https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74ec61043b4c1dc7e04ec08ac0eb2545.pdf d23502f6d3f81e38e5f41c4410fd1638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:822 Title A name given to the resource Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA (przykład polski) I Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle. W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa­ n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h k r a j ó w europejskich. T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g ­ mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore­ t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii, socjologii). B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y ­ w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po­ z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta­ n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y , ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania. 1 P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o ­ w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob- 1 Por. L . S t o m m a , Stan badań nad obrzędowością polską od XVIII w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64. 6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1 połowy pokładzin �82 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o ­ r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y . II P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y dwu warstw zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b ­ nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za­ chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h : A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ; B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o ­ d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k ­ c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć sprawdzane na i n n y m t e ż terenie. W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d ­ czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w m a ł ż e ń s t w a p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego w zbiorze Compilatio secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y . 2 3 P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k ­ t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y ­ ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę 4 2 W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, L w ó w 1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa przez kup­ no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929. A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, ..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162. L . S t o m m a , Słowiańskie obrzędy wesełne — analiza strukturalna, maszy­ nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972. 3 4 �STRUKTURY ELEMENTARNE 83 o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo­ ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " . Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l ­ skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o ­ n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w . W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach. 5 S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na­ s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d ­ n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o ­ g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł . w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i ­ sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a ­ d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest­ n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w — f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą . 6 7 5 C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972. Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej. 6 7 �84 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w , w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e , k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki i drużby), ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o ­ dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a ­ nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o ­ w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a . P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i ­ z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek), swaszka i drużbowie. Jest pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia. W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y ­ t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia, dotyczących z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i , z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y u c z e s t n i k ó w wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w . Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n ­ wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze­ twory itp. W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o ­ d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo­ w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz­ k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a kumów, o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele. W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w ( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec- �STRUKTURY ELEMENTARNE 86 nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po­ dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o ­ m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y ­ j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e . W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś ­ cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z ­ w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X . K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i . R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za­ c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach. Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o ­ s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j ­ nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972 w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i , samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła, fotografa. Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w (cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto. Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne­ go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą ­ cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo­ ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o ­ w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y ­ r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j - �86 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w — k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h , prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami 0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e ­ r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za­ chowań. III Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy polskiej obrzędowości weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a ­ tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak­ terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo­ gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z ­ szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u ­ d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y . P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a ­ dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u ­ t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u ­ j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu 1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto­ m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h . N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje. Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u ­ sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o ­ w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej �87 STRUKTURY ELEMENTARNE 8 i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś ­ cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ; 4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu; 5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela, ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł ­ m a ł ż o n k ó w , narzeczonych. K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze­ nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy­ t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e , z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a ­ w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o ­ wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć. 9 Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa­ r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr. W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu i trwałość. Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa, 8 Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r. Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo­ wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie, w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym tomie „Etnografii Polskiej"). Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1, s. 99-110. 9 �88 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o ­ w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i ­ ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s ­ t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y , gwarantowany o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e ­ p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach przejścia; 7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a . Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą , że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob­ r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y ­ k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary już w X V I I w . IV P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu, ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e ­ k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o ­ r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o ­ duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo­ rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze­ g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego. W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z ­ kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian �STRUKTURY ELEMENTARNE 89 k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo­ łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o ­ w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o ­ r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e l u d o w e j Polski. �