https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/092ab177442b7a7f0960b8b057c5cd8b.pdf f64c002787215c327540a9034dbcafbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1350 Title A name given to the resource Po co nam antropologia? / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.21-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Po co nam antropologia? W końcu maja 1992 r. odbyło się zebranie Komitetu Nauk Etiologicz­ nych PAN o charakterze samounicestwiającym. Rozważano na nim bowiem czy nie należy pożegnać się z nazwą dyscypliny „etnologia" i zastąpić jej terminem „atropologia". Wyrażano przypuszczenie, że taka operacja mogła­ by uplasować etnologię polską na lepszej pozycji wobec innych dyscyplin, czyli wyciągnąć ją z zapaści, na którą jest niechybnie skazana z powodu niemodnego brzmienia, często lekceważonego przez innych uczonych, a co ważniejsze, przez dysponentów funduszy badawczych. Powyższe zdanie nie charakteryzuje całej dyskusji, tylko te jej fragmenty, które niżej podpisanego przyprawiły o smutne refleksje. Rozumując we wspomniany sposób, etnologowie uciekli się do fetyszyzacji nazwy, czyli zabiegu opisywanego przez innych ich kolegów jako zachowanie magiczne, zastępcze wobec zachowań będących w stanie roz­ wiązać istniejące problemy. Już sam ten fakt wskazuje na to, iż przyczyną musiała być poważna sytuacja stresowa, w jakiej znaleźli się uprawiający tę dyscyplinę. We wprowadzeniu do dyskusji wspomniano o godnych tradycjach ter­ minu „etnologia" i o jego równorzędności wobec „antropologii". Wspom­ nienia te utonęły jednak w mrocznym obrazie świata coraz powszechniej uciekającego od stosowania pierwszego z nich na rzecz tego drugiego. Etno­ logia, w Polsce znana częściej jako etnografia i kojarzona z folklorystyką, nie znajduje się raczej na naukowym Olimpie, pod jej bokiem zaś socjo­ logowie tworzą ośrodki antropologii społecznej, zmierzając do zgarnięcia laurów przynależnych etnologii. Rozsądnie wskazywano na to, że nic nie wyniknie z prawowania się o tytuł pierwszeństwa czy też o zawłaszczenie działki z pola badawczego etnologii, gdyż we współczesnej nauce nie uznaje się takich praw własnościowych. Zaproponowano zatem remedium w postaci �22 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ antropologizacji etnologii, czyli ewentualnej zmiany nazwy, a na pewno sięgnięcia po zastrzyk teorii i metod sprawdzonych w antropologii. Lecz „sprawdzone w antropologii" wykłada się nie inaczej jak „spraw­ dzone w etnologii anglosaskiej", oba używane tu terminy są bowiem synonimiczne. Trzeba to dobitnie podkreślić, gdyż zbyt częste są próby wynoszenia odmienności do rangi różnic między dyscyplinami. Tożsamość znaczeniowa obu terminów występowała w końcu X I X w. z pewną przewagą na rzecz popularności „etnologii", nawet w nauce amerykańskiej, i w tym lub zbliżo­ nym znaczeniu są one do dziś w niej używane. Równoznaczność tę potwier­ dza Dictionary of Anthropology Ch. Winick'a (1964, hasło ,,Ethnology"). Do niedawna jeszcze (1985) „American Anthropologist" grupował materiały recenzyjne w działy antropologii, wśród których kulturowa etnologia wy­ stępowała pod wspólną nazwą obok stosowanej, lingwistycznej, archeologii itd. Inne pismo amerykańskie „Ethnology" nosi podtytuł „Journal of Cul­ tural and Social Anthropology", czyli przyznaje etnologii pozycję jeśli nie nadrzędną, to uogólniającą wobec pozostałych. Zatem w kraju, w którym antropologia zajmuje miejsce mocarstwowe nie uznaje się bynajmniej etno­ logii za młodszą siostrę. Amerykanie nie uważają etnologii za plamę na honorze w przeciwieństwie do Anglików, którzy nadal jeszcze odżegnują się od niej energicznie. Godzi się przypomnieć genezę dzisiejszego zróżnicowania terminologicz­ nego. Pojawiło się ono wraz z funkcjonalistyczną rewolucją przeciw ewolucjonizmowi i dyfuzjonizmowi, czyli głównym kierunkom wczesnej etnologii. Był to protest przeciwko dominującemu w niej historyzmowi i manifest badania jedynie współczesnego stanu społeczeństwa w izolacji od jego włas­ nej przeszłości i bodźców płynących od innych społeczeństw. Zaważyła tu durkheimowska tradycja, iż społeczne bada się za pośrednictwem społecz­ nego i , zgodnie z nią, Malinowski nazywał początkowo swe badania socjo­ logicznymi. Najistotniejsze dla niego było bowiem zademonstrowanie odręb­ ności od metod ówczesnej etnologii. Dla podkreślenia owej odrębności me­ todzie funkcjonalnej przyznano nazwę dyscypliny: „antropologia społecz­ na", którą odziedziczyły postfunkcjonalne kierunki etnologii brytyjskiej. Tak więc to, co istnieje dziś w kilku krajach jako dziedzina wiedzy stanowi frakcję światowej etnologii, rezultat kontestacyjnego pochodzenia samego terminu. Antropologia amerykańska rozwijała się wielokierunkowo, część jej kon­ tynuowała twórczo tradycje etnologiczne, część w inny sposób rozwijała studia historyczne nad kulturami ludzkimi we współpracy z archeologią. Zbiorczo całą dyscyplinę nazywało się antropologią, często z przydatkiem „kulturowa", chociaż nikomu nie przeszkadzało, że równolegle odwoływano się do etnologii. Brytyjczycy byli bardziej dogmatyczni, ale i oni z czasem zaczęli nieśmiało powracać do studiów historycznych przy okazji opisu konkretnego społeczeństwa. E. Gellner nazwał to głaskaniem ogona komety w takiej konfiguracji gdy jądrem komety jest badane społeczeństwo, ogonem zaś jego historia. �PO CO NAM ANTROPOLOGIA? 23 Parabola Gellnera idzie dalej, sięga etnografii radzieckiej, której niebo­ skłon rozjarzony jest światłem mnóstwa komecich ogonów, składających się na historię ludzkości, pieczołowicie studiowaną w kontekście kilku już teorii o ewolucjonistycznym rodowodzie. W oglądzie brytyjskim etnografia radzie­ cka jest klasyczną etnologią, w amerykańskim natomiast typową antropolo­ gią, gdyż badania etnograficzne wchodzą też na teren socjologii, antropologii fizycznej, archeologii, językoznawstwa, demografii, ekologii, nie mówiąc już 0 historii. Toteż wydawcy przedruków prac autorów radzieckich (a wśród wydawców są Brytyjczycy) nie mieli wątpliwości gdy nadawali serii tytuł Soviet Anthropology and Archaeology. Sami Rosjanie określają się jako etnografowie/etnolodzy i ostatnio zmienili nazwę swego Instytutu w Akade­ mii Nauk na Instytut Etnologii i Antropologii, przy czym ostatni człon odnosi się do antropologii fizycznej, dość intensywnie uprawianej w tymże Instytucie. Prywatnie komentowali to jednak jako dań dla tych cudzoziem­ ców, których widnokrąg ograniczony jest etykietą antropologii. Z powyższego wynikać musi konstatacja, że poza Wielką Brytanią etnologia i antropologia są nadal synonimami. Już w latach 30-tych tego wieku ich zasięg przestrzenny był wyraźnie rozgraniczony: etnologia obej­ mowała kontynent europejski, antropologia zaś kraje anglosaskie i byłe kolonie angielskie. Występują między nimi różnice przedmiotu i metody, nie większe jednak niż w obrębie każdej z nich, jest to różnica szkół, a nie dyscyplin. Ilustruje to zresztą porównanie haseł „Etnologia" oraz „Antropologia społeczna" zamieszczonych w Słowniku etnologicznym (red. Z. Staszczak, PWN 1987). To ostatnie odnosi się praktycznie do etnologii, niezależnie od poglądów jego autora, zwolennika autonomii obu, rzekomo odrębnych, dyscyplin. Teza o odrębności lub podrzędności etnologii wobec antropologii ma wybitnych poprzedników. Należy do nich Lévi-Strauss, który w antropologii widział naddyscyplinę koronującą wiedzę o człowieku. Wynikało to z trady­ cji francuskiej, typologizującej nauki w porządku hierarchicznym (filozofia kartezjańska, socjologia Durkheima), ale także ze słusznego przekonania, że jego własne koncepcje lepiej wpisują się w teoretyczne osiągnięcia antropo­ logii anglosaskiej niż etnologii francuskiej czy europejskiej. Autorytet Lévi-Straussa oraz szybko rosnąca dominacja nauki amerykańskiej sprawiły, że w drugiej połowie naszego stulecia Europa zaczęła poddawać się wpływom tej ostatniej, w wyniku czego kolejne ośrodki akademickie dokonywały przechrzczenia etnologii na antropologię. Wiązało się to z przejmowaniem bardziej wyrafinowanych założeń teoretycznych i narzędzi analizy naukowej powstałych na gruncie amerykańskim i częściowo brytyjskim. Nowe teorie 1 metody sprawiały wrażanie, że reprezentują inną dyscyplinę, a nie tylko doskonalszy poziom wiedzy uprawianej od dawna u siebie. Zabieg metaboli, zmiany terminu, miał sankcjonować nowy status starej dyscypliny. Przeprowadzenie podobnego zabiegu proponuje się teraz w Polsce. Jest on logicznie wadliwy, co usprawiedliwiałoby sarkazm na temat bezdroży �24 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ „powrotu do Europy", gdyby motyw owej propozycji nie był nadzwyczaj poważny. Idzie o ratowanie miejsca naszej etnologii zarówno w odbiorze publicznym, jak też w wewnętrznym rankingu nauki polskiej. Wątpię, by cel ten można było osiągnąć przez mechaniczne kopiowanie najbardziej nawet przodującego wzoru anglosaskiego, a praktycznie amerykańskiego. Status antropologii jest wysoki nie z powodu jej nazwy, lecz jej potencjału intelek­ tualnego; należy więc orientować się na ten ostatni. Antropologizację pol­ skiej entologii trzeba zatem rozumieć jako jej dynamizaq'e i poszukiwanie (w tym zapożyczanie) subtelniejszych podstaw teoretycznych dla dotych­ czasowych i nowych tematów badawczych oraz sposobów ich realizacji. Nie jest to postulat łatwy do spełnienia, gdyż wymaga nie tylko dobrej znajomo­ ści światowych tendencji badawczych, lecz przede wszystkim instytucjonal­ nych reform w organizacji ośrodków etnologicznych w celu ich wzmocnienia. Etnologia przoduje bowiem tam, gdzie liczba personelu badawczego jest proporcjonalna do ilości wzorów analitycznych. Kryzys stanu nauki polskiej nie rokuje tu optymistycznie Powstające w środowiskach socjologicznych antropologiczne grupy stu­ dyjne (określające się u nas zwykle mianem antropologii społecznej) są między innymi rezultatem regresu badań socjologicznych i konieczności zatrudnienia wolnego personelu w tej dziedzinie. Nie jest to związane z po­ ważniejszymi nakładami, gdyż antropolodzy tej proweniencji zajmują się studiami gabinetowymi, czyli akurat tym, co stanowiło dotąd trudno osięgalny luksus w etnologii. Przyszłość tych badań w Polsce ograniczona jest perspektywą ich wyjałowienia bez towarzyszących im badań empirycznych w terenie. Toteż racjonalnym wyjściem będzie w przyszłości raczej fuzja niż konkurenqa między „nową" antropologią i „starą" etnologią. Manipulacje polegające na zmianie nazwy nie mogą niczego zmienić w samej istocie rzeczy. Zmienić się może na krótko jedynie samopoczucie niektórych etnologów przemianowanych na antropologów. Z drugiej strony, powstaje pytanie czy nie należy liczyć się z modą, która narzuca Europie amerykanizację i w konsekwencji kalkę nazewniczą. Byłby to zabieg pusty, chociaż nie pozbawiony symbolicznego znaczenia o wymowie zarówno ne­ gatywnej, jak i w jakiejś części pozytywnej. Pozytywny aspekt upatruję w podniesieniu progu ambicji samych badaczy i (wątpliwym w pewnych wypadkach) obłaskawieniu socjologów, który zajęli się antropologią i lek­ ceważąco traktują etnologów, głównie ze względu na dominującą niegdyś wśród tych ostatnich czystą etnografię. Negatywy widzę w przejmowaniu cudzych wzorów, utracie bogatych tradycji europejskiej etnologii i tym samym jej tożsamości. Ta ostatnia nie musi być przecież, i na pewno nie jest, skamieliną. Sławoj Szynkiewicz �