https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6199f70ea9171d6dc5357cda3b9e5531.pdf 689111b281660495274d1de13c17af76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:826 Title A name given to the resource Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z TORGUCI MONGOLII Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych wśród Torgutów ałtajskich Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u 1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r ­ skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w . Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i , k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r ­ g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o ­ c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u . J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich. 1 W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra­ f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace Potanina, Iwanowskiego, Grumm-Grzymajły, Todajewej, Haslunda i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony 1 Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n , Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici, t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r ­ g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich. �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 2 Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i , 0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz­ nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś 1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y ­ m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe­ d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o ­ w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów. Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra­ n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna­ czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta­ w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i . INFORMACJE HISTORYCZNE Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z ­ n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w . W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu, I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I , 3 4 2 Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę ­ czny. Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia­ jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po­ łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty­ wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana­ tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra­ t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie­ dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery­ torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n, Istorija Dżungarskogo chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli­ wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii. 3 4 Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598 Z ł a t к i n, op. cit., s. 123. г., �119 T O R G U C I MONGOLII o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł ­ n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin, c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do­ l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą ­ cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w . 5 N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y ­ m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po­ w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o ­ t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo­ w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u ­ pami. T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk. O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o ­ t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do 6 7 8 9 5 Kałmyckije istoriko-litieraturnyje pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista 1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45. G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije..., s. 157-158. Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin wypra­ wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi. Zapiski o mongolskich koczewjach, S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi, iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije..., s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit., s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol­ nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą­ cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy). 1 7 8 S G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150. ' Batur-Ubuszi Tiumen, Skazanije 71. o dierbien-ojratach, [w:] Kałmyckije..., �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u jednak, n a s t ę p n a 1 0 . Zamiast tego m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W roku 1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10 r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e przed Mandżurami wielka z doliny rzeki H i nad Wołgę 1 1 . Wreszcie m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz Ubasziego, k t ó r y ków derbeckich, choszuckich i chojckich) (jedynie do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j przypadek — odwilż na poprowadził Wołdze — ostatnia kałmuckiego połowę miał tys. ucieka Kałmu- uniemożliwić u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o ­ c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w , gdyż spośród 170 t y s . o s ó b na miejsce t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i 8 miesięcy 1 2 szunów czuulgan dokonali zdecydowali czowiska w drogi trwającej . Mandżurowie którzy do­ się Tieńszaniu wchodzących w następującej porzucić granice lokacji Rosji, przybyszów. otrzymali oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na skład sejmu „Prawowiernych" Kałmucy, rozległe Unen 1 S 10 süsegtejn i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań, ko­ chopod­ otrzymali s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0 Z ł a t к i n, op. cit, s. 334. Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r, op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i Urjanchajskij kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu, że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de­ cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145, 154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307). Men-gu..., s. 453. 13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini­ cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo­ gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie­ lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te­ renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony) i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb­ ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju. Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi. Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon) znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7). Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów. Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok. 1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon­ takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe. 1 1 1 2 �121 T O R G U C I MONGOLII gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j ­ d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł wanga, w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y ­ w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y " r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w ­ dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i , k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y . W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d ­ d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn czuulgan, k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a . 1 4 Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z ­ ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r ­ g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto­ s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r w Tarbagataju (a w i ę c byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a , bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y ­ o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h , nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o ­ w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n (bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15 1 6 1 4 Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó ­ rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por. Men-gu..., s. 147-148, 156). Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory­ ginalnej. G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali­ czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po­ nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu Choszutów. 1 5 1 6 �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i . Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h . P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u ­ t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych. Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a , j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich. R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za­ kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha­ n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r ­ m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i . Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada­ j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e . Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o ­ ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o ­ d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz­ nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale­ nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y . S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i . P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o ­ w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż zresztą w ujęciu historycznym. �123 T O R G U C I MONGOLII E T N O G E N E Z A TORGUTÓW Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo­ l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz 0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n ­ d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu 1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o ­ w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku do C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci. Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż w Tajnej historii . Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od turug-utu „ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d ­ n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a ­ t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a ) t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o ­ t ó w — torcog (czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun ( b u t y filcowe) i tooroj (drzewo gobijskie): torcog malgataj, tookun gutaltaj, tooroj modtoj torguud. D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n ­ g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub­ s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y ­ kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n ­ garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u . 1 7 1 8 1S 2 0 2 1 2 2 1 7 Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana. Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306. S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181. G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli". Kałmyckije..., s. 50 przyp. Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v , An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie). 1 8 1 9 2 0 21 2 2 �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi wy­ m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r ­ g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r ­ dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto­ sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia. I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach ojrackich Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej) K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi (z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa­ n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos­ t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w ( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e . M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a ­ dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n ­ golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e ­ k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i 2 3 ы 2 5 26 r 2 7 2 3 Z ł a t к i n, op. cit, s. 72. Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów, niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto­ pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169. Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n Szaraw, op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że „Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze­ ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka, co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten­ tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.) 2 4 2 5 2 <¡ Men-gu..., s. 115, 133. G a b a n S z a r a w , op. cit, 2 7 s. 140. �125 T O R G U C I MONGOLII 2 8 p r z y ł ą c z y l i się do O j r a t ó w " . N i e b y ł o b y zatem nic dziwnego w t y m , ż e część a m b i t n i e j s z y c h K e r e i t ó w o d r z u c i ł a t ę n a z w ę p o s ł u g u j ą c się p a t r o n i m e m Machaczin l u b p r z y j m u j ą c n a z w ę T o r g u t , b y ć m o ż e z i n s p i ­ r a c j i Tajnej historii, czy z b l i ż o n e g o do n i e j ź r ó d ł a . Ten ostatni e t n o n i m u t w i e r d z i ł s i ę z czasem w p r a k t y c e s p o ł e c z n e j , K e r e i t z a ś p o z o s t a ł w po­ staci n a z w y jednego z r o d ó w t o r g u c k i c h (ale w y s t ę p u j e t e ż w tej f u n k c j i u i n n y c h l u d ó w ) . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ramstedta Torguci S i n k i a n g u m i e l i zachować p a m i ę ć o t y m , jakoby kilkakrotnie zmieniali n a z w ę . 2 B 3 0 Sugerowana t u zmiana m i a ł a j e d n a k szersze, n i ż t y l k o t e r m i n o l o g i c z ­ ne, znaczenie. T o w a r z y s z y ł a jej t a k ż e , j a k s i ę w y d a j e , zmiana s y m b o ­ licznej f u n k c j i e t n o n i m u . Przypuszczalnie K e r e i t o d n o s i ł o się jeszcze (zgodnie ze ś r e d n i o w i e c z n ą t r a d y c j ą r o d o w ą , k t ó r ą w Szara Tudżi s z c z ą t ­ k o w o reprezentuje o k r e ś l e n i e omok) do c z ł o n k ó w l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j , a w i ę c l i n e a ż u w y w o d z ą c e g o s i ę od o k r e ś l o n e g o protoplasty. K i e d y z a ś w w i e k u X V I O j r a c i poczęli t w o r z y ć p l u r a l i s t y c z n e s p o ł e c z e ń s t w o p o l i ­ tyczne z ł o ż o n e z m n i e j l u b bardziej n i e z a l e ż n y c h u d z i a ł ó w f e u d a l n y c h ułusów, k r y t e r i u m r e k r u t a c j i s p o ł e c z n o ś c i takiego ułusu nie b y ł o j u ż krewniacze, c h o c i a ż u O j r a t ó w d ł u ż e j n i ż u C h a ł c h a s ó w z a c h o w a ł y się g r u p y o cechach r o d u . K r y t e r i u m t y m b y ł a s o l i d a r n o ś ć g r u p y zorganizo­ w a n e j na zasadach w s p ó l n o t y interesu, k t ó r a integrowana b y ł a ś r o d k a m i e k o n o m i c z n y m i i p r z y m u s u zbrojnego. K i e r o w a ł a n i ą rodzina a r y s t o k r a ­ tyczna n a l e ż ą c a do l i n e a ż u o o k r e ś l o n e j nazwie, n a z w ą z a ś ułusu, sym­ b o l e m i n t e g r u j ą c y m poddanych w o k ó ł w ł a d c y , m o g ł a b y ć w ł a ś n i e nazwa jego l i n e a ż u l u b t e ż z u p e ł n i e inna, u t w o r z o n a dla tego celu. W y d a j e się, że t a k i m o g ó l n o s p o ł e c z n y m czy p o l i t y c z n y m e t n o n i m e m b y ł „ T o r g u t " Nie b y ł to też, j a k się w y d a j e , przypadek izolowany. Podobnie m o ż n a interpretować relację między terminami Udżeit — Choszut oraz Czoros — D ż u n g a r i Czoros — Derbet. N i e m n i e j przypadek T o r g u t ó w z jednego p u n k t u widzenia w y d a j e się s z c z e g ó l n y . O t ó ż jest bardzo prawdopodobne, że w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w , k t ó r a ex definitione miała i n t e g r o w a ć ułus t o r g u c k i , p o l e g a ł a na opozycji wobec idei p a ń s t w a d ż u n g a r s k i e g o . W procesie f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i k l u c z o w ą r o l ę o d e g r a ł p r o g r a m p o l i t y c z n y o d w o ł u j ą c y się do t r a d y c j i rozdrobnienia feudalnego ( j a k k o l w i e k b y paradoksalnie t a k i wniosek nie b r z m i a ł ) . P r z y ­ puszczenie to m o ż n a b u d o w a ć na w y j ą t k o w o k o n s e k w e n t n e j polityce se­ p a r o w a n i a się T o r g u t ó w od w ł a d z y centralnej, t y m bardziej z r e s z t ą k o n ­ sekwentnego, i m bardziej Torguci r o ś l i w siłę, co oznacza p o w i ę k s z a n i e się i c h l i c z e b n o ś c i w s k u t e k n a p ł y w u n o w y c h z w o l e n n i k ó w i c h izolacjonistycznej p l a t f o r m y politycznej. 31 2 8 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 26. " G i u m m - G r z y m a j ! o , op. cit., s. 188-189 przyp. R a m s t e d t , op. cit., s. 556. Według Szara Tudżi, s. 169, przywódca Choszutów Bajbagas należał do amo­ ku Udżeit. 3 0 3 1 �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Tworzenie n a r o d o w o ś c i w r a m a c h politycznej j e d n o ś c i ułusu wyma­ g a ł o k u l t y w o w a n i a tej j e d n o ś c i , c z y l i d ł u ż s z e j stabilizacji. P o n i e w a ż j e d ­ n a k ułusy p o w s t a w a ł y w w y n i k u d z i a ł a ń spontanicznych, l i n i e p o d z i a ł ó w u t r w a l i ł y p o c z ą t k o w ą m o z a i k ę . Czytelna jest ona z l i s t y nazw r o d o ­ w y c h w s k ł a d z i e p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . T y t u ł e m p r z y k ł a d u po­ s ł u ż m y się l i s t ą r o d ó w n o t o w a n y c h u T o r g u t ó w i C h o s z u t ó w a ł t a j s k i c h oraz T o r g u t ó w Chowog-sair. W y s t ę p u j e w n i c h co n a j m n i e j 5 r o d ó w 0 nazwach i d e n t y c z n y c h z e t n o n i m a m i ułusów czy n a r o d o w o ś c i f u n k c j o ­ n u j ą c y c h samodzielnie w n o w s z y m okresie (Bagatuud, Barga, C h a t a m u u d , Chojt, C h u s z u u t ) . Ponadto w d w u w y p a d k a c h w y s t ę p u j e z b i e ż n o ś ć nazw r o d o w y c h u C h o s z u t ó w i T o r g u t ó w ( C h o t t u u d i Szarnuut). Z k o l e i , dla p o d k r e ś l e n i a s p o n t a n i c z n o ś c i procesu f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i trzeba w s k a z a ć na r ó ż n i c e w y s t ę p u j ą c e m i ę d z y a ł t a j s k ą i t a r b a g a t a j s k ą g a ł ę z i a m i T o r g u t ó w . O t ó ż na 19 r ó ż n y c h nazw r o d o w y c h w y s t ę p u j ą ­ c y c h w obu grupach razem w z i ę t y c h , t y l k o 2 są w s p ó l n e (Chuszuut 32 3 3 1 M e r k i t ) . Jest to d o k ł a d n i e t a k i sam w s k a ź n i k z b i e ż n o ś c i , j a k i w y ­ s t ę p u j e m i ę d z y Choszutami i T o r g u t a m i a ł t a j s k i m i . Z a t e m s t o p i e ń z r ó ż ­ nicowania w ramach tej samej n a r o d o w o ś c i m o ż e b y ć t a k i sam j a k poza jej granicami. S ą to o c z y w i ś c i e t y l k o formalne k r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , k u l t u r o w e m o g ą d a ć obraz odmienny. P r z e m a w i a j ą one jednak silnie na rzecz w n i o s k u o p o c z ą t k o w y m chaosie c h a r a k t e r y z u j ą c y m f o r m o w a n i e s i ę n a r o d o w o ś c i na etapie z w i ą z k ó w p o l i t y c z n y c h oraz na rzecz tezy, że d o ­ piero stabilizacja polityczna, p o c z y n a j ą c od X V I I w i e k u d a ł a m o ż l i ­ w o ś ć tworzenia się stosunkowo s t a ł y c h i j e d n o r o d n y c h s p o ł e c z n o ś c i j a k o d e s y g n a t ó w i s t n i e j ą c y c h e t n o n i m ó w . P o n i e w a ż jednak stabilizacja ta n i e b y ł a t r w a ł a , proces b y ł k o n t y n u o w a n y , c h o ć w z w o l n i o n y m tempie. Jest p r z e c i e ż znamienny b r a k p e w n o ś c i , czy Derbeci i Chojci, k t ó r z y ok. 1757 r. u c i e k l i z D ż u n g a r i i w r a z z T o r g u t a m i C e r e ñ a , p o w r ó c i l i j a k o Torguci, czy t e ż oddzielnie . Podobnie K a ł m u c y pod w o d z ą Ubasziego, k t ó r z y nad W o ł g ą s k ł a d a l i się p r ó c z T o r g u t ó w co n a j m n i e j z C h o s z u t ó w oraz D e r b e t ó w , osiedleni zostali w S i n k i a n g u j a k o Torguci, ź r ó d ł a z a ś m a n d ż u r s k i e nie w s p o m i n a j ą nic o o d r ę b n y c h r o z w i ą z a n i a c h a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h dla i n n y c h n a r o d o w o ś c i . 3 4 W y d a j e się zatem, że nie m o ż n a obecnie d a ć precyzyjnej odpowiedzi na pytanie o etniczne k o m p o n e n t y procesu etnogenezy T o r g u t ó w , poza wskazaniem, że b y ł y to r ó ż n e g r u p y O j r a t ó w . W y d a j e się jednak n i e 3 2 Bagatuud, ród choszucki i zarazem omok ojracki poświadczony w Szara Tudżi. Chadamuud, ród choszucki i zarazem lud wymieniony przez Batur-Ubus z i (op. cit., s. 47) w jednym rzędzie z Choszutami i Chojtami. Chuszuut, ród torgucki jednobrzmiący z etnonimem Choszut. Opieram się na porównaniu własnych materiałów terenowych z informacja­ mi Potanina i Władimircowa. T a druga ewentualność nie oznacza jednak zachowania odrębności, gdyż nie ma żadnego śladu ich samodzielnego istnienia wśród azjatyckich Ojratów (por. przyp. 14). Jeśli zatem powrócili, to tylko w składzie Torgutów albo Choszutów 3 3 3 4 �.127 T O R G U C I MONGOLII m a l pewne, że proces t e n r o z p o c z ą ł się n i e w i e l e w c z e ś n i e j n i ż w w i e ­ k u X V I , nie z a ś w czasach f u n k c j o n o w a n i a dziennej g w a r d i i C z y n g i s i d ó w . Wskazanie p r o p o r c j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h w et­ nogenezie T o r g u t ó w m u s i a ł o b y p o d l e g a ć o d r ę b n e m u p o s t ę p o w a n i u do­ w o d o w e m u dla k a ż d e j n i e m a l z 7 i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h ( p o m i j a j ą c K a ł m u k ó w ) . D z i e l i je b o w i e m nie t y l k o p r z e s t r z e ń , lecz t a k ż e koleje l o ­ s ó w , kompozycja r o d ó w oraz odmienne stosunki z s ą s i a d a m i . W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że t y l k o w ostatnich d w u stuleciach T o r g u c i a ł t a j s c y w s p ó ł ­ ż y l i bardzo blisko (ze znamionami a k u l t u r a c j i ) z s ą s i e d n i m i Choszutami, u t r z y m y w a l i t e ż ścisłe z w i ą z k i z Zachczinami i U r i a n c h a j a m i . P o z o s t a ł e g r u p y t o r g u c k i e w s p ó ł ż y ł y bliżej — p r ó c z C h o s z u t ó w — r ó w n i e ż z E l e t a m i , D e r b e t a m i a t a k ż e Czacharami. P ó ł n o c n i Torguci s ą s i a d o w a l i z Kazacha­ m i , p o ł u d n i o w i z a ś m i ę d z y i n n y m i z U j g u r a m i , co r ó w n i e ż nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na pewne dziedziny k u l t u r y . Towarzyszy t e m u t a k ż e silne z r ó ż n i c o w a n i e antropologiczne wykazane przez I w a n o w s k i e g o . 35 Przedstawiony p o w y ż e j wniosek o pochodzeniu T o r g u t ó w nie p o j a w i a się po raz pierwszy. S f o r m u ł o w a ł go j u ż G r u m m - G r z y m a j ł o , ogranicza­ j ą c w p r a w d z i e proces etnogenezy do ś r e d n i o w i e c z a . W e d ł u g jego o p i n i i T o r g u c i to „ g r u p a narodowa p o w s t a ł a w epoce mongolskiej z f r a g m e n t ó w r o z l i c z n y c h n a r o d o w o ś c i " . Ś w i a d o m i go są t a k ż e Ojraci, k t ó r z y nazy­ w a j ą T o r g u t ó w cochor, c z y l i „ p s t r y m i , z r ó ż n i c o w a n y m i " . Co w i ę c e j , ś w i a d o m o ś ć ta nie obca jest s a m y m T o r g u t o m , k t ó r z y zgodnie z z a s a d ą socjocentryzmu p r z y m i o t n i k i e m cochor o b d a r z a j ą i n n ą g r u p ę t o r g u c k ą , z a ś dżinken „ p r a w d z i w y , a u t e n t y c z n y " o d n o s z ą do w ł a s n e j . 3 6 3 7 3 8 W ź r ó d ł a c h nie z n a j d u j e m y b e z p o ś r e d n i c h s t w i e r d z e ń o w y p a d k a c h zlania się T o r g u t ó w z i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i o j r a c k i m i . N a t r a f i a m y jednak na w s k a z ó w k i , że n i e j e d n o k r o t n i e i s t n i a ł y po t e m u s p r z y j a j ą c e w a r u n k i . Tak w i ę c część T o r g u t ó w k u k u - n o r s k i c h w c h o d z i ł a w s k ł a d choszunu C h o s z u t ó w i celem przerwania tego stanu rzeczy g r o ż ą c e g o a s y m i l a c j ą , z d e c y d o w a ł a się na uznanie z w i e r z c h n i c t w a c h i ń s k i e g o uzys­ k u j ą c mecenat dla o d r ę b n o ś c i a d m i n i s t r a c y j n e j . D o k ł a d n i e n i e m a l o d w r o t n a sytuacja w y s t ą p i ł a w B u ł g a n i e z a g r a ż a j ą c i n t e g r a l n o ś c i Cho­ s z u t ó w , k t ó r z y j a k o p ó ł somonu w c h o d z i l i w s k ł a d choszunu torguckiego beela Szarchuchena. K i e d y z w i ą z e k ten zaczął n a r u s z a ć interesy Cho­ s z u t ó w , u z y s k a l i o n i z g o d ę w ł a d z m a n d ż u r s k i c h na opuszczenie t e r y t o r i u m B u ł g a n u pod pretekstem o k r u c i e ń s t w p o p e ł n i a n y c h przez beela. Po­ w r ó c i l i do B u ł g a n u dopiero, gdy u z y s k a l i m o ż l i w o ś ć u f o r m o w a n i a od3 9 3 5 Opieram się na relacji przekazanej przez G r u m m - G r z y m a j ł ę , op. cit., s. 185. 36 Tamże, s. 186. Tamże. Zanotowane przez naszą ekspedycję Torgutami ałtajskimi i chowog-sairskimi. Men-gu..., s. 133. 37 3 8 39 we wzajemnych relacjach pomiędzy �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 40 r ę b n e g o c h o s z u n u . O Choszutach z Char-szar i n t e g r u j ą c y c h się z t a m ­ t e j s z y m i T o r g u t a m i , p r z y n a j m n i e j w f o r m i e w s p ó l n e j organizacji w o j s k o ­ w e j , pisze H a s l u n d . M i m o iż nie m o ż e m y p r z y t o c z y ć k o n k r e t n y c h p r z y ­ k ł a d ó w d e f i n i t y w n e j asymilacji, o i c h i s t n i e n i u ś w i a d c z y k o m p o z y c j a r o d o w a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h oraz historia E l e t ó w , k t ó ­ r z y u f o r m o w a l i się p ó ź n i e j od T o r g u t ó w , w c h ł a n i a j ą c stopniowo r ó ż n e grupy, zwłaszcza zaś D ż u n g a r ó w . 4 1 K U L T U R A A D Z I E J E SPOŁECZNE P r o p o n u j ą c w y ż e j uznanie tezy, iż n a r o d o w o ś ć torgucka r o z w i n ę ł a się i u m o c n i ł a w X V I w i e k u j a k o o ś r o d e k d y s y d e n t ó w wobec n o w y c h tendencji p o l i t y c z n y c h l u b raczej z w o l e n n i k ó w status quo, przyjąłem p o g l ą d , że T o r g u c i nie m i e l i a m b i c j i p o l i t y c z n y c h i pozostawali na uboczu w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś r ó d O j r a t ó w , k t ó r a t o c z y ł a s i ę g ł ó w n i e m i ę d z y Czorosami i Choszutami. Dlatego t e ż o p u ś c i l i D ż u n g a r i ę p r z e ­ k s z t a ł c a j ą c ą się z r e p u b l i k i u d z i e l n y c h p a n o w a ń w centralistycznie r z ą ­ dzony chanat. Paradoksalnie, owo d ą ż e n i e do p a r t y k u l a r y z m u m i a ł o s p r a w i ć , ż e T o r g u c i u t w o r z y l i o r g a n i z m p o l i t y c z n y nad W o ł g ą i k i e r o ­ w a l i n i m jako p r z y w ó d c y K a ł m u k ó w . W i e m y t e ż , ż e u t r z y m y w a l i a k t y w ­ ne k o n t a k t y z r e s z t ą O j r a t ó w . J e ś l i z p o w y ż s z e g o zechcemy w y c i ą g n ą ć wniosek, że c e c h ą T o r g u t ó w jest pragnienie pozostawania na p e r y f e r i a c h w stosunku do o ś r o d k a p r e z e n t u j ą c e g o d y n a m i k ę r o z w o j o w ą , to i c h w s p ó ł c z e s n e p o ł o ż e n i e , za­ r ó w n o w M o n g o l i i , j a k t e ż w S i n k i a n g u czy s ą s i a d u j ą c y c h z n i m p r o ­ w i n c j a c h C h i n , z d a w a ł o b y s i ę to p o t w i e r d z a ć . K o n t y n u o w a n y jest j e d n o ­ c z e ś n i e paradoks a k t y w n e g o m a r g i n a l i z m u , k t ó r e to p o j ę c i e s t o s u j ę na oznaczenie odrzucenia z a ś c i a n k o w o ś c i i uczestniczenia z dystansu w w a ż ­ n y c h w y d a r z e n i a c h . P o d a ł t a j s k i , g ł ę b o k o k r e s o w y somon t o r g u c k i , m ó g ł ­ b y b y ć p o k a z o w y m p r z y k ł a d e m p o z y t y w n y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h obec­ nie w M o n g o l i i . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć w i e l k ą b a d a w c z ą s t a c j ę sadown i c z o - o g r o d n i c z ą ( j e d n ą z czterech w k r a j u ) , d z i ę k i k t ó r e j B u ł g a n z y s k a ł s ł a w ę oazy; r o l n i c t w o — w p r a w d z i e o d a w n e j t r a d y c j i — lecz w s p ó ł ­ c z e ś n i e sprawnie zorganizowane i p o s ł u g u j ą c e się m a s z y n a m i ; p r z e m y s ł t e r e n o w y na s k a l ę w i ę k s z ą n i ż w i n n y c h znanych n a m somonach; w r e s z ­ cie urbanistyczne planowanie c e n t r u m somonowego. Somon s p r a w i a w r a ­ ż e n i e bogatego i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e g o m o ż l i w o ś c i awansu, jakie s t w o r z y ł o p a ń s t w o . K o n t r a s t u j e to z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i ą , j a k t e ż ze w s p ó ł c z e ś n i e u k s z t a ł ­ t o w a n y m m o d e l e m z m i a n y k u l t u r o w e j . P i e r w s z y k o n t r a s t sprowadza s i ę do prostej opozycji: dostatek — u b ó s t w o . P r z e ł o m w i e k ó w X I X i X X 40 4 1 Tamże, s. 156. H a s l u n d , op. cit., s. 220. �129 T O R G U C I MONGOLII c h a r a k t e r y z o w a ł się w e d ł u g s ł ó w G r u m m - G r z y m a j ł y oraz naszych i n ­ f o r m a t o r ó w k a t a s t r o f a l n y m p o ł o ż e n i e m gospodarczym, k t ó r e z m u s i ł o a d ­ m i n i s t r a c j ę c h i ń s k ą do u l g p o d a t k o w y c h , z z w ł a s z c z a zniesienia u c i ą ż l i w e j s ł u ż b y p o c z t o w e j . D l a b e z p o ś r e d n i e g o obserwatora oczywista jest r a d y k a l n a zmiana s y t u a c j i , p r z y n a j m n i e j w s k a l i o g ó l n e j , jeśli nie w s z y s t k i c h jednostek. D r u g i k o n t r a s t dotyczy k o n s e k w e n c j i z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h d l a miejsca k u l t u r y t r a d y c y j n e j w systemie w a r t o ś c i . W w i e l u rejonach k r a j u notuje się drastyczny spadek a u t o r y t e t u w a r t o ś c i t r a d y c y j n y c h , k t ó r e — z p e w n y m i w y j ą t k a m i — p o j m u j e się jako s t o j ą c e w sprzecz­ ności z procesem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, co odbija się t a k ż e na sto­ sunkach m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i p o k o l e n i a m i . W p r z y p a d k u T o r g u t ó w nie s t w i e r d z i l i ś m y pojawienia s i ę t a k i e j opozycji, co nie oznacza, że t r a d y c y j n a k u l t u r a f u n k c j o n u j e t a m w niezmienionej postaci. Z m i a n y w ś w i a d o m o ś c i s p r a w i ł y , że s t r a c i ł a ona s w ą f u n k c j o n a l n o ś ć , jednak pa­ m i ę ć o n i e j akceptowana jest jako element o k r e ś l e n i a w ł a s n e j t o ż s a ­ m o ś c i g r u p o w e j . W tej sytuacji nie dochodzi do zerwania ciągłości prze­ kazu k u l t u r o w e g o , ani t e ż do przerwania k o n t a k t u m i ę d z y p o k o l e n i a m i . 42 P o j a w i ć się m o ż e pytanie o s t o p i e ń z a c h o w a w c z o ś c i k u l t u r y t o r g u c k i e j . N a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , że najprawdopodobniej nie s p r a w d z ą s i ę oczekiwania G r u m m - G r z y m a j ł y , k t ó r y p i s a ł : „Ałtajcy (tzn. Torguci ałtajscy) winni reprezentować inny stopień bytowania niż ich współplemieńcy, którzy oddzielili się od nich w pierwszej połowie X V I I wieku, ponieważ będąc grupą poddaną mniejszym w p ł y w o m obcym e w o l u o w a ł a słabiej i w mniejszym stopniu podlegała przekształceniom, winna też zachować bardziej pierwotne, podstawowe cechy życia społecznego..." 4 3 F a k t e m jest, że s p o t k a l i ś m y się z ż y w ą jeszcze p a m i ę c i ą o w i e l u cechach k u l t u r y t r a d y c y j n e j , k t ó r e w ś r ó d C h a ł c h a s ó w nie t y l k o p r z e s t a ł y f u n k c j o n o w a ć , lecz n a w e t nie w c h o d z ą j u ż do zasobu w i e d z y o w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m sfery w i e r z e n i o w e j , a p r z y ­ czyna t k w i chyba w znacznie s ł a b s z y m o d d z i a ł y w a n i u l a m a i z m u , k t ó r y nie zdołał z n i s z c z y ć p e w n y c h p r a k t y k n a l e ż ą c y c h do etapu w c z e ś n i e j ­ szego. Natomiast p o r ó w n a n i e , k t ó r e s u g e r o w a ł G r u m m - G r z y m a j ł o , to znaczy z i n n y m i g r u p a m i t o r g u c k i m i , nie d a ł o b y przypuszczalnie spo­ dziewanego p r z e z e ń obrazu. N a podstawie w s t ę p n e g o zestawienia T o r ­ g u t ó w m i e j s c o w y c h z chowog-sairskimi m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e t y m o s t a t n i m n a l e ż a ł o b y p r z y p i s a ć w i ę k s z ą z a c h o w a w c z o ś ć , t a k w za­ kresie s t r o j u , uczesania i o b r z ę d o w o ś c i ( p r z y n a j m n i e j w e d ł u g s t a n u bez­ p o ś r e d n i o po i c h p r z y b y c i u pod A ł t a j ) . N i e m n i e j w jednej w a ż n e j dziedzinie T o r g u c i b u ł g a ń s c y zachowali, wprawdzie już tylko pamięć interesującego kompleksu obrzędowego, k t ó r y w y d a j e s i ę m i e ć z r e s z t ą znacznie szerszy geograficznie zasięg, j a k 4 2 43 Grumm-Grzymajło, Tamże, s. 193-194. 9 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 op. cit., s. 194. �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z k o l w i e k w ł a ś n i e b y l i K a ł m u c y u t r a c i l i go. M a m t u na m y ś l i f u n k c j ę o b r z ę d u weselnego p o l e g a j ą c ą na s y m b o l i c z n y m o d t w a r z a n i u wczesnego s t a d i u m procesu f o r m a t y w n e g o s p o ł e c z e ń s t w a i jego k u l t u r y . J e ś l i u i n ­ n y c h l u d ó w Ś r o d k o w e j A z j i c e n t r a l n y m p u n k t e m o b r z ę d u weselnego b ę d z i e inscenizacja bohaterskich w y d a r z e ń historycznych, to u T o r g u t ó w w y d a j e się n i m b y ć demonstracja c y k l u ewolucyjnego domostwa. (Nie b y ł to w p r a w d z i e w ą t e k eksponowany, t k w i ł on niejako w t l e o b r z ę d u , j a k k o l w i e k b y ł o b o w i ą z k o w y ) . N o w o p o w s t a j ą c a rodzina m i a ł a o b o w i ą z e k r o z p o c z y n a ć ż y c i e w dżołom — pomieszczeniu b ę d ą c y m p r y m i t y w n i e j szą f o r m ą j u r t y (pozbawionej p i o n o w y c h ścian), w k t ó r y m stawiano dodatko­ w o rosochaty maszt s y m b o l i z u j ą c y jeszcze w c z e ś n i e j s z ą f o r m ą domos­ t w a — s z a ł a s . Ognisko domowe i n i c j o w a n o p o m i ę d z y k a m i e n i a m i p o d ­ t r z y m u j ą c y m i kocioł. Ta demonstracja filogenezy domostwa, a p o ś r e d n i o i r o d z i n y , t r w a ł a przez czas o b r z ę d u weselnego jedynie, m i a ł a w i ę c cha­ r a k t e r r y t u a ł u . K w a l i f i k a c j i tej nie zmienia fakt, że w p r z e s z ł o ś c i bar­ dzo w i e l e r o d z i n z p o w o d u u b ó s t w a k o n t y n u o w a ł o ż y c i e w dżołomie przez czas d ł u ż s z y . J e ś l i jednak o d p a d a ł y ograniczenia materialne, w ó w ­ czas nowa j u r t a , o m o ż l i w i e w y s o k i m standarcie, o c z e k i w a ł a z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u p o w t a r z a j ą c e g o j e j c y k l r o z w o j o w y , b y p r z e j ą ć swe f u n k c j e . W t e n s p o s ó b s p o ł e c z e ń s t w o o d n a w i a j ą c e s i ę biologicznie przez zawie­ ranie m a ł ż e ń s t w , o d n a w i a ł o t e ż stale proces k r e o w a n i a s i ę j a k o i n s t y t u c j i przez s y m b o l i z u j ą c e j ą r ó w n a n i e : domostwo 4- ognisko domowe = r o ­ dzina s p o ł e c z e ń s t w o . W y s t ą p i e n i e t a k i e j f u n k c j i w o b r z ę d z i e wesel­ n y m l u d ó w mongolskich, w r a z z r u d y m e n t a r n ą i n t e r p r e t a c j ą , zanoto­ wane z o s t a ł o po raz pierwszy, co przypuszczalnie z a w d z i ę c z a m y ż y w o t ­ n o ś c i d a w n y c h e l e m e n t ó w w k u l t u r z e T o r g u t ó w , j a k t e ż zachowanej przez n i c h samych, p r z y n a j m n i e j c z ę ś c i o w o , u m i e j ę t n o ś c i w i d z e n i a w ł a s n e ­ go ż y c i a s p o ł e c z n e g o i duchowego w kategoriach systemu uniwersalnego. W y d a j e się, że ś l a d y tej u m i e j ę t n o ś c i dostrzec m o ż n a r ó w n i e ż w i n t e r ­ p r e t o w a n i u przez n i c h w ł a s n e j m o b i l n o ś c i . H i s t o r i a T o r g u t ó w , j a k w s k a z y w a l i ś m y na to w c z e ś n i e j , obfituje w p r z y k ł a d y d y n a m i z m u przestrzennego. R ó w n i e ż ta cecha jest k o n t y ­ nuowana. W y s t a r c z y w s k a z a ć na t r z y w i e l k i e m i g r a c j e w czasach n o w o ­ ż y t n y c h . R o k 1922 — T o r g u c i W a n g i j n o d b y w a j ą d r o g ę do T i e ń s z a n i u (ok. 600 k m w l i n i i prostej) po to, b y po 20 z g ó r ą latach p o w r ó c i ć . Po­ dobnie, t y l k o w i n n y m czasie, w ę d r u j e część T o r g u t ó w B e e l i j n . Rok 1945 — n i e m a l 200 r o d z i n T o r g u t ó w tarbagatajskich przesiedla się pod A ł t a j (ok. 460 k m w l i n i i prostej). R u c h y mniejszych g r u p na k r ó t s z y c h nieco trasach t r w a j ą stale, powodowane naporem K a z a c h ó w l u b i n n y m i p r z y c z y n a m i . D o l a t 4 0 - t y c h S i n k i a n g c h a r a k t e r y z u j ą c y s i ę b r a k i e m sta­ b i l n o ś c i p o l i t y c z n e j s t a n o w i ł d u ż ą siłę p r z y c i ą g a j ą c ą . W p ó ź n i e j s z y m okresie, po z a m k n i ę c i u g r a n i c y p a ń s t w o w e j , d y n a m i c z n i T o r g u c i z w r ó c i ­ l i s w o j ą u w a g ę k u r o z w i j a j ą c y m się o ś r o d k o m p r z e m y s ł o w y m samej M o n g o l i i , m i g r u j ą c do n i c h dla p o d j ę c i a pracy zarobkowej. C o k o l w i e k �T O R G U C I MONGOLII 181 d a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć o m o t y w a c h tej r u c h l i w o ś c i , na pewno nie b y ł a ona spowodowana k o n i e c z n o ś c i ą e k o n o m i c z n ą w sensie m a k r o s p o ł e c z n y m — m i a n o w i c i e p o t r z e b y m i e s z k a ń c ó w tej ziemi nie w y k r a c z a ł y poza m o ż l i w o ś c i ś r o d o w i s k a . To ostatnie b o w i e m dostarcza obszernych i w y ­ d a j n y c h pastwisk, k t ó r e zawsze są w stanie w c h ł o n ą ć d o d a t k o w y c h u ż y t ­ kowników, o czym świadczy przykład Choszutów, przesiedleńców z Tarbagataju, czy licznych kazachskich p r z y b y s z ó w . N i e zamierzam b y n a j ­ m n i e j s u g e r o w a ć istnienia n i e o k r e ś l o n e j i m m a n e n t n e j potrzeby r u c h l i ­ w o ś c i przestrzennej u k o c z o w n i k ó w , c h c i a ł b y m raczej w s k a z a ć na r o l ę c z y n n i k a ideowego j a k o p o w a ż n e j s i ł y m o t y w a c y j n e j w ż y c i u pasterzy b ę d ą c y c h p r z e d m i o t e m niniejszej r e l a c j i . P r z y j r z y j m y się p r z y k ł a d o m p r z y t a c z a n y m uprzednio. Choszuci (gdy w 1773 r. p r z e n i e ś l i s i ę pod A ł t a j ) o d e r w a l i się od w s p ó ł p l e m i e ń c ó w rze­ k o m o w p r o t e ś c i e p r z e c i w k o i c h postawie w j a k i m ś zatargu i po to, b y z a d o ś ć u c z y n i ć p r a g n i e n i u swej p r z y w ó d c z y n i p o ł ą c z e n i a s i ę z k r e w n y m i , z r y w a j ą c z r e s z t ą tego samego t y p u w i ę z i c a ł e j g r u p y . Po r e w o l u c j i , m i e s z k a ń c y d o l i n y B u ł g a n opuścili k r a j pod w p ł y w e m m o t y w a c j i p o l i ­ tycznej, p r o w a d z e n i nie przez w ł a s n e g o w ł a d c ę , lecz przez u r i a n c h a j skiego mnicha-demagoga. C i sami u c i e k i n i e r z y p o w r ó c i l i m i ę d z y i n n y m i w rezultacie m i s j i propagandowej zorganizowanej przez lokalne w ł a d z e b u ł g a ń s k i e . Z k o l e i T o r g u c i Chowog-sair zdecydowali s i ę o p u ś c i ć z a j m o ­ wane t e r e n y w w y n i k u sporu z ż o n ą z m a r ł e g o p r z y w ó d c y na t l e j e j n i e ­ u d o l n o ś c i oraz ulegania w p ł y w o m c h i ń s k i m i w y b r a l i B u ł g a n w s k u t e k ideowego o d d z i a ł y w a n i a nowego w z o r u ż y c i a s p o ł e c z n e g o w l u d o w e j M o n g o l i i , przekazanego i m u m i e j ę t n i e przez o f i c e r ó w p o l i t y c z n y c h . O d w o ł a j m y s i ę do w e r b a l i z a c j i p r z y c z y n podobnych decyzji. W i e l k a m i g r a c j a nad W o ł g ę r o z p o c z ę ł a się, p o n i e w a ż k s i ą ż ę Cho O r l o k „ n i e c h c i a ł wyniszczenia s w o i c h poddanych, g d y w czasie zamieszek O j r a c i d ż u n garscy zabijali s i ę n a w z a j e m " . W s p ó ł o r g a n i z a t o r i p r z y w ó d c a m i g r a c j i T o r g u t ó w Chowog-sair do B u ł g a n u podaje j a k o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę d e z e r c j ę o d d z i a ł u r e k r u t ó w t o r g u c k i c h , przestraszonych źle z r o z u m i a n y m s y g n a ł e m t r ą b k i ż o ł n i e r z y c h i ń s k i c h i o b a w ę przed s k u t k a m i tej dezercji. C z ł o w i e k , k t ó r y to m ó w i , zdaje sobie j e d n o c z e ś n i e s p r a w ę ze w z m o ż o n e ­ go ucisku, j a k i z a s t o s o w a ł y w ł a d z e m a n d ż u r s k i e wobec T o r g u t ó w oraz z a g r o ż e n i a ze s t r o n y kazachskich b a n d nacjonalisty Osmana. N i e prze­ szkadza m u t o jednak i n t e r p r e t o w a ć h i s t o r i ę , k t ó r ą sam t w o r z y ł , na w z ó r m i t u o powrocie K a ł m u k ó w do D ż u n g a r i i w w y n i k u poruszenia spowo­ dowanego h a r c a m i konia, k t ó r e g o s i e r ś ć z a j ę ł a s i ę ogniem. 44 N i e p r o p o n u j ę t r a k t o w a ć r e a k c j i e m o c j o n a l n y c h — n a w e t jeśli rze­ czywiście w y s t ę p o w a ł y — jako przyczynowej siły w dzianiu się historii. M i a ł y one b o w i e m g ł ę b s z e p o d ł o ż e i w n i m dopiero t k w i ą m e c h a n i z m y o k r e ś l a j ą c e losy zainteresowanych s p o ł e c z n o ś c i . N i e m n i e j , w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na to, że m y ś l e n i e historyczne k r o n i k m o n g o l s k i c h (ale p r z e c i e ż 4 4 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 50-51. �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie t y l k o a u t o r ó w t y c h k r o n i k ) opiera się na mitologizacji zgody l u b n i e ­ zgody m i ę d z y p r z y w ó d c a m i , operuje b ł a h y m nieraz sporem czy niepo­ r o z u m i e n i e m j a k o w a r t o ś c i ą o b j a ś n i a j ą c ą wydarzenia. D z i ę k i t e m u za­ gadkowo dla nas b r z m i ą w Tajnej historii Mongołów s p ó r Temuczyna z Begterem czy r o z e j ś c i e się tego pierwszego z D ż a m u k ą oraz w i e l e i n ­ n y c h s y t u a c j i . D z i ę k i t e m u t e ż w ł a d c y ojraccy w d ą ż e n i u do ł a d u po­ litycznego p o r o z u m i e w a j ą się co j a k i ś czas, b y nie d z i a ł a ć sobie na prze­ kór, tłumacząc napięcia powstające w świecie ojrackim wzajemnym nieposzanowaniem swego arystokratycznego s t a t u s u . G d y „ r o z c h o d z ą s i ę m y ś l i " grozi k o n f l i k t . W o m a w i a n y c h w a r u n k a c h k o n f l i k t m ó g ł d o t y ­ c z y ć t y l k o u d z i e l n y c h k s i ą ż ą t , r e a l i z o w a ł się jednak j a k o k o n f l i k t spo­ ł e c z n y l u b p o l i t y c z n y . M a m y t u zatem do czynienia z k o n c e p c j ą s p o ł e ­ c z e ń s t w a jako u n i w e r s u m g r u p reprezentowanych przez p r z y w ó d c ó w , w k t ó r y m chaos powstaje t y l k o w ó w c z a s , g d y w j e d n o c z ą c y m i c h k r ę g u idei — m y ś l i , c z y j a ś m y ś l o p u ś c i tor n a t u r a l n y i z m i e n i a j ą c k i e r u n e k zderzy się z i n n ą . W k o n s e k w e n c j i powstaje naruszenie p o r z ą d k u spo­ ł e c z n e g o , p o w o d u j ą c e w o j n ę l u b z e s p o ł o w ą z m i a n ę koczowisk. Ta ostat­ nia jest b o w i e m r ó w n i e ż p r z e j a w e m chaosu, m i m o iż dotyczy n o m a d ó w . Ł a d s p o ł e c z n y ma w i ę c w znacznym stopniu o d z w i e r c i e d l a ć ł a d kosmicz­ ny, b y t y z a ś t w o r z ą c e jego s t r u k t u r ę p o c h o d z ą z koncepcji feudalnej. 45 Wniosek, że m i g r a c j a n o m a d ó w jest stanem chaosu d l a zaintereso­ wanej s p o ł e c z n o ś c i nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji życia, lecz t a k ż e w o g ó l n i e j s z y m w y m i a r z e k u l t u r o w y m , z a s ł u g u j e na p o d k r e ś l e n i e . Z b y t c z ę s t o b o w i e m zdarza się r o z u m i e ć j ą o d w r o t n i e — j a k o stan n a t u ­ r a l n y . T o r g u c i b u ł g a ń s c y d o s t a r c z a j ą m o ż l i w o ś c i odpowiedzenia na w y ­ n i k a j ą c e z tego w n i o s k u p y t a n i a . Przemieszczenia l u d n o ś c i , k t ó r e prze­ ż y w a l i , nie m o g ą b y ć t r a k t o w a n e w jednej p ł a s z c z y ź n i e z przekoczowan i a m i sezonowymi j a k o zjawisko p o d l e g a j ą c e w y j a ś n i e n i o m ekonomicznej n a t u r y . R ó ż n i je b o w i e m nie t y l k o skala wydarzenia. Jak w i d z i e l i ś m y , m a j ą one s w o j ą i d e o l o g i ę i m i t o l o g i ę , m o g ą m i e ć t a k ż e s p e c y f i c z n ą o b y ­ c z a j o w o ś ć , zwyczajowe mechanizmy u ł a t w i a j ą c e przystosowanie się do n o w y c h w a r u n k ó w w n o w y m otoczeniu. B y ł y b y to mechanizmy ustalane przez k u l t u r ę , nie z a ś w y n i k a j ą c e b e z p o ś r e d n i o z n a w y k u — u o g ó l n i o n e ­ go praktycznego d o ś w i a d c z e n i a , g d y ż rzadko migracje takie z d a r z a j ą się częściej n i ż raz w j e d n y m pokoleniu. M a t e r i a ł y ekspedycji p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że w p e w n y c h sytuacjach m i g r a n c i s t o s u j ą w i n t e n c j i magicz­ nej o d w r ó c o n y schemat p o d z i a ł u w e w n ę t r z n e g o j u r t y , p r z y p o m i n a j ą c y ten, j a k i p r z e j ś c i o w o w p r o w a d z a się na w y p a d e k ś m i e r c i d o m o w n i k a . Z m i a n a ma charakter s t a ł y , u t r w a l a ona a k t z w y c z a j o w y p o w o ł a n y dla p o d k r e ś l e n i a w a g i p r z e j ś c i a w i n n y stan, p r z e m i a n y p o r z ą d k u rzeczy. Stabilizuje niejako stan chaosu p o t w i e r d z a j ą c p r a w i d ł o w o ś ć p r z y j ę t e j t u interpretacji. 45 Tamże, s. 32-33. �T O R G U C I MONGOLII M ó w i ą c w y ż e j o t w o r z e n i u się m i t ó w m i g r a c y j n y c h oraz o l u d o w y c h interpretacjach bodźców migracji d o t k n ę l i ś m y sprawy subiektywizmu w t r a k t o w a n i u w y d a r z e ń przez l u d o w ą h i s t o r i o g r a f i ę . Postawa taka zda­ je się c h a r a k t e r y z o w a ć w i e l e a s p e k t ó w stosunku c z ł o w i e k a do h i s t o r i i . T o r g u c i są z w o l e n n i k a m i zasady z g o d n o ś c i m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą . Postawa taka, k t ó r a k a ż e z d o b y w a ć d o ś w i a d c z e n i e (lub m o t y w a c j e ) w h i s t o r i i nie jest w ś w i e c i e m o n g o l s k i m ograniczona t y l k o do T o r g u t ó w , j e d n a k w M R L z o s t a ł a p r z y t ł u m i o n a w t a r g n i ę c i e m w ż y c i e s p o ł e c z n e d o ś w i a d c z e ń urbanizacji. Te ostatnie n a d a ł y p r z e s z ł o ś c i w y ­ m i a r diachroniczny, n a k a z u j ą c t r a k t o w a ć j ą z szacunkiem w p r a w d z i e , lecz t a k ż e z czasowym i i n t e l e k t u a l n y m dystansem. Natomiast t r a d y c y j n y stosunek do p r z e s z ł o ś c i m i a ł charakter synchroniczny, p r z y b l i ż a j ą c y , na­ r z u c a j ą c y bardziej i n t y m n ą r e a k c j ę na w y d a r z e n i a dawne i w y m a g a j ą c y j e d n o c z e ś n i e uznania z w i ą z k u p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o m i ę d z y przesz­ łością i w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . Z a c h o w a ł się on jeszcze w p e w n y m stopniu w ś r ó d przedstawicieli starszego pokolenia T o r g u t ó w . N a l e ż a ł o b y w y r ó ż n i ć p r z y n a j m n i e j d w a t y p y a k t y w n y c h historiozofów, b ę d ą c y c h j e d n o c z e ś n i e w swojej s p o ł e c z n o ś c i nauczycielami (a po części t w ó r c a m i ) t r a d y c j i k u l t u r o w e j . T y p rzadszy — k r e a t y w n y ; p o b u ­ dzony i n t e l e k t u a l n i e , n i e k i e d y k o n t r o w e r s y j n y , „ p r o r o c z y " , t w o r z y i prze­ t w a r z a i n t e r p r e t a c j e w y d a r z e ń , uczestniczy w p o w o ł y w a n i u do ż y c i a he­ r o s ó w k u l t u r o w y c h . Ekspedycja z e t k n ę ł a się z o s t a t n i m w badanej g r u ­ pie przedstawicielem tego g a t u n k u , k t ó r y m . i n . l a n s o w a ł k s i ę c i a C e r e ñ a (o n i m patrz część historyczna a r t y k u ł u ) na t w ó r c ę j u r t y . Istnieje t a k ż e z r ó w n o w a ż o n a w e r s j a tego t y p u — d o ż y w a j ą c e g o s w y c h lat d z i a ł a c z a , t w ó r c y w y d a r z e ń , k t ó r y m obecnie przydaje i n t e r p r e t a c j ę . N a l e ż ą t u p r z y ­ p a d k i organizatora m i g r a c j i T o r g u t ó w chowog-sairskich oraz c z ł o n k a m i ­ sji m a j ą c e j z a c h ę c i ć do p o w r o t u z S i n k i a n g u g r u p ę p o r e w o l u c y j n y c h uciekinierów. 46 T y p d r u g i , c z ę s t s z y — o d t w ó r c z y , r e i n t e r p r e t u j ą c y dawne a u t o r y t e ­ t y , w t y m t a k ż e k s i ę g i historyczne. L u d z i t a k i c h t w o r z y ł y z w y k l e s p r z y ­ j a j ą c e w a r u n k i , a m i a n o w i c i e d o s t ę p do ź r ó d e ł w i e d z y — d w o r u k s i ą ­ ż ę c e g o i p r z e c h o w y w a n y c h t a m k s i ą g . Z a r ó w n o relacje T o r g u t ó w b u ł g a ń s k i c h j a k t e ż chowog-sairskich m ó w i ą o i s t n i e n i u Historii Torgutów 4 7 4 6 Ilustruje to napotkany przez nas przypadek abstynencji od alkoholu uzasad­ nianej nakazem Czyngis-chana. W relacjach grupy Wangijn nazywa się ją Torguutyn tiiiich, zaś grupy przy­ byłej z Chowog-sair Mongol cajdzyn dewter. Żaden z ich egzemplarzy nie zacho­ w a ł się na terenie M R L , tak w rękach prywatnych jak też w bibliotekach. H a s ­ l u n d , op. cit, s. 306-307, mówi o podobnej kronice w posiadaniu chańskiego cho­ szunu Torgutów Char-szar, przy czym - podany przez niego tytuł kroniki Torgutyn Rarelro jest z pewnością skażony. Z przytoczonych przez Haslunda w y j ą t k ó w wy­ nika, że kronika powstała po migracji znad Wołgi. Czas powstania pozostałych nie jest znany. Szczegółowy materiał genealogiczny zawarty w Men-gu-ju-mu-csi wskazywałby, że jej autorzy mieli dostęp do kroniki starszej. 4 7 �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z czytanej na d w o r a c h w p u b l i c z n y c h seansach dla ograniczonego a u d y ­ t o r i u m . D w a j b y l i dworzanie, m o g ą c y p r z y s ł u c h i w a ć się l e k t u r z e z r a c j i p e ł n i o n y c h o b o w i ą z k ó w , n a l e ż e l i do n i e l i c z n y c h przedstawicieli l u d u , k t ó r z y b y l i w stanie z a p o z n a ć s i ę p o ś r e d n i o z k s i ę g a m i . Obecnie n a l e ż ą oni do a u t o r y t e t ó w l o k a l n y c h , p o w a ż n i e w p ł y w a j ą c y c h na k s z t a ł t o w a n i e o p i n i i . Jeden z n i c h p r z e c i w s t a w i a s i ę w y n o s z e n i u C e r e ñ a na p i e d e s t a ł herosa k u l t u r o w e g o o d n o s z ą c p o c z ą t e k k s z t a ł t o w a n i a się i n s t y t u c j i t o r ­ g u c k i c h do okresu n a d w o ł ż a ń s k i e g o , z czego t e ż logicznie w y n i k a uzna­ nie Czyngischana za jednego z p i e r w s z y c h r e e m i g r a n t ó w do D ż u n g a r i i znad W o ł g i (a zatem k o n t y n u a t o r a mitycznego p o r z ą d k u j u ż na z i e m i torguckiej). D r u g i z tych ludzi b y ł j e d y n y m informatorem, k t ó r y w y ­ m i e n i ł kereickiego Wang-chana jako p r o t o p l a s t ę T o r g u t ó w , co n a l e ż y p r z y p i s a ć w i e d z y z a c z e r p n i ę t e j z k r o n i k oficjalnych. F a k t t e n z r e s z t ą z o s t a ł p r z e t w o r z o n y tak, a b y p o z o s t a w a ł w zgodzie z s a m o i d e n t y f i k a c j ą T o r g u t ó w j a k o jednej z g ł ó w n y c h g a ł ę z i l u d ó w mongolskich, m i a n o w i c i e Wang-chan uznany z o s t a ł za syna Czyngisa. Przedstawiona t u sytuacja w s k a z y w a ł a b y , że t r a d y c y j n a k u l t u r a torgucka nie m i a ł a z a m k n i ę t e g o systemu mitologicznego, że stale b y ł y do niego wnoszone p o p r a w k i i prze­ sunięcia dzięki aktywności ludzi z k r ę g u i n t e p r e t a t o r ó w i twórców trady­ c j i . W y d a j e się zatem, że w podobnych badaniach n a l e ż y szerzej u w z g l ę d ­ n i a ć p o s t u l a t y dynamicznego t r a k t o w a n i a m i t o l o g i i l u d o w e j w procesie jej bezustannego t w o r z e n i a s i ę i adaptowania do w a r u n k ó w . 4 8 S p o ł e c z n o ś ć torgucka podlega obecnie procesowi modernizacji w t e m ­ pie szybszym n i ż w i e l e i n n y c h na terenie M o n g o l i i . O b e c n o ś ć l u d z i , o k t ó ­ r y c h wspomniano w y ż e j , jest s z c z ę ś l i w y m p r z y p a d k i e m z a p o w i a d a j ą c y m i n t e r e s u j ą c y przebieg z m i a n y k u l t u r o w e j , a j e d n o c z e ś n i e dostarcza etno­ g r a f o w i jednego z ostatnich j u ż b y ć m o ż e w M o n g o l i i p r z y k ł a d ó w f u n k ­ cjonowania k u l t u r y t r a d y c y j n e j , w p r a w d z i e w o t w a r t y m k o n t a k c i e ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , ale za to -— co cenniejsze — z u d z i a ł e m j e j ak­ t y w n y c h r z e c z n i k ó w . Jest to zjawisko rzadkie nie t y l k o dla M o n g o l i i ; nawet w t y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , gdzie w y s t ę p u j ą jeszcze z a m k n i ę t e spo­ ł e c z e ń s t w a t r a d y c y j n e , nie zawsze dane jest e t n o g r a f o w i t r a f i ć na w y b i t y n c h f u n k c j o n a r i u s z y t r a d y c j i — jej t w ó r c ó w i i n t e r p r e t a t o r ó w o ż y ­ w i o n y c h duchem m i s j i , nie p o j a w i a j ą s i ę oni b o w i e m w k a ż d y m pokole­ n i u . Co frapuje w p r z y p a d k u t o r g u c k i m , t o m o ż l i w o ś ć p o ł ą c z e n i a w j e d ­ n y m c z ł o w i e k u tego ducha z a k t y w n o ś c i ą s p o ł e c z n ą i p o l i t y c z n ą na rzecz z m i a n w s p ó ł c z e s n y c h . Z n a n y jest n a m t a k ż e p r z y k ł a d o d w r o t n y , nie m o ż n a zatem p r z e w i d y w a ć p e ł n e g o sojuszu t r a d y c j i z n o w o c z e s n o ś c i ą i jest to jeden z a r g u m e n t ó w za n i e o d k ł a d a n i e m dalszych b a d a ń . 4 3 Jest to wyraźnie inspirowane księgami historycznymi, gdyż człowiek głoszą­ cy tę opinię należy do tej grupy torguckiej, która pod p r z y w ó d z t w e m Cereña s p ę ­ dziła nad Wołgą jedynie kilkanaście lat. �T O R G U C I MONGOLII 135 Славой Шинкевич ТОРГУТЫ] МОНГОЛИИ. ЗАМЕТКИ НА ФОНЕ ПЕРВЫХ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ СРЕДИ АЛТАЙСКИХ ТОРГУТОВ Резюме Этнографические исследования среди булган-мангольских торгутов (ин. называемых ал­ тайскими) не проводились еще до сих пор, и поэтому материалы, собранные в 1975 г. поль­ ско-монгольским исследовательским коллективом, заслуживают внимания. Статья стре­ мится разобраться в нескольких вопросах, возникающих в связи с предварительными ито­ гами исследований. Тот факт, что торгутское общество исследовалось впервые, заставлял исходить с установлений, касающихся прошлого. В части, посвященной исторической информации, изложены факты, проливающие свет на следующие вопросы: 1. Большая миграционная подвижность торгутов по сравнению с другими монгольс­ кими народами (наблюдающаяся с XVI в.). Это подвижность политического, а не эконо­ мического порядка, а потому и возникает вопрос о ее особом месте в культурной традиции, отличном от того, какое занимают сезонные перекочевки. 2. Дифференцированность торгутского этноса на 7 групп (не считая калмыков) с от­ личными историческими судьбами и с специфическими междуэтническими контактами. Следует, поэтому, ожидать подачи интересных ответов относительно их самоопределения как торгутов, и отдельно как общности булганских торгутов по отношению к остальным торгутским группам и к другим монголам. 3. Внутренняя дифференцированность булганскою общества. Ее наличие делает воз­ можными поиски последствий былого феодального административного деления дж. об­ щественного сознания и для этнографических отличий. То же самое касается и результатов сожительства с торгутами, прибывшими из Тарбагатая, и с хонгутами. Во второй части статьи предпринята попытка привести в порядок накопленные до сих пор сведения об этногенезисе торгутов, проблема о которой содержится в пункте 2 выше­ указанного перечня исследовательских вопросов. Родословные владетельного дома Торгутов, ведущие его начало от кереитского Ванг-хана, не дают основания для высказываний о происхождении самого торгутского этноса. Владетельная ветвь еще до X V I I в. пользовалась наименованиями кереит и махачин для определения собственного происхождения. Они носили печать чужеродности в монгольской среде, а потому и были покинуты в пользу этнонима торгут, появившегося, по всей веро­ ятности, в X V I в. Некоторые исследователи ведут этимологию этого термина от дневной гвардии чингисидов. Если она окажется даже и верной, то это не может означать сущес­ твования непрерывной последовательности между людским субстратом этой гвардии и тор­ гутским обществом. Однако она может означать идеологическую попытку установить связь с чингисской традицией через чуждую по своему происхождению торгутскую аристократию. Автор полагает, что толчком для образования торгутской национальности вокрук двух или большего числа ойратских улусов были политические события X V I в. Торгуты могли зародиться как центр, сосредотачивающий диссидентов, которые не признавали тенденцию к цеитрализаании власти, приведшую к возникновению джунгарского ханства. Политичес­ кая программа торгутов, как их южной, так и северной ветви, состояла в последовательном обосолении от макрополитической структуры Эта программа могла составлять идеоло­ гическую основу объединения в одно целое различных ойратских групп — в торгутскрю национальность. В третьей части статьи автор рассматривает некоторые из остальных вопросов сфор­ мулированной в начале проблематики. Торгутский изоляционизм, который можно было наблюдать в первый период их этнического бытия, сейчас не выступает. Торгуты сомона �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Булган активнее многих других сомонов МНР используют возможности, созданные го­ сударством, благодаря чему они — одно из самых зажиточных обществ с.х.о., само же на­ селение часто мигрирует на работу в индустрии и интеллигентских профессиях в городские центры страны. Это доказательство далеко продвинутого объединения с остальной частью общества Монголии. Так как булганские торгуты происходят из южной, кукунорской группы торгутов, в ли­ тературе встречались мнения, что они могут представлять „более первобытные черты" в противоположность торгутам, составлявшим некогда часть калмыкской национальности (Грумм-Гжимайло). Сегодня нельзя было бы поддерживать такое мнение потому, что про­ изошли коренные преображения, последовавшие после революции. Сравнение же с группой, прибывшей в сороковые годы из Тарбагатая (именно былых калмыков), указывало бы на то, что в момент соприкосновения больше традиционных черт представляли пришельцы. Тем не менее, всему торгутскому обществу свойственно уважение к собственной тра­ диции и ко многим еще лицам, хранящим знание о ней (м.пр. в статье приведена система­ тизация таких „хранителей традиции"). Правда, это уже лишь историческое знание, но оно тем более ценно для этнографа. Благодаря тому было записано редкое сообщение о сва­ дебном обряде, существенной частью которого являлся обычай показывать эволюцион­ ные стадии жилища как обрядовое оживление исторического процесса становления жилища, а тем самым возобновление общества в ходе обряда, согласно с единством триады: жилище, семья, общество. Анализ примеров торгутских миграций указывает на то, что их сообщаемые причины имеют идейный характер — их, как правило, сочетают с конфликтом, особенно с конфли­ ктом, вовлекающим феодального повелителя. Такой конфликт, толкуемый как наруше­ ние правил общественного сожительства, вызывает в обществе хаос в смысле отхода от определенных культурой норм функционирования общества и его институтов. Он вместе с тем является и стимулом для миграции, понимаемой как стремление выйти из хаоса. Одновременно массовая миграция есть некое продолжение состояния хаоса (ей нельзя счи­ тать нормальном положением у кочевых народов) и сопутствуют ей некоторые обычаи, свойственные такому состоянию (например, реверсирование функционального плана юр­ ты). Более близкое изучение тсргутской культуры должно внести много нового в толко­ вание былой жизни кочевников Средней Азии и современных процессов социальных пре­ образований в МНР. �