https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09473c6d9c8f2b51464972767721aaf2.pdf b95ce7ff0475fe19a12f7292abe652db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:689 Title A name given to the resource Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a ­ j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie. T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n ­ gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o ­ we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach 983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa­ dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude­ m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e ­ l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za­ częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan­ dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne, a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się. Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n ­ dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło­ w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a ­ r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami . J J . B a b i c z, W. w a 1968. 1 Walczak, Zarys historii odkryć geograficznych, Warsza­ �176 MAREK ARPAD KOWALSKI Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy­ ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l ­ tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później­ szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a ­ żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny. PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu­ gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię, w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a ­ w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y ­ słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów­ n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod­ niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a ­ w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y ­ brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek­ tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu. Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso­ w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n ­ l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y ­ kańskie w i c h u r a m i i prądami. Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y - �DUŃSKIE B A D A N I A 177 ARKTYCZNE syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e ­ j o n u Godthaab . Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g . Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h . 2 KOLONIZACJA GRENLANDII Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г., gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają­ cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г., prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem zewnętrznym. W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i . Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y — przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze . 3 4 Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r. i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń­ ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r. Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel, której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish Arctic Expedition. С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897. 2 Reports of James H . E g e d e , Relationer fra Grenland Perlustration 1741, K o b e n h a v n 1748. 3 Guides to the National Peoples, K o b e n h a w n 1955. 4 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 Museum. 1721-36 The Hall, Jens og Det Ethnographical Munk gamle a n d Co., ed. Gronlands Department, nye Arctic �178 MAREK ARPAD KOWALSKI łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę ­ drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia. Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e . Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i ­ mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e ­ ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o ­ sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do­ tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie­ niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o ­ dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y ­ stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o ­ w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za­ chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j ­ ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta­ piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia. 5 W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a ­ dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda­ lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o ­ piero od X I X w . w W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o ­ r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud­ n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a ­ p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy 5 P . O. Wallee, Dagboger fra hans Rejser i Gronland l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r , b e n h a v n 1752; P . E g e d e , Efterretninger om Gronland, „Det gr0n- Relationer, K0- 1739-53, Gronlandske K e b e n h a v n 1788. �179 DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y ­ brzeża . W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a ­ cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego . 6 7 Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e ­ su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche­ ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d ­ niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ, w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e ­ prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g ­ magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t . 8 W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki, dzięki swojej k o n ­ s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b ­ słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś W. G r a a h , XJndersegelses Reise til ostkysten aj Gronland Kebenhavn 1832. O. F a b r i c i u s , Noiagtig Beskrivelse over alie Granlaendernes Fangę Redskaber ved Saelhunde Fangsten, „Kongeliege D a n s k e Videnskabernes-Selskabs S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig Beskrivelse over Gronlands Landdyr-, Fugleog Fiskefangst, ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker af en Dagbog, holden i Granland, O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske Eventyr og Sagn, K o b e n h a v n 1866-1871; t e g o ż , Danish Greenland, its people and its products, L o n d o n 1877; t e g o ż , The Eskimo Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891. 6 7 8 К. B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1936. �MAREK ARPAD 180 KOWALSKI kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e ­ z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec­ nie stosowany. W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod­ n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g ­ magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a . W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół­ noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby. WYPRAWY I BADANIA Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w ­ n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży, j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y ­ brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j ­ sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego, gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y , wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund. 9 Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze­ biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i ­ mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i ­ mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ­ n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco­ reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak­ że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po­ l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e С. H . R y d e r , Om den tidligere eskimoiske Bebyggelse af Scoreśby Sund, „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former Eskimo Settlements on the East Coast of Greenland Between Scoresby Sound and the Angmagssalik district, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909. 8 �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 181 k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i . Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o ­ daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o ­ dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół­ nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i ­ gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ­ niejszych, masowych wędrówek. Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i . Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a ­ w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n . L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo­ je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i ­ mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y ­ żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna­ n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i �182 MAREK ARPAD KOWALSKI i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y ­ wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży, p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y ­ lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami: kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami. Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień­ s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów, k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y ­ konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz, stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y ­ n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o ­ dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a ­ cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i ­ m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa­ nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o ­ ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e ­ r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele. 1 0 Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach. Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści­ ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj­ dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie L. M y l i u s - E r i c h s e n , H. v. Moltke, Grenland, K J a b e n h a v n 1906. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 183 w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod­ n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo­ graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona 27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k , opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a ­ f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d , Tobias Gabrielsen i Gobwilsen. u W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o ­ bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a ­ nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y ­ lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań. 26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy, którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y ­ p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc­ nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno­ graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero­ wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz­ nej podróży. Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec. Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie­ śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami. O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e ­ zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o ­ g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z ­ k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d ­ c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i ­ mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e ­ szańca. 1 1 �184 MAREK ARPAD KOWALSKI lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u ­ pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada 1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a ­ wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne i przyrodnicze . 12 D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a ­ rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon­ ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r. Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama" zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d ­ płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody. Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a ­ leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze­ dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie­ go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o ­ rię k u l t u r y eskimoskiej . 13 M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e ­ k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha­ r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos­ k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y 12 that Dokładny opis w y p r a w y is Lonelier Than Ruin. daje The j e d e n z j e j uczestników, A . Mylius-Erichsen Expedition F r i i s, to Greenland, A land "The I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908. 13 E. M i k k e l s e n , De ostgranlandske Eskimoers Historie, K o b e n h a v n 1934. �DUŃSKIE B A D A N I A 185. ARKTYCZNE były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e . Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel­ ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d ­ s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak­ terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e ­ n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ­ r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u ­ szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo­ kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k ­ tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i . 1 4 Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe­ go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd­ ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o ­ b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie była t r w a l e zasiedlona. K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew­ nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j ­ ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio­ m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u ­ je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta­ n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o ­ m e m osiadłych społeczności eskimoskich. Igloo natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b B i r k e t - S m i t h , The t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n . 14 Greenlanders of the Present Day, „Greenland", �186 MAREK ARPAD KOWALSKI w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a ­ n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o ­ w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o ­ tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie, często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze­ b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y . N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho­ dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y ­ torium. KNUD RASMUSSEN I JEGO NASTĘPCY Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec­ n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena. K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i . Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a ­ dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską. W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos). U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r ­ n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e ­ renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę­ dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u ­ r y eskimoskiej. Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach 1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do cieśniny Smitha, oddzielającej wyspę Ellesmere'a od G r e n l a n d i i . W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została �DUŃSKIE B A D A N I A 187 ARKTYCZNE założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani­ zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna­ nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e (Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze­ niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do­ kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół­ nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare­ w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej w i e d z y o Eskimosach. W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę­ gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s ­ py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym . 15 D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o ­ w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f . Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po­ przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be­ ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę­ żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e ­ r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l ­ n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno­ graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l ­ turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j ­ ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout­ hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper, Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen 15 K. R a s m u s s e n , Min Rejsedagbog, K o b e n h a v n 1915. �188 MAREK ARPAD KOWALSKI przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i ­ mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m . Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o ­ l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u ­ blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego. Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j ­ bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras­ mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów . 16 Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y . W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o ­ wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz­ kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) . 11 B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o ­ wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna 1 6 Wymienić należy havn 1905; Grenland land, Kobenhavn Polarforsknigens of the Eskimos 1 7 k i l k a prac. langs 1925-1926; Fra Saga, Kobenhavn to European B i r k e t - S m i t h , K. Polhavet, Grenland til Ethnography Nye 1919; Myter Stillehavet, 1932; i w y d a n a Civilization, ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924. Rasmussen, Kobenhavn Mennesker, од Sagn Kobenhavn pośmiertnie p r a c a , КвЪепfra Gron- 1921-1925; Adjustment T o r o n t o 1935. of the Egedesminde District, „Meddelel­ �DUŃSKIE B A D A N I A 189 ARKTYCZNE Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa­ jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z ­ kości. K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed­ sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y ­ legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz­ kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r. na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące ok. 700 domostw i 550 grobów. Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak­ że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik, a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych d w u w y p r a w a c h Rasmussena . Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r. D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a ­ bradoru. 18 19 Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema­ m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho­ dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m Grenland". 20 21 18 B i r k e t - S m i t h , historie, 1 9 Notes, ibidem, Th. Mathiassen, t. 6; N e w Y o r k Greenland Expedition, Eskimos, tern Report Eskimos. H. L a r s e n , „Meddelelser Bidrag til Kap Some Specimens from 1929; Trie Archaelogical „Meddelelser Angmagssalik 2 0 Forelabigt Farvel-Distrikternes ibidem, om Gronland", t. 92:1933; Archaelogical of the 5th Thule Dodemandsbugten om G r e n l a n d " , the Bering Collection Expedition, an Eskimo t. 102:1934; i Sea Culture, Meldgaard, Nordboerne i Gronland, Indian of the Cambridge t. 74:1929; Prehistory Collections from East of the the Wes­ t. 10:1930, K e b e n h a v n . settlement tegoż, on Clavering Eskimokulturen, 1965. 2 1 Kultur- t. 53:1917. K o b e n h a v n 1964. Island, Kobenhavn �190 MAREK ARPAD WYNIKI KOWALSKI B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y KULTUROWE Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j ­ większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra­ f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o ­ święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o ­ tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz­ n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków z sąsiednimi l u d a m i . Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy­ sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e ­ r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a ­ w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o ­ rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e ­ zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y ­ posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień przystosowania do otoczenia geograficznego. Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ­ ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c ) 22 T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę­ dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u ­ chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o ­ dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach. T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej 2 2 B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A 191 ARKTYCZNE pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a ­ tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak 1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u . T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru, d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt­ k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem. Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za­ t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą­ d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i . P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o ­ blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l ­ t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz­ nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność z indiańskimi . Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim, p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów­ s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad 2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako 23 23 Mathiassen, The question of the origin c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y , of the Origin of the Eskimo Culture, of Eskimo culture, „The A m e r i ­ An Anthropogeographical „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917. Study: �192 MAREK ARPAD KOWALSKI adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów. Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n ­ l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a ­ mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y ­ b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała. Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o ­ chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki, stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa­ nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be­ r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o ­ syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q . W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź­ niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata 500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900. Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l ­ tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n ­ taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE .193 między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata — igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo­ ne z k a m i e n i . Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią­ gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych. Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a ­ n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza­ n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew­ nętrzny. Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r ­ stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po­ siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a ­ wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k , Punuk i Birnik . Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę ­ drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y ­ rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów, steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l ­ kość i r o z m i a r y wytworów. 24 Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e ­ rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y ­ rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o ­ nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali 2 4 13 — B i r k e t - S m i t h , Etnografia Polska, XVI/1 The Eskimos... �194 MAREK ARPAD KOWALSKI się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła­ dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien­ nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym. Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god­ n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż­ szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych wzorów. Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u , wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia. Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e ­ rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d ­ kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada­ wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia — p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły podrzędne i m n i e j istotne. Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem, sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o ­ baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście, co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca. N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e ­ wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę­ ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y ­ wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n ­ t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach . 25 Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j ­ n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o ­ r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2 5 Tamże. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 195 c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u czci o w y c h duchów. Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają­ cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt, ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo­ wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź­ bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych, wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd­ k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u . D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e ­ mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a ­ lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r ­ tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i , następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz­ czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką, błyszczącą l e k k o powierzchnię. T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa­ ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar­ skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o ­ wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz­ czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o ­ d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz­ czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat­ k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci. R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań, o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a ­ dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y . 26 Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a ­ t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw­ n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h . Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich 26 Tamże. Por. prace T h . Mathiassena. �196 MAREK ARPAD KOWALSKI badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n ­ hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d ­ czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa­ la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s ­ py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli­ w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego. N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt. 27 1 Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo­ gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza­ sie n a całym obszarze A r k t y k i . PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o ­ dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e ­ ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską. Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) . 28 Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy­ f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p . i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27 Guide 2 8 Podział t e n p r o p o n u j e National Museum... B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 197 nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i ­ g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y ­ brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków, znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple­ m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej. N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa. Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-* w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o ­ w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a ­ w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos­ tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u . Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l ­ t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a ­ d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e ­ niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia 3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń­ czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s ­ k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob­ n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i ­ doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y ­ k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód . 23 29 xions. Tamże. P o r . też G . H a 11, North American and Eurasian Culture Proceedings of the 5th Pacific Science Congress, T o r o n t o 1935. Conne­ �198 MAREK ARPAD KOWALSKI Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży­ w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi. Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej­ ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i ­ mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m ­ no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y ­ wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n ­ dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą­ dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek . 30 Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e ­ rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h (Copper) . Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem. W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i ­ mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e ­ sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów. Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do­ kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31 O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological Observations on the Central Eskimos, „Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n , Intellectual Culture of the Copper Eskimos, ibidem, t. 9:1932. 30 3 1 Rasmussen, The Netsilik Eskimos, ibidem, t. 8:1931. �DUŃSKIE B A D A N I A 199 ARKTYCZNE w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a ­ teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów. Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s ­ k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o ­ n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy: miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r ­ sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e ­ dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho­ wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a ­ żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw­ skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż­ szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej z Eskimosami L a b r a d o r u . 32 Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r ) i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a ­ m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół­ nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar­ dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do­ chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się umiakami, p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do­ m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów. Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka­ jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i . W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y ­ marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc 3 2 Rasmussen, Eskimos, culture ibidem, of the Iglulik tamże, t. 5:1929. Observations t. 7:1929; Iglulik Eskimos, on the Intellectual and Caribou tamże; Eskimo Culture texts, B i r k e t - S m i t h , The of the tamże; Caribou Caribou Intellectual Eskimos, �200 MAREK ARPAD KOWALSKI obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u ­ r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w . Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań­ s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew­ ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a ­ m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto­ wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad­ nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód, wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o ­ rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n ­ l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a ­ lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo­ stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ­ towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u . 3 3 34 H. L i n d ó w , A a r s k r i f t " , 1924. 3 3 Blandt Eskimoerne i Labrador, „Det gronlandske Selskabs B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, i t e g o ż , The question of the origin of Eskimo culture: a rejoinder, „The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11, Kystog Indlandskultur i det arktiske, „Geografisk T i d s k r i f t " , t. 23:1916; S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes Indvandring i Gronland, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 26:1904. 3 4 �