https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead7c6b814d8936f73d63a35f0869aa6.pdf a9bdaff6359309dbfc6d831ae06e2588 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4042 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (dokończenie) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.91-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE II. T W Ó R C Z O Ś Ć O C E C H A C H S A M O R O D N Y C H (DOKOŃCZENIE) B y ł o nas n a p o c z o n t k u 21 u c z n i ó w — ale t o zeszło n a k i l k o osób, j a b y ł e m z pośród n i c h n a j s t a r s z y , b o m liczył 73 l a t a . . . " . B y ł t o k u r s d l a d z i e c i , p r o w a d z o n y w Bukowińskim D o m u L u d o w y m przez P a u l i n e Stokwisz. D o n a j c z a n z j a w i ł się n a naukę z lupą, w z r o k m i a ł b o ­ w i e m b a r d z o słaby. P o 2 d n i a c h ze w z g l ę d u n a w z r o k przestał się uczyć, dostał f a r b y i zaczął samodzielną pracę. J e g o o b r a z k i n i e nawiązują do t r a d y c j i , są n a i w n ą opowieścią o m o r z u i d r o d z e do A m e r y k i , o p a s i e n i u owiec na hali i t p . 3 8 P r z e z pojęcie przede to r o z u m i e m wszystkim z zasobu twórczość, która potrzeb wynika i doświadczeń jed­ n o s t k i , twórczość w m i n i m a l n y sposób związaną z ciśnie­ niem wzorów Do istniejących tej grupy mitywnych w kulturze grupy. zaliczyłbym cechach, obrazki np. L u d w i k a o wyraźnie Kubaszczyka pry­ z Ko­ n i a k o w a ( u r . 1905 г.). O s t a t n i e j e g o p r a c e , n p . z k o n k u r s u w Rabce, świadczą o wtórnej p r y m i t y w i z a c j i . Sądzę, że wpływa na to z jednej s t r o n y ograniczona kazu swych starego zamierzeń, człowieka punktowi w wyjścia. z świat są o b r a z k i ny rysunkowi Józefa wycofywanie młodzieńczych, posłał n a k o n k u r s Wygnanie śladujące s c h e m a t z n a n e j — przeżyć Do Rabki prymitywnie malowane Bliższe drugiej i Do najeżana, T a t r z a ń s k i e j . U r o d z i ł się o n w jest spróbować na n i e „kurs". malowania, Przedtem, wiedział j a k pisze abym choć w pani wolnych chwilach 4 lata i gospodyni temu (tzn. w Paula Lach wym kopalniach przedstawieniom starość rodnym „...miałem do o Raju. na szkle. myślenia. (cz. obok Adama i założyła w sposób b l i s k i przed­ naiwno-ludo- f i g u r a l n y m , ale odległy Malarstwo tatrzańskie sytuacją, p o d c z a s g d y n p . u Stożka w że szkołę malarską woj. nowo­ od jest pod­ dekora­ cyjne, o r n a m e n t n i e jest w n i m u s p r a w i e d l i w i o n y bowiem, A . J.) w halańskich t r a d y c j i . Różnica p o l e g a p r z e d e w s z y s t k i m n a I , i l . 35) k w i a t y rozmieszczane Stożek są niezbędnym Pierwo­ rytmicznie maluje tylko elementem z ciekawszych i najbardziej potrzebne wyjścia. „ludowych" m a ­ l a r z y rabczańskiego k o n k u r s u , n i e z a u w a ż o n y p r z e z (bo „nietradycyjny") doceniony został ale opowieści t o , co m u j e s t ze w z g l ę d u n a narrację, o n a j e s t p u n k t e m Jeden realną Grzechu i E w y imają sens n i e t y l k o d e k o r a c y j n y kompozycyjny, się t y m zainteresował. 1961 r . — obrzędowe. M a l u j e zasadzie widzeniu tego u m i ł o w a n i e , ale m n i e n a t y l e ciekawość n i e brała, Dopiero Stanisława mioty bardzo amerykańskich i k a n a d y j s k i c h spędził 15 l a t . N a postanowił obrazki ku górala z B u k o w i ­ 1888 r . W są też ( u r . 1939 r.) z P o r ę b y W i e l k i e j sądeckim. R o l n i k , o d w i e l u l a t r z e ź b i i w y k o n u j e Piłata. „naiwnemu" Naiwno-prymitywne Stożka się wyraźnie n a ­ z Raju, rzeźby Józefa dziecka zdolność p r z e ­ przez jury dyrekcję 91 �szkle sprawnie, w spiracji). obrazy Z Marii wane od wszelkiej zawodowych Veltuzen ludowej i n ­ przykładem z Zakopanego, będą t u wyraźnie stylizo­ na „ l u d o w o " i „historycznie". Plastycy zawodowi świadczenia czy oderwaniu artystów tkaniny (Zofia Technikum swe „na grafiki Również w szkło" d o ­ (Ewa operujące konwencji Fajkosz), uczennice wysmakowane w bio­ obrazy n i e zdefiniowaną na­ ściśle kolorze. „ h i s t o r y c z n e j " pokazała Janina Zabierowska, III Zakopanem, k o n k u r s i e 1968 r . p r z e d s t a w i ł y do t k a n i n , obrazy często — Artystycznego plsrną b a r w n ą , b a r d z o W 3 9 Stokowska). Tkactwa rąc udział w wiązujące przenoszą innych technik np. w amatorka Rabce t w o r z ą :a w k l i m a c i e W y s p i a ń s k i e g o , malującą m . i n . K r u ż l o w s k ą M a ­ donnę. D o i n s p i r a c j i sztuką współczesną obrazy Jana dawnej J a c h i m i a k a . Świadomie mitologii amerykańskich, harnasi góralskiej malując n a t l e Gór i np. w zaliczyć można nawiązuje on współczesnych westernowej Skalistych. Z konwencji amatorów „naiwność" f r a p u j e J a k u b a F i r k a . R o u a u l t s t a n o w i świadomie jętą inspirację czelisty z Krzysztofa „Tria Okonia do realiów przy­ ( u r . 1939 г.), w i o l o n ­ Krakowskiego", malarza wyjątkowo w r a ż l i w e g o , o dużym, w r ę c z „ m u z y c z n y m " p o c z u c i u k o ­ l o r u . O k o ń , który i świadomym larstwo j e s t już w ł a ś c i w i e w ikonowe, jak i jugosłowiańskiego Do pełni p l a s t y k i e m , zna doskonale niezwykłe mistrza konwencji dojrzałym zarówno obrazy Uji ma­ Bosilja, „naiwnego". naiwnego malarstwa zupełnie świa­ d o m i e n a w i ą z u j e J a n S k o c z y l a s , b o d a j że pięć l a t s t u d i u ­ jący I L 1. Stanisław B o b a k , Duże Dziko baba, w y m . 23 X 22 c m , Ł ę k a w i c a , w o j . b i e l s k i e , Adam 1976 C i c h e , w o j . nowosądeckie, 1976 г.; i l . 2. A n n a H u l k a , i Ewa, w y m . 28,2 X 19 c m , r. w cych w minam o t y m n i e t y l k o dlatego, ciekawą jury m u specjalną nagrodę. b y zwrócić uwagę na postać Stożka, a l e i z tego p o w o d u , iż d e c y z j e są interesującym m a t e r i a ł e m d l a badań n a d i s t n i e ­ j ą c y m i w d a n y m czasie k r y t e r i a m i o c e n . ,,'tidcwości" nych, Wspo­ prac a więc samorodnych, n i e usiłujących Niedostrzeganie najbardziej niczego autentycz­ naśladować, idzie kierunek „tradycyjnych". ocen, mający Nietrudno również zauważyć, swe że t e n uzasadnienie, wie­ ludowej plastycznej oraz rzeźbiarzy konwencji K i c z , pocztówka dla stracji — jeden amatorów Jarosław z cie­ pracują­ Furgała spod świąteczna niektórych z książek malarzy d l a dzieci — na także stanowią wzo­ szkle. W wypowiedział duchu się ilu­ na kon­ k u r s i e rabczańskim A n t o n i K u c ( u r . 1909) ze w s i M a n i o ­ w y . M a l u j e o d w i e l u l a t , a j a k pisze H e l e n a „Prace jego charakterystyczne w znajdują licznych nabywców. odtwarza K u c p o r t r e t y sędziwych we, malownicze, w p a r z e z w y s o k ą oceną p r a c n a w i ą z u j ą c y c h d o z n a n y c h konwencji uczelni współczesnych Oławy. rzec M u z e u m , które p r z y z n a ł o wyższej kawszych •Nieludowe, swoim Z drobiazgową wiernością górali, sceny okoliczne w i d o k i " oszczędne, Sredniawa: naturalizmie silne w n y m są o b r a z y W i t o l d a M i z e r s k i e g o 4 0 rodzajo­ . działaniu ekspresyj­ (cz. I , i l . 30), a m a t o r a ze w s i P i a s k i ( L u b e l s k i e ) . R e p r e z e n t u j ą dojrzałe, sprawne d z i e d o p r z e c i w s t a w i a n i a twórczości a u t e n t y c z n e j — s t y - m a l a r s t w o , t a k i e , j a k i e w i d u j e się n i e k i e d y w sklepach lizatorstwu, Veritasu. W i grupie twórczości żywej „samorodnych" M i c z o ł e k ( u r . 1955) z P a s z y n a , — „cepeliowszczyźnie". mamy również Urszulę rolniczkę, malującą wraż­ l i w i e , choć dziecięco-nieporadnie. Bliskie tej grupy malarstwo oraz „naiwny" młodzieży malarz z Paszyna Piotr Kwit z n a c z n i e zresztą c i e k a w s z y (ur. ciekawy, 1929) z jest trochę Kamienicy, „Amatorskie", Marii rodzaju umieszcza Wyraźnie rola najlepszym sensie, są autorka malowane odrębne są o b r a z y L e i ( u r . 1928 r.) i płaskorzeźby prace ( u r . 1955). B l i s k i e są dekorowanej wizerunki. na szkle M a r i a n a z Łukawicy. Mają tego a r t y s t y , dobrą, już fotografie one Ka­ podobnie uporządkowaną III. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A kompozycję o wyraźnie zaznaczonej r y t m i c e . Umowność, DO K O N W E N C J I N I E L U D O W Y C H oszczędność rysunku zdyscyplinowanie W t e j g r u p i e wydzielić wiązującego można typy d o określonych w z o r ó w malarstwa na­ sztuki historycznej, współczesnej, p o p u l a r n e j o r a z a m a t o r s k i e j ; a także grupę prac o dużym s t o p n i u samodzielności Niejednokrotnie nawiązuje się do ikon, wczesna starannie obrazy działalność wykonane (i malarska opatrzone znanych dach Przemysłu ceramiczne, Skórzanego, a później ramami) w Nowotarskich zaczął i w w 1957 r . drewnie. może Pęksowej, specjalnymi przywodzą słu D r z e w n e g o Leja w okresie d y r e k t u r y Antoniego był zresztą p r z e z 2 l a t a w ka Kultury w Rabce, Kenara. t y m liceum. małżeństwie Fudalów. kontur prowadzony Ale obok j e s t kreską c h w i e j n ą i manieryczną. t a k i e j właśnie p r a c y M a r i a F u d a l a r ó w n i e ż b a r d z o ładny o b r a z M a t k i B o s k i e j Zakła­ utrzymany robić na Ośrod­ Prace ich c e l o w o są u t r z y m a n e w k o n w e n c j i p r y m i t y w n e j , a w i ę c Wado­ Maluje na Przemy­ Wspomnieć t u jeszcze można o i n s t r u k t o r a c h „ i k o n o w e " L u d w i k a Gołąba ( u r . 1917 r . w w i c a c h ) . ( E k o n o m i s t a , pracujący rzeźby Eweliny i myśl o b r a z k i powstałe w zakopiańskim L i c e u m twórczej. głównie z t a n i c h albumów radzieckich. Przykładem 92 w z Paszyna „ P a m i ą t k a z w o j s k a " . Z t y m , że w przestrzeni jak być ale k o n w e n c j i m a l o w a n y c h teł, w które w k l e j a się w m a l a r s t w i e n a płótnie i p a ­ pierze. Zagłobickiej w tradycyjnym Zachowując landa centralną czy pokazała charakterze. typ ornamentu postać 4 1 Gromnicznej, obejmującego scenę, współcześni jak gir­ malarze �П. 3. B o l e s ł a w F i l i p Ślęzak, K l u s z k o w c e , w o j . nowosądeckie, Adam i Ewa, w y m . 40,5 X 28,5 c m , 1976 г. I I . 4. J a k u b K r ó l c z y k , C z o r s z t y n , w o j . nowosądeckie, Chrystus Biczowany, w y m . 49 X 30,5 c m , 1976 r . W starają się i n d y w i d u a l i z o w a ć t e n o r n a m e n t . M a r i a F u d a l a wymyśliła ujętych na przykład graficznie motyw złożony z dwóch (białe ż y ł k o w a n i e ) , rozłożonych liści wokół Obrazy uporządkowane, bliskie B a s m a n z Gnieżdżewa amatorskim wyko­ pod Puckiem. Podob­ n i e d o n i e j m a l u j e też j e j córka. R ó w n i e ż d o t e j g r u p y prac, raczej (ur. amatorskich, zaliczam 1926 r.) prac z Łękawicy, obrazy g m . Stryszów. i l u s t r a c y j n y c h , podejmował chętnie Józefa Zaczął Hulki on od tematykę pro­ dukcyjną i m a r t y r a l o g i c z n ą . R o z u m i e j e d n a k zasadę o b r a ­ zu n a s z k l e , o p e r u j e kiem, pozbawionym częła malować Hulka uznany wyznaje, żona jest szeroką plamą, oszczędnym dekoracji. — za Pod Anna jego rysun­ wpływem ( u r . 1925 r.) twórcę ludowego, za­ — ' ( i l . 2). sam jednak iż: „ M n i e n a l u d o w o n i e z a w s z e w y c h o d z i , boję się, m a m za dużą w p r a w ę " 42 . dzę też Stanisława B o b a k a ( u r . 1941 r.) z D z i a n i s z a A d a m a D o l e ż u c h o w i c z a ( u r . 1923 r.) z Z a k o p a n e g o . budują gonal^ o n i n i e k o n w e n c j o n a l n i e , czasem szukając ekspresyjnego wicz przez dwa lata u w Zakopa­ rzeźbiarza Jana Gąsienicy-Szostaka. i skłonnością do eksponowania brzydoty chuje k o l o r o w e , o p a r t e na s u c h y m , w y r a z i s t y m prace Władysława tle Markewki z 1009 г.). Jego o b r a z y p r z y p o m i n a j ą podobnie, bo i ( u r . 1939 r.) i wydobywając operowaniem szczególnie n i e patrzących Rabki, emeryta (ur. ilustracje z l a t trzy­ Czorszty­ dramatyzm treści c i e m n y m i tłami, n a intensywnie działa szrafowanie na widza. Królczyk i Ślęzak intensyw­ malują te­ m a t y m a r t y r o l o g i c z n e , O ś w i ę c i m , okupację i t e w s z y s t k i e sceny ewangeliczne, czeństwem tyka się z c i e r p i e n i e m , jest nawet Ślęzaka, przydająca i Ewy i m i obrazy ekspresja Józefa z c e n t r a l n i e umieszczoną do niego dzieło mę­ ornamen­ temu tematowi eschatologiczny. Martyrologia znane które łączą ( i l . 3, 4). E k a p r e s y w n a Adama wymiar przedstawień Oleksego, cechują stosowne ramy ekspresywne, choć Oświęcimski, postacią o. K o l b e g o . i skrzynkę, t w o r z ą c przez też szewca z R a b k i ( u r . Wyrzeźbił w sumie swe przerysowanie da­ l e k i e o d doskonałości. Oddzielną dzieży. ne grupę tworzą prace cechy wzajemne prac członków rysuje się razem oglądanie pracujących osobowość swych instruktora Zbójnicy polują rale ry, strzelają d o w r o g a Indianie w zespołów. prowadzą­ więc się p o t r z e b a elementów na grubego się, że i n a zające. Z a k o n n i k z b i e r a jak mło­ ujednolicenie f o r m przez S i l n i e j niż u dorosłych p r z e j a w i a zdarza i prac. n a r r a c j i , często n i e p o z b a w i o n a humoru. dzieci B a r d z i e j niż u dorosłych z a u w a ż a l n e są w s p ó l ­ Wyraźniej ce­ rysunku na­ rzeź­ Bolesława bielą, a zwłaszcza podkreślanie w i e l k i c h o c z u , d z i e s t y c h , w i n i e t y w ówczesnych t y g o d n i k a c h , k a r y k a t u ­ rysunki. rangi — ( u r . 1948 r.) z K l u s z k o w i c p o d kolorystyczną, których do twórczość J a k u b a Królczyka Malują tonacją doprowadzonej się cała cego k u r s , następuje też p e w n e G r o t e s k o w a n i e c o e k s p r e s j a , połączona z dekoracyjną stylizacją — Ślęzaka nem. defor­ ( i l . 1). D o l e ż u c h o - ukończył S z k o ł ę P r z e m y s ł u D r z e w n e g o pracował oraz Obra­ np. na dia­ działania p o p r z e z mację, skrót, s i l n e podkreślenie g e s t u nem, biarska ekspresji mieści 1928 г.). N a m a l o w a ł o n n a k o n k u r s Tryptyk W kręgu a m a t o r s k i e g o , ale c i e k a w e g o m a l a r s t w a w i ­ zy zasady Filipa k w i a t u — białej s p i r a l i n a c z e r w o n y m t l e . nuje Anna Klimacie czelnej westernie spoza d r z e w cwałują żywej zamierzonego zwierza, ale grzyby, gó­ na koniach, i skał. 93 �Pierwsze jak wiemy znane n a m prace przez Helenę Roj-Kozłowską. uproszczone torki wersje prace powstały „dutków instruktora z Dzieci w malowały wówczas w instruk­ kotliku"). widoczny powstałymi jest, 1968 r . gdy porównamy obrazami dzieci szkoły n a H a r e n d z i e . Pracą 1 2 — 1 3 - l e t n i c h uczniów ły P o d s t a w o w e j k i e r o w a ł im. Kenara wała — duża d y s c y p l i n a wania nauczyciel, Andrzej Król. formy — w 1951 r . „zbójnickich" obrazów swej (np. niesienie Wpływ te młodzieży — w czasie kursów p r o w a d z o n y c h absolwent Obrazki Liceum uczniów i zrozumienie ze Szko­ cecho­ zasad malo­ n a szkle. B a r d z o c i e k a w e , l a p i d a r n e w r y s u n k u , świetnie s k o m ­ ponowane i wyszukane młodzieży z Liceum w Zakopanem. w kolorze Technik były obrazy Plastycznych starszej im. Kenara Zespół p r o w a d z i ł a r t . p l a s t y k Z e n o n Po- krywczyński. Natomiast obrazki Artystycznego w Zofia Stokowska) wione konturu, uczennic Zakopanem Technikum (instruktor przypominały p r o j e k t y operujące subtelnie Tkactwa art. plastyk tkanin, pozba­ różnicowaną plamą barwną. W Rabce dziewcząt społu dominowały, zwłaszcza ilościowo, jest Ks. z Paszyna Edward Nitka, słynny ośrodek ten s a m , który dziewczętom dać możność myślał o m a l a r s t w i e Dzieciątkiem, I I . 6. M a r i a Jasińska c. Józefa, P a s z y n , w o j . nowosą­ d e c k i e , Cierniem koronowanie, w y m . 34 X 23,5 c m , 1976 r . nie tylko o moralne, gijnych, samą które zajmowania n a szkle. radość powinno zbliżających tworzenia, dać myśl się Oczywiście jednak k u Bogu. również sztuką. Po­ chodziło m u ale i o malowanie ze­ zrobił rzeźbiarski. P o n i e w a ż rzeźbią g ł ó w n i e chłopcy, ksiądz uznał, że należy И. 5. Józef H u l k a , Ł ę k a w i c a , M a t k a B o s k a z w y m . 29,5 X 21 c m , 1976 r . prace z P a s z y n a k . N o w e g o Sącza. I n s p i r a t o r e m korzyści tematów reli­ Instruktorem ze­ społu został F r a n c i s z e k P a l k a , b a r d z o s p r a w n y rzeźbiarz- -amator, na znający Postanowił stawowe zasady własnych, dobrze o n przekazać technikę kompozycji, aby nikogo malowania Paszyniakom technikę n i e pokazując n i e sugerować. pod­ nawet prac narzucał też tematyki religijnej za­ w a ż y ł n a zbliżonym t y p i e d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a ń . Ile­ treści, a l e już s a m f a k t podjęcia kroć więc malowano traktowano na jak płaską Boską się k w i a t o w y ornamentowanej bardzo z Dzieciątkiem, dekoracyjną ukośnie b i e g n ą c e r o m b y . W wał w Matkę Nie szkle. i tapetę, środku k a ż d e g o o r n a m e n t , a n a t l e postać szacie. ładnych Ujęcie takie kolorystycznie znajdo­ w bogato spotykamy pracach tło podzieloną także Urszuli (ur. 1961 r.) c z y A n n y P o g w i z d ( u r . 1959 г.). T a k s a m o i n ­ terpretuje Maria 1932 temat г.), g o s p o d y n i malarstwa. Dekoracyjne tła ornamentem, Jasińska księdza, (córka zachęcona Józefa, przez traktowanie obrazu, przeważnie kwiatowym, niego ur. do zapełnianie cechuje też twórczość i n n y c h p a s z y n i a n e k , m . i n . u r . w 1949 r . M a r i i Jasińskiej (córki J a n a ) , j e d n e j z najciekawszych malarek ośrodka. T y l k o d e k o r a c y j n i e , bez z w i ą z k u z t e m a t e m — w p r o ­ wadza o r n a m e n t w p u s t e j p r z e s t r z e n i m . i n . Elżbieta O r l e c k a ( u r . 1962 г.), uwspółcześniając z n a n y schemat A n i o ł a Stróża. N a j e j o b r a z k u strzeże o n p r z e d p r z e ­ j e c h a n i e m d z i e c k o przechodzące p o p a s a c h jezdnię. I n n a O r l e c k a — H e l e n a ( u r . 1957 r.) — b a r d z o ładnie i n t e r ­ p r e t u j e t e m a t M a t k i B o s k i e j z Dzieciątkiem, otaczając p o s t a c i e girlandą k w i a t ó w . W pracach oleodruków dowanych obrazy dziewczyn widać i m a k a t e k , zwłaszcza scenach niekiedy w religijnych. Najciekawsze i rozbu­ są jednak o c i e m n y c h tłach, nawiązujące d o k o n w e n c j i p o d ­ tatrzańskiego Bernadety malarstwa — j a k np. Urszuli K u l i g ( u r . 1962 r.) czy H e l e n y 1961 г.). Ł ą c z ą o n e w d z i ę k n a i w n e g o 94 reminiscencje jeleniach Pogwizd, Bochenek (ur. r y s u n k u z dojrzałą, �П. 7. M a r i a Zagłobicka, Paszyn, Komunia, w y m . 19 X 29 c m , 1976 г. I I . 8. M a r i a donna z Dzieciątkiem, w y m . 39 X 32 c m , 1976 r. Jasińska, c. J a n a , P a s z y n , Ma­ �sprawdzoną koracji przez Również i dziesiątki l a t tradycyjną zasadą de­ w Bukowiny pracach młodzieży Tatrzańskiej, rabczańskim, w i d o c z n e stępują one w z Nowego uczestniczącej są nawiązania pracach A n n y w Targu konkursie do t r a d y c j i . Wy­ P i t o ń ( u r . 1960 r.) z B u ­ k o w i n y , k o m p o n o w a n y c h symetrycznie, r y s o w a n y c h płyn­ nym, nieco postacią manierycznym wydaje się w konturem. t y m zespole Najwybitniejszą Zygmunt Kuchta z B u k o w i n y ( s y n znanego twórcy — A d a m a ) , uczeń L i ­ ceum ornamen­ i m . A. Kenara. Nie stosuje o n żadnej t y k i , b u d u j e a r c h i t e k t o n i c z n i e , oszczędnie, w y d z i e l a postacie i niezbędne wesołe, nienaganne prace z Klocek Nowego i Bożeny Przegląd a t r y b u t y ( i l . 9). Ł a d n e , w kompozycji Targu: były Małgorzaty znajduje t u dokonany jeden wystawie Ujwary, Jolanty Korczyk. zbyt, daje więc z tła dziecięce, na Coraz którzy łatwej pokazuje, iż malarstwo satysfakcję z przykładów widzom na potrzebne, i twórcom, sta­ nawiązania d o tradycji. I s t n i e n i e j e g o j e s t u w a r u n k o w a n e p r z e z sprzyjającą ko­ więcej czynią wypowiedzi amatorów tą nie przeczy satysfakcji, przekonywających form Spotykamy Cepeliadach. 96 Nie­ większość na sukces, wybicie jaką może dać malowanie. jedną z najbardziej społecznej aprobaty tego, co je na kiermaszach, się więc powszechnie Desy, festiwalach i znanym i lu­ b i a n y m p r z e j a w e m t z w . l u d o w e j twórczości. M a już swoje tradycje Stało i s w o i c h mistrzów. Dlatego też t r u d n o się dziś zgodzić z sądem, który w y r a z i ł p r z e d d w u d z i e s t o m a to Grabowski, najczęściej pisząc, iż: „...współczesne szereg p o j e d y n c z y c h n y c h ciągłości" 43 inicjatyw T o , czego n i e zdołali osiągnąć p r z e d w o j n ą góralszczyzny laty malarstwo pozbawio­ . i sztuki l u d o w e j , stało miłośnicy się f a k t e m . Przy­ w r ó c o n o d o życia m a l a r s t w o n a szkle. I n n a rzecz — bowiem szansę techniki. M a l a r s t w o n a s z k l e weszło d o sklepów C e p e l i i , Veritasu. chętnym amatorom posłużyć robią. oraz ono tej potrzeby, to i c h nadzieje Sprzedaż j e s t w s z a k ż e d l a t w ó r c ó w n i e j e s t t o już sensu daje zechcą się, d o d a t k o w e źródło d o c h o d u . Jest t o zrozumiałe, z r e s z ­ przez i n s t y t u c j e państwowe t o , iż próbuje to z bezinteresownej niunkturę, bodźce s t o s o w a n e przez (skoro schematem). d l a t e g o , że z a s p o k a j a Józef s z k l e w e s z ł o dość s i l n i e w naszą kulturę, j e s t nowi stosunkowo się t r a d y c y j n y m (ffl. 11). s t r i c t o s z t u k a l u d o w a , zmienił o d b i o r c a , zmienił też i t w ó r c a . że się �11. 9. Z y g m u n t K u c h t a , ucz. L i c e u m K e n a r a , B u k o w i n a Tatrzańska, Historia grzechu pierworodnego, w y m . 35,5 X X 26 c m , 1975 г. I I . 10. U r s z u l a M i c z o l e k , P a s z y n , Serce Jezusa, w y m . 28 X 18,5 c m , 1976 г. I I . 11. H e l e n a B o ­ c h e n e k , P a s z y n , Św. Karolina Koskówna, w y m . 28 X 18 c m , 1976 г. I I . 12. A n n a K s i ę ż e k , W i e ś Mała, w o j . r z e s z o w ­ s k i e , Sw. Barbara, w y m . 27 X 37 c m , 1964 г. I I . 13. Rybitwy, w o j . l u b e l s k i e , w y m , 38 X 27 c m , 1959 г., k u p i o n y współ­ cześnie o d w ę d r o w n e g o h a n d l a r z a . 97 �wencji, która wciąż a do niedawna niejszych i wyzwalających estetyki ludowej k i e określa Jak piero jeszcze oraz jest ostatnim tego r o d z a j u swą na w s i , w żywotność, domach się s p o d w p ł y w u na p e r y f e r i a c h się u m o w n i e rozległa w wykazuje dominowała jako zamoż­ tradycyjnej miast. (Wzory t a ­ drobnomieszczańskie). to dziedzina — dziesięcioleciu obrazki. Przedtem nie wiadomo. zaczęto usilnie szukano śladów k u l t u r y t r a d y c y j n e j , uważając t o , co r z e c z y w i ś c i e na współczesne, a w i ę c j e j miejsce, warte za n i e l u d o w e , Do­ odnotowywać weszło nie­ badania. Wiemy w i ę c o n i c h mało, a c o g o r z e j , zwrócono n a n i e u w a g ę w t e d y , g d y b y ł y już w s t a d i u m s c h y ł k o w y m . Wykonawcami — malarze t y c h obrazów makatek miejscowego są: („dywanów") środowiska, wykonujący okolicznych je wsi; dla sprzeda­ jący j e n a t a r g a c h i o d p u s t a c h ; — jednostki, służby które umiejętność wojskowej (moda tę taka nabyły w okresie rozpowszechniła się o k . 1950—60 r o k u ) ; — jednostki malujące w zasięgu Malarze „makatek" pracach identyczną katkach na łabędzie szkle, widać, katki na szkle dla podejmują funkcja tkaninie w t k a n i n i e . Porównując d o działania i na swych dekoracyjnych na i c h jest ma­ np. koty, czarnej L u b . ) , z powstałymi że siebie miejscowości. co w malowane (gm. Chełm ograniczona na i pawie, tematy okolicznych tematykę papierze czy Ochoży na różne sprzedaż satynie w t a m obrazami podobna, tyle że estetycznego, podczas gdy m a ­ spełniały również rolę praktyczną (izolującą). W z ó r m a k a t k i , ale m a l o w a n y n a s z k l e i o p r a ­ w i o n y w r a m y p r z e s u w a j e j działanie w k i e r u n k u o b r a z u , t y m b a r d z i e j że szkło p o z w a l a efektów Inny służby charakter wojskowej M a l a r s t w o n a s z k l e , m i m o iż r e a k t y w o w a n e wzory ciu o Nie tworzy, jak dawne, grup o identycznym stylu, ciwnie — Wolno dziej muzealne, sprzyja wyraźnie poszukiwaniom w i ę c sądzić, że w różnicować wiście obok czy indywidualizuje. własnego formy zjawiska. ale w masie pastiszy). kroczy Będą, b o mogą swej zapewne poziom średniego Ale być miątki", sprzedawane m.in. w skich. Technikę malowania i różniącą niewiele wybitne jednostki, m a l a r s t w a na szkle n i e prze­ poziomu kultury plastycznej się n a j b a r d z i e j stwarza — takie, jakie się kursy, plenery, współpracę żołnierze uzdol­ wyczynowym z dobrymi plastykami-animatorami. się własne W tradycji odróżnieniu od malarstwa miejskiego, obrazy na n i e uczestniczących w są w z o r o m , szkle, produkowane „wysokim obiegu dawnej które funkcjonują w dla warstw k u l t u r y " bliskie t y m środowisku: w a n o m " , o l e o d r u k o m , m a k a t k o m . Odwołują 98 na się d o „pa­ nadmor­ nieskomplikowaną od uzdolnieni „laurek", plastycznie i dla kolegów ze służby", z d o b i o n e barwne fotograficzne. często n i e t y l k o mary­ ków oparta nym zakomponowaniu jest mówkowym na układzie obrzeżem Technikę i typ symetrycznym, płaszczyzny. dekoracyj­ Wykańczano je l a - l u b ramką. obrazka uprawiano również poza w o j s k i e m , z a r ó w n o n a u ż y t e k własny, j a k i n a sprzedaż, o i l e się orientuję Obrazki zdolnieni gijnej — w ograniczonym o charakterze amatorzy ność z a r o b k o w o . oraz oraz zasięgu. narracyjnym malują specjaliści, traktujący C i o s t a t n i malują konwencjonalne obrazy też u tę czyn­ o treści reli­ tematy typu „makatkowe" „ d w o r s k i e g o " . Spośród u t a l e n t o w a n y c h j e d n o s t e k , gólnie b a r w n e i ładne w nej są p r a c e naiwności swej specyficznej, M a t r i o n y Kuleszy, o k . 1960 г., g d y sprzedawała swe obrazy obrazy. Miała malowała różnokolorowe w wówczas t y m celu płatki którą na r y n k u co jasnymi, czystymi szcze­ ornamental­ pozna­ w Białym­ najmniej 60 l a t , kolorami, obficie s t a n i o l u , podkładane p o d puste miejsca w tle. M a l u j ą c — posługiwała się p a t r o n a m i , k t ó r e s a m a wyko­ nywała. W i e m również nych „dy­ kon­ na szkle, kompozycyjnie w y k o n y w a l i d l a siebie specjalnie opartego miejscowościach Bardziej czasie obraz­ stosując i przeznaczonego przede w s z y s t k i m d l a odbiorcy w ich wpływem n a r c e c z y l o t n i c t w i e < i l . 18). Z a s a d a układu t y c h a środowiska wojsku. malowane pod girlandą k w i e t n ą , a l e i s y m b o l a m i służby, n p . w stoku potrzeby w Były to „Pamiątki łem M a l a r s t w o n a szkle t w o r z o n e n a zróżnicowanie „ o b r a z k i - r a m k i " , w k t ó r e w k l e j a n o zdjęcia artystycznej nionym sportowcom się, obrazki powstałe bar­ (oczy­ n i e łudźmy społeczeństwa. C h y b a , że s t w o r z y warunki prze­ wyrazu. tego m a l a r s t w a w z r o s t ilościowy s a m p r z e z się n i e p o d n i e s i e rangi opar­ b l i s k i e j przyszłości c o r a z się będą kopii się w mają i poznawano 11. 14. W y k . w T y l w i c y , w o j . białostockie, Bukiet kwia­ tów, w y m . 48 X 38 c m . I I . 15. Józef P e t r y k o w s k i , P y r k i - L a c h y , w o j . białostockie, Paw, w y m . 34 X 45 c m , 1967 r. na większe wizualnych. w o d n i e j , że p o d o b n e radzieckiej obrazki jak i wykonywano Białorusi. N i e m a m j e d n a k i n f o r m a c j i c o d o zasięgu t e g o t y p u Malują na, zostawione żad­ obrazków. na szkle również a m a t o r z y . Malują zarówno pod na szkłem. Pod szkłem malują ogół �l u d z i e już w i e d z ą c y coś o t e j d z i e d z i n i e sobie sprawę, szkłem, dziej że malując uzyskują czystą, „dźwięczny" n i e szyby nie malują gwaszem) pod powierzchnię, bar­ na zewnętrznej stro­ błyszczącą k o l o r . Malujący możliwych nie wymaga farby, p l a s t y k i . Zdają (lub n i e dążą n a ogół d o r ó w n e j f a k t u r y c h n i . Z różnych gdyż olejnie podkładów powierz­ wybierają szkło, ono g r u n t o w a n i a , n i e wchłania odbiera jej przeważnie pierwotnej amatorzy żywości. n i e znający więc Na szkle techniki, sa­ moucy. K i l k a j e s t p r z y c z y n , d l a których w y b i e r a n a jest t e c h n i k a m a l o w a n i a p o d szkłem ( n a z w a t o ściślejsza, odpowiadająca n i e m i e c k i e j — Hinterglassmalerei). Jedną z n i c h j e s t w s p o m n i a n y już e f e k t świetlistości, i n t e n ­ sywności k o l o r u . O n w ł a ś n i e p o w o d u j e , że n p . w J u g o ­ sławii t a k r o z w i n ę ł o się m a l a r s t w o n a i w n e n a szkle. P o p r o s t u szkło p o z w a l a n a działanie k o l o r y s t y c z n e , w i n n y sposób n i e m o ż l i w e d o u z y s k a n i a d l a n i e w y k s z t a ł ­ conego m a l a r z a . D r u g i powód — bardziej płycie obraz efektownie czy płótnie szkle pozwala na szkle, w niż m a l o w a n y naciągniętym jakby wygląda na blejtram. Obraz na też n a s t o s o w a n i e s t a n i o l o w y c h , b a r w n y c h p o d k ł a d e k - o r n a m e n t ó w , dzięki c z e m u jest ramce, na t k a n i n i e , t e k t u r z e , rozjarzony. obraz Nieświadomie „świeci wrócono się", więc do p i e r w o t n e j postaci d a w n y c h l u d o w y c h obrazów na szkle, z p o d k l e j o n y m i w i z e r u n k a m i d r z e w o - czy s t a l o r y t n i c z y m i . Dekoracja wanej we na szkle stanowiła b o r d i u r y wokół współczesnych wówczas rodzaj świętego obrazkach typu jest „pamiątka...". t y l k o , że d e k o r a c y j n a o t o c z k a t o w a r z y s z y Tyle f o t o g r a f i i ślub­ n e j , pamiątkowej, własnemu w i z e r u n k o w i rodzicom, ukochanej rozbudo­ obrazka. Podobnie ofiarowanemu dziewczynie. N a p o d s t a w i e d o k u m e n t a c j i , jaką m a m y w I n s t y t u c i e Sztuki, obejmującej różnych około miejscowościach, 50 f o t o g r a f i i można wykonanych wydzielić w następujące grupy: 1 obrazy — stym, r e l i g i j n e oparte k o n w e n c j o n a l n y m ficznym, bliskie dawnemu na w z o r z e malarstwu pro­ ikonogra­ w chłopskich izbach. Najlepszym szowskiego seryjnie, przykładem wizerunek na jest t u pochodzący św. B a r b a r y , w y k o n a n y podłożonym szablonie, bogato z i i . 16. Porwanie dziewczyny, w y m . 55 X 40 c m . I I . 17. Ochoża, w o j . chełmskie, Dziewczyna z jeleniem, wym. 27 X 37,5 c m . Rze­ zapewne „inkrusto­ folią i staniolem. Malowane czarne), natomiast U k r z y ż o w a n i e m , o p a t r z o n y n a p i s e m „ B r o ń nas o d o g n i a " , kwiatów czy ptaków pochodzący ( i l . 18). wany" różnokolorową z sprzedawcy cynfolią Lubelskiego a ( i l . 12) kupiony te mogą — jeszcze obrazy zbliżone z kon­ charakterze do jest na n a s z k l e , n i e różniące mniejszy obrazy z z usług dość Ochoży, w są przez tą zbliżone wręcz samą są do świadcząc o osobę makat chy stylistyczne, ośrodka. b — do zro­ ( i l . 17). M a l o w a n e zaś innych o d r ę b n e ce­ prób cechy zasięgu papierowych t r a n s p o r t szkła o rodzaju tafli sprawnych szklanych. się malowanych malarstwa większe w y r ó b ze w z g l ę d u n a wykonywane posługiwaniu i nasuwa są Z z patronami kolei dużą jednak wprawą, i korzystaniu rzemieślników-plastyków. z l a t t r z y d z i e s t y c h , jest n p . obrazek do r e k l a m przedstawiający ko­ bietę z różą, m a l o w a n y p r z e z Józefa G r a b a r z a z Drużbic koło Bełchatowa prowadzeniu skiego z (woj. piotrkowskie), w i c i roślinnej Pyrek Lachów jest (woj. Paw wirtuozowski Józefa białostockie) w Petrykow— i l . 15. W a c h l a r z t e m a t y c z n y j e s t r a c z e j wąski, s p o t y k a się p r z e ­ dekoracyjne się w t e m a t y c e ninie, zbliżone z tej t y m , że P a s z y n i e ( k o ł o N o w e g o Sącza) w y k a z u j ą tego przeze na t e m a t T y p o w o drobnomieszczański, nawiązujący w miejscowości, n i e k i e d y bione konwencjonalnie farbami). Wykonane niż d y w a n ó w nabyciem tego świadcząc malowane szkle widzianych też wiadomości t k a n i n i e , ponieważ trudności nich: kartonie, liści, na h a n d l u t a k i m i o b r a z a m i . M o ż n a b y sądzić, że zasięg t e n kupnymi. t e m a t y c e na (tylko obrazów, kreską regionalne. N i e m a m y swym „makaty" są właśnie się w t e m a t y c e , k o n c e p c j i i k o l o r y s t y c e o d w y k o n a n y c h czy rodzaju trudności, n i e ł a t w o też o m a s o w y dekoracyjne tkaninie rysowane (przeważnie elementy — i sądzę, że („dywanów"). — t y l k o tło graficzne m n i e w r ó ż n y c h częściach k r a j u , t r u d n o w y r ó ż n i ć o w tego — jest i stanio­ konkurować W y d z i e l i ć można wśród a wędrownego kontur są c y n f o l i ą , zdobione świeckie w e n c j o n a l n e j , makat z Wśród obrazki l e m , błyszczą się, są d e k o r a c y j n e 2 u obrazek ( i l . 13). Wszystkie dlatego czy „ m a k a t y " n a szkle, n i e różniące i k o m p o z y c j i od w y k o n y w a n y c h na t k a ­ ale o d m i e n n e przez swoją barwność i strojność, uzyskaną p r z e z zastąpienie m a l a t u r y r ó ż n o k o l o r o w ą c y n ­ ważnie pawie, gołębie, bukiety, schematycznie ujęte z p r o f i l u s y l w e t k i j e l e n i a n a t l e l a s u c z y gór. с — stawiające obrazy o tematyce bajkowo-legendowej, rycerza na k o n i u u wrót pałacu, św. przed­ Geno- 99 �П. 18. W i e l k i wefę, nicze Czerwonego pomiędzy makatką Kapturka dekoracyjną a malarstwem obrazów w y k o n a n e matycznego seryjne, więc i kawszych Kuleszę z takich w innych zaś f a r b , bez „dywanowego" cechy Takie cynfolią obrazy i stanio­ farbą. Do podobnie wykonanych obrazy Jana w o cie­ Matrionę tematu symetrycznie łabędzi n a t l e d w o r k u i pałacu. W spotkałem — sche­ występują rysunkowy. są r ó ż n o k o l o r o w ą stockiem Gołębnik a m a t o r s k i m . Niektóre z partiami malowanymi typowo pogra­ tematyce p r z y k ł a d ó w z a l i c z y ł b y m ujęcie p r z e z mieszczonych d one w podkład (znane m i ) zdobione l a m i , łączonymi i t p . Stanowią i stereotypową są t y l k o p r z y p o m o c y podkładu, a W e l c z , g m . Grudziądz, w o j . b y d g o s k i e , 37 X 48 c m . różnych miejscach u- Biało­ kilkanaście malatur. tematyce Durko z nieszablonowej, Majdanu jak np. Leśniowskiego (gm. L e ś n i o w i c e , w o j . chełmskie). T e g o r o d z a j u t e m a t y k a dzie w kierunku opartego bardziej malarstwa na k o n w e n c j o n a l n y c h W amatorskiego. na obserwacji wzorach grupie tej f o r m a t y koracyjno-makatkowe, i własnej Malarstwa fantazji, staniolem, niż ludowo-dekoracyjnych. są zróżnicowane. O b r a z y malowane f a r b a m i , są dochodząc do wielopostaciowe, trii dawnych odchodzące obrazów X 55—60 c m , a l e zdarzają się i o b r a z k i — tła sceny są narracyjne, i syme­ o n e o d 35—45 X sięgające dla f o t o g r a f i i , ornamentalno-informacyjnym. rangę f o t o g r a f i i , p r z e w a ż n i e czyniając z niej element o cha­ Podnoszą niewielkiej, widoczny mentalna otoczka one legitymacyjnej, na ścianie. Orna­ d e k o r u j e taką f o t o g r a f i ę , uświetnia ją, wiedzie uwagę widza k u c e n t r u m , k u postaci t a k u h o ­ norowanej. się Zdarzają ślubne f o t o g r a f i e , na t a k i c h pamuitki obrazkowych tłach z jakiegoś o k r e s u życia ( n p . zdobiony typową d l a Powiśla Dąbrowskiego ornamentyką obrazek z tego terenu), z wojska, wyjazdu których Boże są wszelkiego rodzaju „pamiątki": za g r a n i c ę , ślubne życzenia. N a n i e ­ zresztą Młodej odpowiednie Parze" czy napisy, „Pamiątka пр.: służby „Szczęść wojskowej 1952—1954" ( i l . .18). „ W o j s k o w e " r a m k i z d o b i o n e są często a t r y b u t a m i różnych r o d z a j ó w b r o n i — s a m o l o t a m i , o k r ę ­ tami, czołgami, ofiarodawca z czego służył w zresztą wcale l o t n i c t w i e czy nie w y n i k a , że marynarce. * Malarstwo (nieelitarne) o d dekoracyjności l u d o w y c h . Mają — obrazy 34 X 44 c m , a l e konwencjonalne 3 rakterze wym. stanowią: de- wśród n i c h r ó w n i e ż m a ł e : 20 X 30 c m . D u ż e są z r e g u ł y Ostatnią grupę z wojska, zazwyczaj w g r a n i c a c h 25—28 X 36—39 c m . W i ę k s z e b y w a j ą zdobione wie­ Pamiątka 120 c m sze­ rokości. na szkle ma nieporównanie obsługujące umiarkowaną mniejszą niż własne popularność. „dywany". Nie środowisko Na pewno wydaje się też, a b y popularność t a rosła. C o r a z częściej jednak technika malowania na szkle w y s t ę p u j e w p r a c a c h a m a t o r ó w . A l e t o już i n n a s p r a w a , przekraczająca granice tego opracowania. P R Z Y P I S Y L i s t do A . J a c k o w s k i e g o z d n . 3.V.1965 r . H . Ś r e d n i a w a , Współczesne podhalańskie malar­ stwo na szkle, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I V , 1970 n r 3/4, s. 239. j . w . , s. 238. M a r i a F u d a l a j e s t córką t w ó r c y l u d o w e g o , z n a ­ 38 3 9 4 0 4 1 fot.- 100 E . Fryś-Pietraszkowa komitego stolarza z Zakopanego Jana Tyłki. K i l k a l a t chodziła d o L i c e u m P l a s t y c z n e g o i m . A . K e n a r a w Z a ­ kopanem. A n t o n i K r o h , w y w i a d z J . Hulką. ( A r c h i w u m Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej Inst. Sztuki PAN). J . G r a b o w s k i , Ludowe malarstwo..., o p . c i t . , s. 116. 4 2 4 3 — U 13; J . S w i d e r s k i — i l . 1—12, 14—18. �