https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy pisanki ludowe Śląsk - pisanki ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3904 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielichówna POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar­ cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst­ kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan­ ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne motywy i sposoby zdobienia. W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346 kraszanek, które następnie pokazano na wystawie. Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal­ nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko­ nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze­ ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy­ cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo­ nych jak i tych, których nie wyróżniono. Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania, charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego, przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa. Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna- Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons Tartara. Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci­ szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki wytrawiane. Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk. Franciszka Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki. Wyk. Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi­ sanki wykonane techniką woskową. Wyk. Halina Kolera. Dąbrowa Górnicza. 92 �; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja, który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda). Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze­ biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob­ nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie. Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych, niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol do najlepszych. Linie podziału są również czytelne w kraszankach wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow. Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok roślinnych występują tu także liczne drobne mo­ tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą­ cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno­ barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty — uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy­ konaniu poszczególnych motywów. Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na­ groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga­ łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two­ rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost zadziwiają. Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By­ tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon­ cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni­ czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko­ nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio­ na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę­ pują czerwone kropki, od większych do coraz to mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała falistymi zygzakami splatającymi się na przemian — biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem. Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia (III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo­ tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej, wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu. Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika (wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom­ pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie­ cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko­ szykami na plecach, występują przede wszystkim na tle zielonym —• ciemnym lub jasnym. Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar­ dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad­ wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro­ da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk, pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za­ sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie­ syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My­ słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych (w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna­ ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia­ ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle. Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja. Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego, to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo­ dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała (techniką wyskrobywania) ornament geometryczny w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra­ tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna­ menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką wytrawiania kwasem. Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne „pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze­ mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios­ ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla­ dując umiejętności swej' babki, w młodości także posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma­ wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory (niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo­ metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja. Drobne motywy rombów i kresek występują na prze­ mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią na czerwonym, granatowym lub zielonym tle. Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko­ nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy. <>:ł �Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry­ tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu­ miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże, elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz­ ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa­ gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę. Na wystawie obok kraszanek znalazły się również plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie­ których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio­ sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema­ tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy­ czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz­ twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób, które wzięły udział w konkursie. Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie­ mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio­ rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór­ ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj­ bliższej przyszłości. Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk. Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My­ słowice. Ryc. 10. Kraszanki skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk. Gliwice. Fotografował Stefan Deptuszewski �