https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5fd4fad9858a7566ee3681eac33d0d1.pdf 16444c11811558c6fe3a494c84a469ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:827 Title A name given to the resource Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L E C H MRÓZ R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA* Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o ­ rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n ­ n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta­ w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez autora w 1975 r . 1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o ­ w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o ­ d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d ­ n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od somonu Ujencz. W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a ­ c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej, oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i ­ n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e ­ strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u . Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i , * Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki­ cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa­ ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie­ jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo­ wania w powiązaniach synchronicznych. �138 L E C H MROZ k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a ­ n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so­ monu. W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair Dawne podziały Tor­ g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a ­ c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy wywodzenia się z określonej grupy. D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze­ nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a ­ d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut), i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k ­ szość Chowog-sair. 2 P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e ­ r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi. S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od­ c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j ­ d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n , a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e ­ d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca­ gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i ­ nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w ­ dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y ­ m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę — a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po­ z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1 Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog). Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz. 2 �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 139 gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn, m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a ­ cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y (choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n . Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r ­ g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y ­ m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó ­ r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j ­ skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na 3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii — te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5 s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n grupy Tajdżijn. D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i ­ n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po­ działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u ) d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą ­ s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i ­ siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r ­ nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa­ s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar­ dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za­ jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y ­ l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e ­ dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u ­ p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n ­ g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych. 3 3 Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny. �140 L E C H MRÓZ N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b ­ nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n . W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n ­ n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o ­ cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i ) w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n ­ k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki­ w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r ­ m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach. Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada ) w y p a s a j ą l a t e m razem na Wangijn — 4 brygada | halach I n d e r t i Toszilt Beelijn — 5 brygada 1 w y p a s a j ą razem l a t e m na i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t Chowog-sair — 3 brygada | 2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu — w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o ­ ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j ­ szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta­ d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni 120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł ­ t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na 4 1 W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel. �RYTM TORGUCKIEGO 141 KOCZOWANIA z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze­ biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a ­ nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia ( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o ­ si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz­ cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob­ szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę ­ dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d ­ na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za­ d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad. 5 3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d ­ ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e ­ b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d ­ n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo­ n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o ­ w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic­ t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a ­ dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d ­ stawę. Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l ­ b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o ­ zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach­ skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za­ j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o ­ w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5 Dane wg pracy: szawa 1971. B. Gungadasz, Mongolska Republika Ludowa, War­ �142 L E C H MRÓZ nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o ­ z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e ­ nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz­ t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o ­ ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y ­ k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o ­ rem istniejącym. 4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o ­ w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i ­ k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze­ mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r ­ g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y ­ nikały głównie z przyczyn klimatycznych. M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster­ s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser­ w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o ­ czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h ­ k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a ­ t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa­ m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo­ n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t ­ k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e ­ w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie l u b i ą się p r z e n o s i ć " . Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y ­ znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą rytmicznością i stałością. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza­ j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i . W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d ­ czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 143 część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz­ niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta­ wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u ­ pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę ) z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa­ stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je­ żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa­ s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do­ k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j ­ sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą ­ ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e ­ nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o ­ n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e ­ r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su­ rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h Torgutów. Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę­ c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e ­ r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j ­ d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y (w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d ­ n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie­ m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po­ z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć, co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i , siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za- �144 L E C H MRÓZ sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa­ m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i ­ skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o ­ d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano­ wiące podstawę wyżywienia. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche­ macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i ­ m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h . Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy, jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j ­ sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a ­ dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami) i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę ­ d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e ­ dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne, zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę ­ d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas­ t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d ­ ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a ­ ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy­ czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w ­ sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o ­ m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 145 z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u . 5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d ­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a ­ k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y , ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze­ d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o ­ w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez­ p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y ­ n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech­ ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó ­ r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j ­ częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a stad. N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o ­ w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji. 6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do części dzisiejszego B u ł g a n somonu. Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn, T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami nojonów i lamajskimi k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n (Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j ­ częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j w y p a s a l i Choszuci. 10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1 �146 L E C H MRÓZ T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d ­ legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu. Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u . D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so­ m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł ­ gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy. 7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za­ sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia. Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen­ t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a ­ zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba­ w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d ­ stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re­ w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w ­ dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa­ m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n ­ g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n — podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n , k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to, że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta­ b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć , �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 147 oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l ­ błądy. R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena, w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930 (pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas­ t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u . P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m p o b ó r do wojska. 6 L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y ­ w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t . T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś komplikacji. K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco­ w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —• w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze­ s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a ­ n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t ­ kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla 6 Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r. �148 L E C H MRÓZ m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e ­ go c y k l u rocznego koczowania. P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d ­ s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u . Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci, k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u ­ dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody, np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do­ p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a ­ n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych. N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i — z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen­ t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y ­ j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za­ siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a ­ k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian. 8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie­ go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 149 B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past­ w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a ­ d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d ­ w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h . Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e ­ k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) . 9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a ­ sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d ­ ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t — k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e . M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo­ w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie 0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y ­ w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o ­ dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a w i ę k s z o ś c i te same. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o ­ czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h — Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a ­ chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o ­ zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o ­ szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n 1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t . Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w (2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m �150 L E C H MROZ się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r ­ g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego do dawnego. 10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a ­ ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e : a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł ­ dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h ­ n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a ­ cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po­ w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się, że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e ­ w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu. b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą ­ zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ; w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y ­ cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y ­ p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a . c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j ­ nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa­ m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d - �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 151 r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu — B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h . d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n — poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4 i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t . N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y ­ n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie. e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po­ wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j ­ scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je na zasadach i s t n i e j ą c y c h . 11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część), T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n , i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w , B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a (spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y ­ gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt. Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r ­ m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad (przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o rejon rezerwowy. 12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech �152 L E C H MRŮZ i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda, a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r -sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i — m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i ­ dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y ­ n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł ­ cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) . Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł ­ n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w ­ sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a ­ j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto­ s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad­ nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy wyjaśnienie. Jlex Мруз РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ Резюме На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван­ гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту­ шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер­ блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо­ тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ­ элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние), зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо- �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 153 дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно, районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю. Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу, прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах­ ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство. В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре­ волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис­ пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два) и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде. Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны. Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча­ стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел к тому, что это занятие стало повсеместным. Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при­ шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни, ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва­ ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци­ онированный традицией. �