą siętt bardzo znane; ś w i a t ł o , kolory z a c h o d ó w s ł o ń c a jak z barkowycb o b r a z ó w , w i e ż e w i l e ń s k i c h k o ś c i o ł ó w , cienie o b ł o k ó w , p w a j ą c e się po rojstach czy l e ś n y c h p a g ó r k a c h g d z i e ś w okolic* Dziewieniszek i Solecznik, s k ą d niedaleko j u ż do Bieniakot miejsca spoczynku M a r y l i Puttkamerowej. W y o b r a ż o n a Liw trwa w naszej kulturze i wyostrza w r a ż l i w o ś ć n a tamtejs krajobrazy. D o d a ć trzeba bogactwo ś p i e w n e j kresowej pol­ szczyzny starszego pokolenia oraz r y t u a l n ą g o ś c i n n o ś ć (ti'*~ L i t w i n ó w ) , k t ó r a nie dopuszcza do takiej sytuacji, j a k w i nym p r z y s ł o w i u : b y ł o wszystkiego pod dostatkiem. brakoW tylko przymusu - a zatem d ł u g i e gorliwe namawianie T e r m i n ó w apokryf, „apokryf ludowy" u ż y w a n o r ó w n i e ż c z ę s t o w bi niach tradycyjnej wizji ś w i a t a , prowadzonych w latach 70-tych w Kate* Etnografii UW. Obejmowano tym h a s ł e m wierzenia d o t y c z ą c e mitu kosnt* gonicznego, wierzenia o ś w i ę t y c h , i o postaciach demonologii I " * * Por. m i n - L Stomma. Materiały z b a d a ń terenowych p r o w a d z a j w r a m a c h problemu w ę z ł o w e g o 11-1-3 ( K U L podtemat III. w: Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, W-wa 1986; a także por. c y * " . Święta po polsku „Tygodnik Powszechny", lata 1973-77, m i n wteksiatf Joanny i R y s z a r d a Tom ick ich i Por t a k ż e Joann* I szard Tomiccy Drzewo życia. W-wa 1974 �n o ż v w a n i a b o ż y c h d a r ó w , k t ó r e m u tylko niewychowany gbur ulega bez ż a d n e g o oporu. P r z e t r w a ł o na Litwie wiele osobliwych s ą d ó w na temat ż y d ó w . Pozostawili tam oni nie m n i e j s z ą p u s t k ę niż w Polsce. r o z m ó w c y nasi nieraz p o w o ł y w a l i się na opowiadania swych dawnych s ą s i a d ó w , k t ó r e m i a ł y z n a c z ą c y w p ł y w na wierzenia i interpretacje Biblii. Konflikt etniczny, k t ó r y rzuca c i e ń na o b e c n ą s y t u a c j ę Wileńszczyzny, znajduje wprawdzie pewne odbicie w wierze­ niach z w i ą z a n y c h z m i t o l o g i ą n a r o d o w ą , lecz jest omawiany w opracowaniach naszych k o l e g ó w , z k t ó r y m i p r o w a d z i l i ś m y wspólne badania przez ostatnie cztery lata. Pisałam o zaniku pielgrzymek w okresie radzieckiej w ł a d z y . Na W i l e ń s z c z y ź n i e istniał jednak jeden wyjątek od tej reguły: Ostra Brama, k t ó r a p r z y c i ą g a ł a p i e l g r z y m ó w t a k ż e przed „ w y ­ buchem w o l n o ś c i " , z w ł a s z c z a w D n i a c h O p i e k i M a t k i Boskiej, trwającym przez t y d z i e ń (od 11 X I ) ś w i ę c i e Ostrobramskiej Madonny. Jej kult p r z e t r w a ł nienaruszony: jest to jedyne miejsce powszechnie uznawane za cudowne. Istotnie n i e z w y k ł e miejsce, w centrum W i l n a , miasta wielu k o ś c i o ł ó w , gdzie oblicze N a j ­ świętszej Panny s p o g l ą d a dniem i n o c ą na ludzi w w ą s k i e j ulicy: przypadkowych p r z e c h o d n i ó w , p i e l g r z y m ó w , zawsze tu obec­ nych ż e b r a k ó w i s p r z e d a w c ó w d e w o c j o n a l i ó w . D o s t ę p n o ś ć wizerunku, jego odwieczny u d z i a ł w życiu miasta (na co z w r a c a uwagę w swej p i ę k n e j monografii Ostrobramskiego obrazu Maria K a ł a m a j s k a - S a e e d ) p r z y c z y n i ł y się z p e w n o ś c i ą do jego kultu. Niewielkich r o z m i a r ó w sanktuarium przenika się z ruch­ liwa ulicą, k t ó r a w ł a ś c i w i e stanowi jego i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . T a kameralna przestrzeń dostarcza takich w r a ż e ń , ż e ze smutkiem myśli się o coraz w i ę k s z y c h i coraz bardziej pustych w s p ó ł c z e s ­ nych k o ś c i o ł a c h . Bogata symbolika obrazu Marii Bramy Niebieskiej umieszczonego w tak u k s z t a ł t o w a n y m otoczeniu z powodzeniem służy r ó ż n o r o d n y m poziomom i formom religij­ ności: od wizji i mistycznych uniesień poprzez b ł a g a l n e modlitwy o cuda, o k t ó r y c h ś w i a d c z y bogactwo w o t ó w , o b o w i ą z k o w e ofiary dla tutejszych ż e b r a k ó w , aby dusze bliskich z m a r ł y c h znalazły ukojenie aż po zabiegi magiczne m a j ą c e ś c i ą g n ą ć kare bożą na znienawidzonego s ą s i a d a s a Typowa dla tutejszej tradycyjnej religijności p o z o s t a ł a opinia podsłuchanej przez Antoniego G o ł u b i e w a przekupki, t ł u m a c z ą ­ cej wyższość M a t k i Boskiej Ostrobramskiej nad C z ę s t o c h o w s k ą nieobecnością D z i e c i ą t k a Jezus, d z i ę k i czemu m o g ł a się z w i e r z y ć tej pierwszej z p e ł n ą d y s k r e c j ą , j a k kobieta kobiecie. P o d z i e l a j ą tę opinię nasi r o z m ó w c y : „żona 7, mężem pokłócili się czy podarli nawet i ta żona zagniewana mówi: dam na mszę za niego, żeby tam Pan Bóg jego skarał. Ale druga kobieta lak radzi: tylko nie dawaj do Pana Jezusa a do Matki Boskiej, bo to wiesz - mężczyzna za mężczyzną." Nawiasem m ó w i ą c , tę c h a r a k t e r y s t y c z n ą p o s t a w ę zarejest­ rował Julian K r z y ż a n o w s k i , u m i e s z c z a j ą c streszczenie podob­ nego tekstu w swej klasyfikacji w ą t k ó w bajkowych, pod n a g ł ó w ­ kiem Zaufanie kumoszki do Matki Boskiej ( T . 1489, warianty lwowski i b i a ł o r u s k i ) . Przykładem podobnego sensualizmu m o ż e b y ć o p o w i e ś ć wotum, z w i ą z a n a z ukaraniem T a t a r a , k t ó r y c h c i a ł wystrzelić do obrazu w Ostrej Bramie: 0 ..No to m ó w i ą , że Matka Boska uczyniła cud. O d tego niewierzącego oderwała się ręka i leciała. Ale w którym to wieku, to nie wiem. Ręka ta leciała i padła tam pod kościół Św. Jana, i na kościele Św. Jana był taki ołtarzyk, teraz po mojemu on chyba zniszczony, i w tym miejscu spadła ta jego ręka i na tą intencję był zrobiony ołtarzyk na ścianie kościoła." . tej samej rozmowie w y r a ż a się wiara w c u d o w n ą moc Wizerunku: w uzdrawiała Matka Boska. K t o prosi, kto błaga, kto idzie, modli się, zawsze j a k o ś ulży człowiekowi, c h o ć w nerwach, c h o ć w współczuciu, człowiek dobrze się czuje jak odchodzi od Matki oskiej Ostrobramskiej jakoś weselej lżej się żyje świat druai no to tak." Pojawiają się t a k ż e wypowiedzi ś w i a d c z ą c e o p r z e ż y c i a c h któ\v "?' J a r d z i e j dobitna pochodzi z L a u d y , od kobiety, dlo* 8 y m o w a ł a k i e d y ś w chorobie do sanktuarium w SzyZ p , e l c h ; r z n a b „Jak j a weszłam do kaplicy ( n a o k o ł o j a szłam kolanami, a do kaplicy weszłam j u ż nogami), to zobaczyłam figurę Matki Boskiej. Ja tak przeraziłam się, mnie zdaje się, że żywe oczy patrzą na mnie. Oparłam się o ścianę i ja poczułam się milionową cząsteczką o tego pyłku, co czasami bywa w pokoju przed słońcem, l j a stałam przy ścianie i lękałam się więcej popatrzeć. Przecież j a nie warta jestem, zeby Matka Boska na mnie żywymi oczami popatrzyła (...). Podobne d o ś w i a d c z e n i a lezą byc m o ż e u podstaw legend o obrazach, z k t ó r y c h ś w i ę t e oblicza patrzą wprost na c z ł o w i e k a , bez w z g l ę d u na to, gdzie stanie; takim m a byc wizerunek Madonny w Trokach. U z n a n y m w ś r ó d naszych r o z m ó w c ó w wizjonerem b y ł Alek­ sander ( O l e ś ) I w a s z k o ze wsi Popiszki. k t ó r y p r z e p o w i a d a ł w czasie wojny p r z y s z ł e zdarzenia i losy indywidualne. Był B i a ł o r u s i n e m i na co d z i e ń p o s ł u g i w a ł się tzw. prostym j ę z y k i e m , ale ś w i a d k o w i e t w i e r d z ą , że gdy w p a d a ł w trans, m ó w i ł c z y s t ą polszczyzną. „ten prorok, jak jemu nadchodzi ta godzina modlić się, to on stanie, bierze krzyż i tylko tak trzy razy wzdechnie. Ale tak on mówi pól godziny, ale żeby on mrugnął! O n robi się taki biały i taki zimny, zimny - j a jego trzymałam za rękę. O n opowiada, opowiada i nie mrugnie! A potem jak to wszystko powie, pomodli się wtedy znowu tak wzedchme trzy razy, tak jak umierający. Mrugnie oczkami i powie tak: C z y ja co tutaj mowjł. 1 znowu normalny człowKk. Nie znam w y r a ź n y c h k r y t e r i ó w k t ó r e by p o z w o l i ł y wy­ z n a c z y ć z gory idealnego r o z m ó w c ę do naszego lematu. Niekie­ dy pierwszy napotkany w wiosce c z ł o w i e k w towarzyskiej p o g a w ę d c e rzuca od niechcenia j a k i e ś zdanie, w p r a w i a j ą c e słuchacza w osłupienie i j u z mc więcej me potrafi do niego d o d a ć (nie bez znaczenia jest tu wspomniane bogactwo w i l e ń s ­ kiej polszczyzny, j a k ą p o s ł u g u j e s i ę starsze pokolenie, czy interesujące twory j ę z y k a „ p o prostu"). C z a s a m i trafia się specjalista, d z i e l ą c y z nam. zainteresowania; m o ż e byc on jednak a n a l f a b e t ą albo m i ł o ś n i k i e m literatury religijnej, szanowanym gospodarzem b ą d ź l e k c e w a ż o n y m biedakiem. R z a d k o n a l e ż y do m ł o d s z e g o pokolenia, c z ę s t o o b o j ę t n e g o lub w y k a z u j ą c e g o n i e z n a j o m o ś ć tej materii. N a W i l e ń s z c z y ź n i e b y w a to c z ę s t o osoba umiejąca zamawiać, czyli p o s i a d a j ą c a „magnes w oczach" i t a j e m n ą w i e d z ę o ś w i ę t y c h s ł o w a c h , l e c z ą c y c h ludzi oraz z w i e r z ę t a z r ó ż n y c h p r z y p a d ł o ś c i , bo p o c h o d z ą od samego Wielkiego L e k a r z a . T r z e b a jednak p o w i e d z i e ć , ż e nawet spec­ jalista m o ż e w d w ó c h o d r ę b n y c h rozmowach u d z i e l a ć innych odpowiedzi na nasze pytania, podobnie j a k my wszyscy, gdy zastanawiamy się nad znaczeniem j a k i c h ś symboli czy sensem z d a r z e ń . Dlatego tak niezmiernie w a ż n y jest kontekst k a ż d e j informacji w o b r ę b i e wypowiedzi, w odniesieniu do postawione­ go pytania, wreszcie w całej rozmowie, k t ó r a powinna być zapisana w całości j a k o dialog, wraz z t o w a r z y s z ą c y m i okolicz­ n o ś c i a m i ( z w ł a s z c z a brak uwag co do g e s t ó w r o z m ó w c y m o ż e w p ł y n ą ć na jego opaczne zrozumienie). J e d y n ą w ł a ś c i w ą f o r m ą uzyskania tego rodzaju wiedzy jesi taka r o z m o w a , w której pytania w p a d a j ą w s ł o w o monologowi r o z m ó w c y , dzięki czemu za k a ż d y m n a s t ę p n y m razem m o ż n a w coraz w i ę k s z y m stopniu o d w o ł y w a ć się do r e a l i ó w w ł a ś c i w y c h danej s p o ł e c z n o ś c i . U z y s ­ kujemy o c z y w i ś c i e w ten s p o s ó b informacje tak rozproszone, jak to tylko m o ż l i w e , ale zarazem m o ż e m y w s t ę p n i e o c e n i ć ich w i a r y g o d n o ś ć (wypada też tu w s p o m n i e ć takie techniczne zabiegi kwestionariuszowe, j a k np. powtarzanie tych samych p y t a ń w r ó ż n y c h grupach tematycznych b ą d ź inaczej sfor­ m u ł o w a n y c h , a t a k ż e istotne znaczenie biografii r o z m ó w c y ) . Dalsza weryfikacja odbywa s i ę poprzez p o r ó w n a n i e wielu r o z m ó w ( w a ż n e , by p r o w a d z i ł y je r o ż n e osoby) oraz zestawienie z literaturą, a z w ł a s z c z a z analogicznymi ź r ó d ł a m i tworzonymi w literaturze etnograficznej A n a l i z a taka jest zatem nie mniej konkretna, niż w przy­ padku ź r ó d e ł zastanych, c h o c i a ż n i e b e z p i e c z e ń s t w o forsowania za w s z e l k ą c e n ę swoich p o m y s ł ó w z w i ę k s z a się wielokrotnie, jeśli autor interpretacji jest zarazem w s p ó ł a u t o r e m ź r ó d ł a . Ostateczna synteza ma charakter modelu, gdzie informacje p o c h o d z ą c e ze ź r ó d e ł tworzonych s t a n o w i ą czasami zaledwie punkt wyjścia b ą d ź u z u p e ł n i e n i e tego, co znajduje się w literatu­ rze. O c z y w i ś c i e jest to m ó j model, jeden z wielu m o ż l i w y c h , c h o c i a ż w e d ł u g mnie najlepszy. Jeśli w i ę c ktokolwiek jest w posiadaniu informacji, k t ó r e go z b u r z ą , m o ż e m y w s p ó l n i e z b u d o w a ć doskonalszy. 95 �