https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77ae6d211b1ab4b2b6482d1f5a1e5bb.pdf 43db3eca3998e380246860d8a18afb30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - historia garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4105 Title A name given to the resource Garncarze i druciarze kańczuccy w XVII-XIX wieku (zestaw materialów źródłówych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.49-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R C H I W U M H I O Y N Stanisław Franciszek Gajerski GARNCARZE I DRUCIARZE K A Ń C Z U C C Y W XVII—XIX WIEKU (ZESTAW MATERIAŁÓW Ź R Ó D Ł O W Y C H ) Wstęp W trakcie badań nad dziejami garncarstwa na terenie Rusi zerwonej zwróciłem uwagę na Kańczugę , gdzie — jak ustali­ li byli też garncarze. Fakt ten nie uszedł uwagi Franciszka v(iliili, kliny pisząc o kańczuckim ośrodku złotniczym, wspomiał o tamtejszym cechu zbiorowym, do którego, prócz rzemieślików interesującego go kunsztu, należeli też m.in. i garncarze . Wcześniejsze tradycje garncarstwa w Kańczudze, w oparciu i rejestr poborowy z 1628 roku, odnotował w swej pracy Maurycy tom , Te drobne wzmianki nasuwają potrzebę dalszych badań nad dziejami tamtejszego ośrodka garncarskiego. Zainteresowali mnie, jeśli chodzi o Kańczugę, przede wszystjin druciarze, którzy zajmowali się drutowaniem naczyń glinia­ nek. Ze względu na dawne tradycje tego kunsztu w t y m miaiteczku i daleki zasięg świadczonych przez nich usług problem staje sii' wprost frapujący. Na druciarzy kańczuckich zwrócono już uwagę na po­ czątku ubiegłego stulecia . Wagę problemu podnosi fakt, iż rzemieślnicy ci wędrując w X I X wieku daleko poza toren Galicji rozsławiali swój kunszt i rodzinne miasteczko . Trudno natomiast dowieść, czy w Kańczudze znajdował się odrębny cech drueia ray . Podczas badań archiwalnych prowadzonych latom 1970 roku n Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego w Krakowie (dalej cyt.: A M K i W K ) przebadałem materiały ffohodzące w skład zespołu Archiwum Sanguszków (dalej cyt.: Sang.). Wśród różnych, ciekawych danych, znalazłem tam również wiadomości o kańczuckich garncarzach i druciarzach , pocho­ dzące w lat 1650—1784. W zespole t y m rękopisy oznaczone sygnaturami 347/5, 347/6, 347/7 i 347/8 nie są paginowane, przez en nie można dokładnie określić znajdujących się w nich wzmianek n wspomnianych rzemieślnikach. Uzupełnieniem tych wiadomości sij dane o tamtejszych druciarzach wynotowane ze sporządzonej w 1870 roku listy wyborczej, która przechowywana jest w Tekach Schneidra (dalej cyt.: Schn.). Znajdujące się tam materiały również nie są paginowane. 1 2 3 4 5 6 nione czterema basztami, z których jedna była murowana. W 1589 roku było w Kańczudze 266 domów i 1338 mieszkańców. Założenie parafii przypisuje się Ottonowi Pileckiemu; w 1507 roku plebanem tamtejszym byl Stanisław z Rzeszowa. W 1612 roku Anna Ostrogska odnowiła j ą ; wówczas to utworzyła tzw. Ko­ legium Jalmużników, które znacznie uposażyła i poleciła opie­ kować się chorymi, niezdolnymi do pracy mieszkańcami mia­ steczka; proboszczowi dała tytuł przełożonego . 9 Kańczuga wraz z przyległymi wsiami tworzyła klucz kańczucki; w roku 1515 liczył on 163 łany uprawne i 29 pustych. W mieście znajdowali się liczni rzemieślnicy, reprezentujący różne kunszty, zrzeszeni w cechach, z których najstarszy, kra­ wiecki, uzyskał aprobatę dziedziców z Pilczy w 1456 roku. Prócz rzemieślników byli tam też kupcy . Rozwój miasta hamowały wojny, przypadkowe pożary oraz epidemie chorób zakaźnych. Dość nadmienić, że już w 1498 roku zniszczyli Kańczugę Tatarzy, a w 1624 Ordyńcy ponownie na­ padli na miasto. W 1609 roku złupił je Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem Łańcuckim". Xaloży też wspomnieć o „pogorzeniu Kańczugi" podczas jarmarku w 1637 roku. W okresie wojny północnej Szwedzi i Sasi przyczynili się do ruiny gospo­ darczej miasta. W latach 1708—1710 targi zupełnie zanikły. Szalejąca epidemia choroby zakaźnej w 1721 roku była przyczyną zamknięcia targu . Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Kańczuga do­ stała się pod panowanie austriackie; rozpoczął się nowy okres dziejów miasteczka w ramach tżw. Galicji. 10 11 7 Garncarze w XVII i XVIII wieku Najwcześniejsza wzmianka tycząca kańczuckiego ośrodka garncarskiego pochodzi z 1628 roku. Wówczas to poborcy po­ datkowi podali, że jeden garncarz, tytułem szosu, miał zapłacić złotego . Jest, to informacja niezmiernie ważna, zważywszy, iż następne wzmianki o rzemieślnikach tegoż kunsztu pochodzą dopiero z lat 1707—1767. W zestawieniu „osiadłości miasta Kańczugi" z 1707 roku Prowadząc daleko wcześniej badania w Archiwum Głów­ wymieniony został „garncarz, Eliasz Czawosz", który mieszkał nym Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt.: AGAD) wynoto­ przy u l . Północnej. Miał dwóch czeladników. Sam zaś był też wałem jedynie wzmiankę o garncarzu; druciarzami się wówczas gospodarzem i posiadał troje dzieci, w t y m dwoje małych . nie interesowałem i z, tego względu trudno m i definitywnie Przy ul. Przemyskiej, w domu wdowy Niklowej, mieszkał w 1766 r. stwierdzić, czy w rejestrze poborowym z 1628 roku są o nich garncarz Walenty Zieliński . W roku następnym miał on już jakieś dane. Dla ułatwienia innym prowadzenia dalszych badań własny dom położony „w pierzei idąc od miasta ku bramie" . uznałem za celowe podać nieco danych o historii miasteczka. Brak danych o garncarzach w inwentarzach z lat 1738, 1756 i 1772 tłumaczyć można okresowym zamarciem ośrodka kań­ Zarys historii Kańczugi czuckiego. W sporządzonym w 1650 roku inwentarzu klucza kańczuc­ Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Kańczudze pochodzi kiego, w którym wymienione zostały obowiązki cechów i rze­ z 1340 roku. Dzieje jej związane są z losami szeregu znacznych mieślników, nic nie wspomniano o garncarzach. Natomiast rodów magnackich: Pileckich, Odrowążów, Kostków, Ostróg w zestawieniu dochodów płynących z miasta podano, że w „jar­ skich, Lubomirskich, Sanguszków i Szydłowskich. W 1812 roku marki od garncarzów biorą od woza garnków 6 " . Identycznie Kańczuga przeszła w ręce wzbogaconej na handlu zbożem rodziny podano w 1654 r o k u . Wynika z tego, że garncarze kańczuccy Kellermanów, której potomkowie utrzymali się tam aż do nie świadczyli bezpłatnie żadnych usług na rzecz dworu ani nie 1939 roku . płacili czynszu od rzemiosła swego. Problem to dość ważny Prawo magdeburskie otrzymała Kańczuga w 1523 roku od kasztelana przemyskiego, Mikołaja z Pilezy; jego to też za­ w trakcie rozpatrywania dziejów garncarstwa okresu prospero­ wania gospodarki folwarezno-pańszczyźnianej. Nałoży przy­ sługą było przyznanie miastu prawa, organizowania jarmarków puszczać, że garncarze z Kańczugi zaspokajali jedynie potrzeby i targów. Miasto obwarowane zostało wałami ziemnj'mi i umoc­ 12 13 14 15 16 17 8 49 �I I . 1. Misa, wyrób z Kołaczyc, glina glazurowana, wypalana. 0 dna 19,9 cm, 0 wylewu 77 cm, wys. 24 cm. Bączal Dolny, woj. kroś­ nieńskie. Druciarze z XVIII i XIX wieku samej ulicy w domu Józefa Zukiewicza; Marcin Cieleń zamiesz­ kały u Andrzeja Nykla też przy tej ulicy; Matiasz Jarosz posia­ dający własny dom; Wojciech Cieleń mający tam także własny dom; Paweł Kotanowski zamieszkały w domu Szczepana Tar­ nowskiego w Tyłach wspomnianej ulicy; Andrzej Wróbel miesz­ kający u Andrzeja Zagurskiego w pierzei koło kościoła; Fran­ ciszek Bobek zamieszkały w domu Andrzeja Sokolińskiego . W roku następnym wymieniono takowych rzemieślników 20-tu , w 1772 — 23-ch , 1774 — 2 5 , 1776 — 24 , 1784 — 23 , a w 1870 roku było ich 20-tu . Fakty te występują w ra­ żącej sprzeczności z tym, co dotychczas podawano na temat stanu liczbowego druciarzy na początku ubiegłego stulecia . Problemem otwartym do dalszych badań pozostaje sprawa do­ kładniejszego określenia czym, poza drutowaniem naczyń, rze­ mieślnicy ci jeszcze się zajmowali. O druciarzach kańczuckich posiadamy dane dopiero z 1706 roku. Dotyczą one 19 osób: Józef Aleksandrowicz, który mieszkał w domu Tomasza Kwolkiewicza przy ul. Kościelnej ; Wawrzyniec Urban, który mieszkał. w domu Kazimierza Blizięnca w Tylach za Kościołem; Stanisław Urban — zamieszkały tamże, gdzie „na jednym placu chałupa" stała; Józef Kowalski, który mieszkał przy ul. Jarosław­ skiej w domu Antoniego Pioruna; Michał Dziurski mający przy tejże samej ulicy własny dom; Szymon Stącel także zamieszkały w domu własnym. Na Dole za ul. Jarosławską; Antoni Wierzajski również mający tam własny d o m ; Jakub Korniakowski—• zamieszkały w domu Szymona Głowackiego przy Bramie Drew­ nianej ; Józef Galarus — posiadający własny dom w Zatyłkach za ul. Przemyską; Wojciech Swister mający także własny dom przy ul. Krakowskiej; Józef Komocia również mający tam własny dom; Michał Gębarowicz mieszkający w domu wdowy Gębarowiezowej przy tejże samej u l i c y ; Idzi Potasz — przy tejże Na terenie Kańczugi działał też cech wielki, czyli złożony, obejmujący rzemieślników różnych specjalności i branż. W świetle nadanego mu przez Annę Ostrogską przywileju, który znany jest z odpisu sporządzonego w 1771 r o k u , należeli do niego kowale, ślusarze, rymarze, kotlarze, złotnicy, siodlarze, powroźnicy, garn­ carze, nożownicy, iglarze, miecznicy i grzobioniarze . Wynika z tego, że w Kańczudze nie było zbyt wielu garncarzy. Nie umniejsza to jednak rangi tego ośrodka, zważywszy, iż rzemieśl­ nicy takowi z Przeworska , Przemyśla , Rzeszowa , Soko­ ł o w a i Leżajska należeli-również do cechów zbiorowych. | W artykule 36, wspomnianego powyżej statutu cechu kań­ czuckiego, wymieniono opłaty jarmarczne obowiązujące tam­ tejszych rzemieślników. Podano tam kunszty takie jak: kowalski, mieczniczy, powroźniczy, kotlarski, rymarski, siodlarski, garn­ carski, złotniczy, nożowniczy, blacharski i iglarski . Brak bliż- rynku lokalnego i świadczyć mogli swe usługi przy budowie pieców na terenie klucza kańczuckiego. Na niewielkim stosunkowo obszarze, w okolicy tegoż mia­ steczka, rozciągała się dość gęsta sieć ośrodków garncarskich, spośród których najbliżej znajdował się Przeworsk , a dalej nieco Jarosław , Sieniawa , Radymno , Pruchnik , Prze­ m y ś l , Dubiecko , D y n ó w , Tyczyn , Rzeszów , Ł a ń c u t , Głogów , Sokołów " i Leżajsk . Konkurencja wyrobów i usług była więc duża. Faktu tego nie można pomijać w trakcie badań nad dziejami kańczuckiego ośrodka garncarskiego okresu przed­ rozbiorowego. Ponadto liczyć się też należy z napływem wyrobów garncarskich z Potylicza, które wówczas na ton teren docierały i cieszyły się dobrą opinią wśród n a b y w c ó w . 18 19 23 20 24 29 21 25 3 22 26 27 28 31 32 33 34 35 36 37 3S 39 41 40 42 43 Cech wspólny 44 45 46 49 47 48 50 51 �szych danych na temat statutu uniemożliwia snucie jakichś dalszych wniosków. Dlatego też byłoby celowe opublikowanie Bo w pełnym brzmieniu. Uwagi końcowe Zestawiając obok siebie dane o garncarzach i druciarzach ohcialem zwrócić uwagę etnografów na Kańczugę. Wzmianki o garncarzacłi uzupełniają w pewnym stopniu dotychczasowy tan naszej wiedzy o przeszłości tego ośrodka. Na szczególniejszą uwagę zasługują wiadomości o druciarzach, na których dotych­ czas w literaturze etnograficznej nie zwracano uwagi. Dzięki nim „przedłużano żywot" wyrobów garncarskich. Drutowaniem na­ czyń zajmowali się niejednokrotnie sami użytkownicy. Druciarze musieli to jednak robić „fachowo", dokładnie i z pewnym sma­ kiem. Jak to robili i jaki obszar obejmowali zasięgiem swych usług — to problem, który oczekuje rychłego przebadania i wy­ jaśnienia. Nie mając możliwości zajęcia się bliżej tym zagadnieniem, uznałem za celowe opublikować niniejsze materiały^ . 2 PRZYPISY 5 Hipolit Stupnicki, Galicja pod względem topograficzno-geo­ Kańczuga, miasteczko, woj. przemyskie. graf'iczno-historycznym, wyd. I I , Lwów 1869, s. 57, wspominając F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI—XIX w. o Kańczudze podał: mieszkańcy trudnią się po największej oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kraków 1962, s. 17. części drutowaniem czyli naprawą garnków; tą skromną zarobM. Horn, Ruch budowlany w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1550—1650 na tle przesłanek urbanizacyjnych, kowością są w kraju (mowa o Galicji — uwaga S. F. G.) i za granicą dobrze znani". Nadmienić należy, że autor wspomnianą Opole 1968, s. 133. pracę napisał w 1849 r., tamże, s. I V . W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych bajów słowiańskich, t. I I I , Warszawa 1882, s. 802, podano: W dziele Miasta polskie w Tysiącleciu, t. I I , Wrocław— „Mieszkańcy (Kańczugi — uwaga S. F. G.) trudnią się rolnic­ Warszawa—Kraków 1967, s. 360, podano, że w Kańczudze był twem i drutowaniem naczyń glinianych; za tym przemysłem odrębny cech druciarski. odbywają dalekie podróże i są znani w odległych miasteczkach. Wymieniono ich w inwentarzach gospodarczych klucza Mały to zarobek, a przecież utrzymywało się z niego już na po­ kańczuckiego; przy imionach i nazwiskach mieszkańców mia­ czątku naszego stulecia sto rodzin, jak opowiada Bohrer w swej steczka podawano też ich zawody. Odnośnie interesujących nas podróży po Galicji (Bemerkungen auf einer Reise durch Galizien, t u rzemieślników podawano: „Ganczarz" lub „Garncarz" oraz Wion 1804). Dawniej wyrabiano tutaj koszulki druciane dla „Druciarz". towarzyszy pancernych, kolczugi, sakiewki, teraz jeszcze dru­ J. Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubo­ ciane sita i rachwy do przesiewania ziemi". Istnieje tradycja, mirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972, s. 78—79; że nazwa miasteczka wywodzi się od „kolczugi". F. Kotula, W. Dworzaczek, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa op. cit., s. 44, stwierdza jednak, że brak jest pokrycia w materia­ małopolskiego. Wiek XIV—XV, Warszawa 1971, s. 35, 295—296; łach źródłowych, by mieszkańcy Kańczugi zajmowali się wy­ Miasta połskie..., s. 359—360; I . Rychlikowa, Studia nad towa­ robem zbroi. rową produkcją wielkiej własności w Małopolsce w latach 1764— 1 2 3 4 6 7 8 II. 2. Dwojaki,wypalane bez polewy i glazury, 0 dna 9 cm, wylewu 13,5 cm, wys. 16 em. Majdan Sieniawski, woj. przemyskie. 51 �na Wiśniczu Lubomirskiego (...) dnia 25 stycznia w r. 1650 spi­ sany..., s. 6. Tamże, nr 137/2, Inwentarz majętności kańczudzkiej mia­ sta i wsi do niej należących... spisany w 1654 r., s. 4. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski", t. X I 1 I / X 1 V , Przemyśl 1970, s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tamże, Skład zawodowy magistratu przeworskiego w latach 1600—1650 na tle struktury zawodowej i społecznej miasta, „Przegląd Historyczny", t. L X , 1969, s. 276, 277; F. Kotula, op. cit., s. 17. S. F. Gajerski, op. cit., s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137—139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 409; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszow­ skiego, Rzeszów 1956, s. 8—17; J. Olszewska,'Jarosławski ośrodek kaflarski, „Rocznik 1963/64" Stowarzyszenia Miłośników Jaro­ sławia [Jarosław 1965], s. 50—60; Tejże, Cechy w dawnym Jaro­ sławiu, „Rocznik 1966" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, [Jarosław 1967], s. 19, 23; Tejże, Cechy w dawnym Jarosławiu, „Profile", Kwartalnik Rzeszowski, nr 1 (9), 1968, s. 59, 62—64; Tejże, Zabytkowe kafle Muzeum w Jarosławiu, Rzeszów—Jaro­ sław 1969, s. 7—10. 1 7 1 8 1 9 2 0 S. F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie w świetle źródeł z XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2, 1969, s. 213—215; Tenże, Zarys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „Rocznik" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, 1969—1970— 1971, Jarosław 1971, s. 129—138; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, 1972, s. 483; A. Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki", nr 3, 1971, s. 286, 289. W Radymnie był m.in. i cech wielki, skupiający rze­ mieślników różnych branż, J. Burszta, Zabudowa miasta Radymna w polowie XVIII w., „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", rok I , zeszyt 2, Rzeszów 1958, s. 31. Do niego mieli należeć również, jak podaje M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, bez podawania źródła informacji, tamtejsi garncarze. Pewnym po­ twierdzeniem takowego stwierdzenia może być fakt, iż jednym z bakałarzy radymniańskich był Jan Gancarczyk; K . Gottfried, Z przeszłości Radymna, „Rocznik Przemyski", t. X , Przemyśl 1964, s. 159. 2 1 I I . 3. Bańka na olej. I I . 4. Dwojaki, polewane, malowane i gla­ zurowane, 0 dna 8 om, 0 wylewu 11,5 cm, wys. 14 cm. Moszczenica, pow. Gorlice. 2 2 M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133. K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślni­ czych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931,' s. 14, 15, 25, 29—30, 32, 62, 64, 70—71, 87, 212—213; Tenże, Przyjęcie do prawa miej­ skiego w Przemyślu w latach 1541—1664, „Sprawozdania" Pań­ stwowego Gimnazjum I I im. prof. K . Morawskiego w Przemyślu, Przemyśl 1931, s. 14—15, 16—17, 18—19, 20—21, 22—23; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 49, 53, 60, 62; M. Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 135—137; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 407—408; Tenże, Walka klasowa..., s. 132; A. Kunysz, Osada garncarska w Przemyślu (X—XIV w.), „Rocznik Przemyski", t. X , z. 3, Przemyśl 1965, s. 336—345; Tenże, Osadnictwo otwarte w Polsce południowo-wschodniej od VI do XIII w., „Wiadomości Archeologiczno", t. X X X I , z. 4, 1966, s. 339—340, 348—350; Tenże i F. Persowski, Przemyśl w starożytności i średniowieczu. (Od czasów najdawniejszych do roku 1340), Przemyśl 1966, s. 58—62; M . Kwapieniowa, Przygo­ towanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu", t. 6, Wrocław—War­ szawa—Kraków 1966, s. 80, 88, 113, 117—119; J. Smolka, Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla, Przemyśl 1927, s. 11. 2 3 180S. Cz. I . Towarowa gospodarka zbożowa, Wrocław—Warszawa— Kraków 1966, s. 66; Tejże, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie, Łańcut 1971, s. 9—11, 23. Miasta polskie..., s. 360; H . Rybus, Prymas Maciej Drze­ wicki. Działalność kościelna w diecezji przemyskiej (1504—1513), Warszawa 1968, s. 167; Słownik geograficzny..., s. 802. W. Dworzaczek, op. cit., s. 279; A. Homecki, Produkcja i handel zbożowy w latyfundium Lubomirskich w drugiej połowie XVII i pierwszej XVIII wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków 1970, s. 19, 21, 22, 24, 27, 30, 35, 36; M. Horn, Lokalizacja cechów i specjalności rzemieślniczych w miastach ziemi przemyskiej i sano­ ckiej w latach 1550—1650, „Przegląd Historyczny", t. L X I , 1970, s. 414, 421; Tenże, Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Musi Czerwonej w latach 1600—1647 na tle stosunków gospodarczych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 47; F. Kotula, op. cit., s. 17; M. Kulczykowski, M . Francie, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej polowie XVIII wieku, Warszawa 1963, s. 53; J. Małecki, Studia nad ryn­ kiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 157; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Studia..., s. 9, 64, 66—70, 126, 128, 154. A. Homecki, op. cit., s. 33, 40; M. Horn, Klęski pożarów w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1600—1651, „Sprawozdania" Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, seria A, nr 4, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968, s. 83; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Szkice..., s. 14, 26; Słownik geograficzny..., s. 802. AGAD, ASK I 17, Rejestry poborowe woj. ruskiego, głównie z ziemi przemyskiej z lat 1526—1628, k. 565. A M K i W K , Sang. nr 347/2, Konskrypcya pospólstwa miasta Kańczugi z uczynionej rewizyi jego die 14 Maii 1707 A. Inwentarz miasta Kańczugi i wsi do niego należących z 1704 r., s. 8. Tamże, nr 347/4, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego... z r. 1766, s. 27. Tamże, nr 347/5, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, tak miasta Kańczugi, jako też przyległych wsi z 1767 r. Tamże, nr 137/1, Inwentarz majętności Kańczudzkiej, miasta i wsi do niej należących, z budynkami dworu i folwarków, z polami za rozkazaniem JW. J. M. Pana Aleksandra Hrabie 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 52 2 4 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 48, 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 48 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134; B. Jaśkiewicz, Zarys dziejów Dynowa [w:] Sześć wieków Brzozowa, Kraków 1959, s. 67; M . Przystasz, Rozwój gospodarczy powiatu sanockiego, „Rocznik Sanocki", Kraków 1963, s. 155. F. K i r y k i S. Mateszew, Zarys dziejów Tyczyna do roku 1772 [w:] 600 lat Tyczyna, Rzeszów 1973, s. 38, 69. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 35—36, 39, 49, 74, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 411; F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4—5, 1953, s. 303—319; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 24— 29; Tenże, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 31, 46—47; J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, „ I I sprawozdanie" dyrekcji c.k. I I Gimnazjum w Rzeszowie za rok szkolny 1906, Rzeszów 1906, s. 2, 9, 34, 36; Tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, Rzeszów 1913, s. 225—226, 259, 436, 437, 443, 444; A. Przyboś, Rzeszów na przełomie X V I i X V I I wieku [w:] Pięć wieków miasta Rzeszowa, s. 72. 2 5 2 6 2 7 �2 8 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Musi Czerwonej..., s. 49, 70, 73, 74—75; M. Horn, Ruch budowlany... s. 133—134; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 410; F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 305—306; Tenże, Łańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 4, 1954, s. 665; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 18— 24; Tenże, Rozmowy ze skorupkami czyli rzecz o plastyce garncar­ skiej i jej wymowie historyczno-społecznej, Rzeszów 1969, s. 47—65. F.Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 15—16, 43—44; Tenże, Głogów Małopolski, Kraków 1970, s. 21. M.Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 414; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 12; S. Koziarz, Cech garncarski w Sokołowie, Lwów 1899; M. Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu..., s. 80, 83 , 85, 101, 105, 113, 117; Z. Przyrembel, Far/urnie połskie HWM i dzisiejsze, Lwów 1936, s. 15, 17. L. Dzięgiel, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1953, s. 33—37; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 41—42, 49, 61, 62; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137, 138, 140; Tenże, Lokalizacja cechów... s. 412, nie wykazał garncarzy, którzy w 1569 r. należeli do cechu rzemiosł drzewnych, ale uwzględnił ich już w pracy następnej, Rozwój rzemiosł branży drzewnej w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w łatach 1550—1650, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły 1'edagogicznoj w Opolu", Historia V I I , Opole 1970, s. 42; l'. Kotula, Leżajski ośrodek ceramiczny, „Polska Sztuka Ludo­ wa", nr 1, 1953, s. 26—32; Tenże, Materiały do dziejów garncarHm..., s. 45; Tenże, Rozmowy ze skorupkami..., s. 161—170; J. Półćwiartek, Położenie ludności wiejskiej starostwa leżajskiego w XVI—XVIII wieku, Warszawa—Kraków 1972, s. 209; T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3—4, 1963, s. 165—182. S. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncar­ skich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1, 1960, s. 43, 45; Tenże, Formy zbytu i zasięg wyrobów potylickich garncarzy za czasów Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, „Z naszej ziemi". Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Oddział w Przemyślu, nr 8, 1967, s. 19—20, 25—27; Tenże, Novi dżereła pro potylyćkyj honćarśkyj centr (druha połovyna XVI — persa połomjna XVII st.J, „Archiyy Ukrajiny", nr 3 (89), 1968, s. 89—90; Tenże, Potyłicki ośrodek kaflarski.... s. 482—483; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 98, AMKiWK, Sang. 347/4, s. 25. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27. Tamże, s. 28. Tamże, nr 347/5. Tamże, nr 347/6, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, w woj. ruskiem a ziemi przemyskiej położonych... z 1772 r.; Tamże, nr 347/6, Inwentarz miasta Kańczugi i dóbr do niej należących spisany... 1772 r. Tamże, nr 347/8, Inwentarz dóbr klucza, kańczudzkiego w ziemi przemyskiej i powiecie przeworskim... z r. 1774. Tamże. 'Tamże, nr 347/12, Inwentarz klucza kańczudzkiego in anno 1784 (...) sporządzony, s. 7—9. Tamże, Schn. 721. Patrz przypis 4. 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 F.Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17, podał, że cech ten „dopiero w roku 1657 zorganizował się tam, na pod­ stawie przywileju wystawionego przez Annę de Sternberg księżnę Ostrogską (...). Dokument ten dosłownie kazał przepisać i za­ twierdził Aleksander Michał Lubomirski w roku 1711" stwierdził autor, przenosząc dodatkowe wiadomości na jego temat do przy­ pisu 44, s. 44, w którym podał: „Niestety, oryginalne dokumenty nie dochowały się do naszych czasów. Jednak pod koniec X I X w. miejscowy wikary ks. [Jan] Kudła, sporządził kopiariusz zacho­ wanych do jego pobytu w Kańczudze dokumentów, tak miej­ skich jak i cechowych. Kopiariusz znajduje się w archiwum parafialnym w Kańczudze. Kopie przywilejów omawianego cechu znajdują się na s. 183—192. Z nich korzystałem w niniej­ szym studium". Zastrzeżenia jednak wzbudziły dat}'. Aleksander Michał Lubomirski zmarł w 1676 r., K . Niesiecki, Herbarz polski, t. V, Lipsk 1840, s. 153; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. I X , Warszawa 1912, s. 175; A. Boniecki, Herbarz polski, t. X V , Warszawa 1912, s. 63, podaje, że w r. 1676 wyjechał on „dla poratowania zdrowia za granicę" i „umarł w pierwszych dniach stycznia 1677 r." Nie jest to istotne; różnica jednego roku, a może kwestia kilku t3'godni, nie odgrywa tu zasadniczej roli. Problem tkwi w tym, że w 1711 r. nie mógł on już potwierdzić wspomnianego statutu. W związku z tym zwróciłem się z prośbą do Urzędu Parafialnego w Kańczudze o udzielenie mi bliższych danych na ten temat; dzięki uprzejmości ks. Józefa Pęcherka dane te sprostowałem. 4 3 4 6 F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 42. 4 7 Do r. 1576 garncarze przemyscy należeli do cechu zbio­ rowego; później zorganizowali własny, K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych..., s. 14. Jak utrzymują F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 312 i A. Przyboś, op. cit., s. 72, z końcem X V I w. miał istnieć w Rze­ szowie samodzielny cech garncarski. Poglądu tego jednak w pełni nie podziela M. Horn, Ruch budowlany..., s. 139, ale definityw­ nie się z nim nie rozprawia i podaje nadal, że cech takowy istniał w 1593 r., tenże, Lokalizacja, cechów..., s. 411. W 1718 r. garn­ carze tamtejsi wraz z murarzami i cieślami utworzyli wspólny cech, J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, s. 9; tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, s. 225—226. S. Koziarz, op. cit,, s. 6—7. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 61. F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. W 1907 r. zaczął się kryzys kańczuckiego ośrodka na skutek pojawienia się gotowych wyrobów fabrycznych oraz utrudniania przez kupców sprowadzania łubów przetakowych bezpośrednio z Bukowiny czy z innych miast Galicji. Nie po­ mogła uchwala Sejmu galicyjskiego, polecającego Wydziałowi Krajowemu podjęcie środków zaradczych. Wielu druciarzy zre­ zygnowało z zawodu, tylko niektórzy zajmowali się drutowaniem naczyń kamiennych, traktując to jako dodatkowe źródło do­ chodu. Garncarstwem zajmowała się w Kańczudze tylko rodzina Dytrychów. (Inf. Mieczysława Skórskiego i ks. Józefa Pęcherka, którym na t y m miejscu składam podziękowanie). 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 J o t . : K . Ruszel Obiekty ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie 53 �