https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9880c115cbff87911522fd0d9d1dde52.pdf 27ef9dfacb822e0127b45e48ba4ec06f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1749 Title A name given to the resource Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -Lud, JUBILEUSZ ANNA t. 139, 1983 PROF. DRA JÓZEFA GAJKA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JÓZEF GAJEK W POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM Są ludzie tak dalece zaangażowani, a tym samym tak związani ze swą twórczością, że nie sposób mówić o nich w oderwaniu od ich dzielil. Takim właśnie człowiekiem jest prof. Józef Gajek, o którym mówić można w kontekście trzech nurtów jego działalności: pracy naukowej i pedagogicznej na stanowisku profesora etnografii na uniwersytetach lubelskim, poznańskim i wrocławskim; pracy naukowo-organizacyjnej jako twórcy i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego; wreszcie pracy jako budowniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w jego powojennej formie. Z pełną odpowiedzialnością piszę tu "budowniczego", bo jakkolwiek w chwili, gdy Józef Gajek wziął w swe ręce ster Tov.·1rzystwa, liczyło onO sobie już lat pięćdziesiąt, lecz po rozgromieniu życia naukowego przez wojnę i po poprzednim okresie międzywojennym, który dla Towarzystwa był czasem stosunkowo małej aktywności, swą brmę dzisiejszą zawdzięcza ono tym, którzy w 1945 r. ponownie powolali je do życia, a następnie rozwinęli i dostosowali do współczesnych zadań. Wśród nich, jednym z najbardziej aktywnych, był prof. J óz-ef Gajek. Z Towarzystwem Ludoznawczym Józef Gajek związał się od czasu studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (rozpoczął je w 1926 r.), kiedy to, obok polonistyki, studiował etnografię u prof. Adama Fischera. Swemu mistrzowi (w 1930 1'. uzyskuje u prof. Fischera stopień magistra, potem przez 2 la ta: 1930 - 1932 jest jego asystt'r. tern i w 1932 r. doktoryzuje się) zawdzięcza Józef Gajek nie tylko ukierunkowanie zainteresowań etnograficznych, ale także wciągnięcie w pracę w Towarzystwie Ludoznawczym, którego Fischer w Jatach 1911 - 1939 był sekretarzem i redaktorem "Ludu". Pewne cechy charakteru, jak rozmach, umiejętnDści intelektualnego ożywiania środowiska w którym działał, wreszcie talent organizacyjny i tendencja 'do oddawania się bez reszty swemu dziełu, widzimy u Józefa Gajka już u początków jego kariery naukowo-organizacyjnej. Po ;;;tusunkowa krótkim czasie, kiedy pracował w charakteTze profesora języka i literatury polskiej w gimnazjach lwowskich, Józef Gajek zaczym swą działalność na U'kowo-organizacyjną. Zostaje pracownikiem Instytutu Bałtyckiego w Gdyni (1937 r.). ale bardzo szybko otrzymuje kierownicze �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka ]9 stanowisko w Instytucie Pomorzoznawczym w Toruniu,by już w rok później, jesienią 1938 r., objąć obowiązki dyrektora tworzącego się Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Koniec 1938 i pierwsza połowa 1939 r. to ogromny wysił'ek organizacyjny przerwany wybuchem II wojny światowej. Ten epizod pozornie nie ma związku z pracą Józefa Gajka w Towarzystwie Ludoznawczym - ale tylko pozornie. Już wtedy bowiem daje się on poznać jako dobry organizator. Dopiero jednak w powojennej działalności w Towarzystwie Ludoznawczym profesor Gajek miał możność w pełni rozwinąc talenty organizacyjne jako człowiek szybkich i śmiałych decyzji, co więcej, człowiek, który pomysły i decyzje natychmiast wprowadza w życie, dla którego nie ma "niemożności" i "obiektywnych trudności". U początków reaktywowania Towarzystwa pracę ułatwiał ogółny nastrój, który wówczas panował - entuzjazm twórczy, zapał towarzyszący id'2i odbudowy życia naukowego w Polsce, dobra wola całegJ ów_o czesnego Zarządu oraz licznych jego członków i sympatyków. Jeszcze w czasie trwania działań wojennych Józef Gajek przyjeżdża ze Lwowa do Lublina (1944 r.), habilituje się i zostaje profesorem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w rok później przenosi się na Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, a zaledwie parę mies·ięcy po zakończeniu działań wojennych realizuje, wraz z grupą uczonych lwowskich, dyskutowany od początku pobytu w Lublinie pomysł reaktywowania Towarzystwa Ludoznawczego. Dnia 12 X 1945 r. zbiera się grupa inicjująca odrodzenie Towarzystwa w osobach prof. prof.: Cz·ekanowskiego, Mydlarskiego, Halbana i Gajka. Ten ostatni jest jedynym etnografem czystej wody, ale wszyscy zebrani są głęboko przywiązani do Towarzystwa, zespoleniu z nim zainteresowaniami, pietyzmem dla jego przeszłości, wolą wznowienia jego działalności. Ponadto prof. Czekanowski, jako wielolctni prezes i członek Zarządu, gwarantuje swą osobą ciągłość tradycji rrowarzystwa. I tu możemy podziwiać rozmach organizacyjny grupy inicjatorów, w której Józef Gajek magna pars iuit. W miesiąc po pierwszym spotka-o niu, 22 XI 1945 L, odbywa się już pierwsze powojenne (XXI) W:alne Zgromadzenie, na którym Józef Gajek zostaje wybrany sekretarzem ge .. neralnym, czyli tym, na którym spoczywa główny ciężar działania, za wiadywania Towarzystwem i jego agendami. Funkcje sekretarza general·nego pełni Józef Gajek przez 3 kadencje, by na Walnym Zgromadzeniu PTL we Wrocławiu w 1953 r. być wybranym na prezesa, ale już w 1956 r., na Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem powraca do funkcji sekretarza generalnego, gdyż bezpośrednie działanie jest mu bhźsze niż reprezentacyjne funkcje prezesa. Na tymże pierwszym powojennym Walnym Zgromadzeniu zapada de- �20 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka cyzja reaktywowania "Ludu" i "Prac i Materiałów Etnograficznych" i już wtedy mówi się {)konieczności opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Każdy następny rok przynosi nowe inicjatywy natychmiast realizowane przez Zarząd. W 1946 r. postanowiono utworzyć nową SNit; wydawniczą "Prace EtnO'logiczm~" i już w 1947 r. wychodzi pierwszy, a w 1948 r. drugi tom podstawowej pracy o językach świata Tadeusza Milewskiego. W 1948 r. Ministefistwo Kultury i Sztuki podejmuj€ się finansowania nowej serii - "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i w latach 1949 - 1960 wychodzą 24 zeszyty tego wydawnictwa - itd. To, o czym mówimy, nie jest ściśl.e historią prac prof. Gajka w PTL, są to raczej dzieje rozwoju Towarzystwa, ale każdy, kto kiedykolwiek pracował organizacyjnie wie, jaka ciernista droga wiedzie od pomyslu clo jego realizacji, wie, że za każdym udanym przedsięwzic;ci-cm kry j€ się konkretny człowiek. Towarzystwo clziała kolektywnie i demokratycznie. Szczególnie w pierwszym okresie powojennym, kiedy Zarząd zbierał się stosunkowo często, a jegoezlonkowie rekrutowali się z pomiędzy ludzi żywo związanych z Towarzystwem i pełnych inicjatywy, na posiedzeniach padały nowe pomysły, a dyskusje nad nimi trwały godzinami i prowadzone były w gorącej atmosferze. Równie namiętna wymiana zdań cechowała Walne Zgromadzenia. Nie były to jednak jałowe spory na temat spraw nieistotnych czy osobistych. Dyskutowano nad programem uniwersyteckich studiów etnograficznych, a wyniki dyskusji były przedstawione odpowied· niemu ministerstwu; w związku z I Kongresem Nauki Polskiej poruszano problematykę metodologiczną i miejsce etnografii w życiu powojennej Polski. \V odpowiedzi na zapotrzebowanie na ekspertyzy w sprawie procesów społecznych odbywających się na nowo zasiedlonych Ziemiaó Zachodnich, Towarzystwo podjęło się prowadzenia tam badań, a następnie publikowało prace na temat procesu integracji kulturowej i społecznej ludności Do'lnego Śląska. W toku dyskusji powstawały takie inicjatywy, jak: wspomniane już opracowanie Polskiego Atl,asu Etnograficznego, jak nowe wydanie Dziel Oskara Kolberga (projekt rzucony przez K. Zawistowicz-Adamską na Walnym Zgromadzeniu PTL w Poznaniu, 1950 r.), zorganizowanie m;ęcJzynarodowych badań karpackich (projekt R. Reinfussa zgłoszony na Walnym Zgromadzeniu w ZakO'panem, 1956 r.) i inne. Niektóre z tych projektów nie mogły być rea'lizowane przez PTL choćby z tego względu, że wymagały etatów naukowych, jakich towarzystwa naukowe, zgodnie ze swym charakterem, nie posiadają. Tak np. inicjatywę opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z opracowanymi w lonie PTL założeniami teoretycznymi przekazano Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN, a prof. Gajek został kierownikiem pracowni atlasowej i rerhkto- �J-ubUeusz prof. dra Józefr~ Gajku 21 rem Atlasu - nie z ramienia PTL, lecz jako etatowy pracownik Akademii. Również inicjatywę badań karpackich Towarzystwo odstąpiło IHKM PAN, widząc tam większe moiliwości finansowe i organizacyjne. Natomiast reedycję i edycję Dziel Oskara Kolberga udało się zatrzymać w Towarzystwie dzięki włąc~eniu jej w 1960 r. w państwowy plan millenialny. Wymagało to jednak długich przygotowań uświadamiających władze i społeczeństwo, czym dla polskiej kultury jest dzieło Kolberga. Prof. Gajek zorganizował coś w rodzaju biura prasowego PTL w Warszawie, którego celem było rozpropagowanie idei nowego wydania Kolberga i opracowania jego, dotąd nie publikowanych materiałów. Również pod €gidą prof. Gajka Towarzystwo z-organizowało badania terenowe we wsiach, gdzie działał Kolberg. Ich owocem była konferencja Kolbergowska w Jeleniej Górze (1954 1'.). Badacze, głównie młode pokolenie, dokonali na niej porównania monografii terenowych Kolberga z ob-ecnym stanem kul·tury ludowej na tychż,e terenach, Koncepcja wydania Kolberga rodziła się w długich dyskusjach, aż do ustalenia takiej formy, jaką dziś realizu·· jemy. Tom pierwszy tego wydawnictwa, Pi.eśni ludu polskiego, przygotowany przez Mariana Sobieskiego, ukazał się we Wr,ocławiu w 1961 r, z obszerną przedmową prof. Gajka, poczem w rok później nastąpiło przekazanie redakcj i do P0znania (1962 r.), gdzie do dziś pod kierownictwem prof. Burszty pracuje się nad dalszymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa. I znów uwaga nasza z po'staci pro£. Gajka prz'esunęła się na Towarzyst"vo i jego osiągnięcia, a'le właśnie za nim kryje się postać ówczcsnego Sekretarza Generalnego i Prezesa PTL. Na powyższych przykładach mnżemy prześledzić dwie cechy charakteru Józefa Gajku i ówczesnych Zarządów. Pierwsza, to umiejętnośf; podchwytywania twórczych inicjatyw, rokujących nadzieję rozwoju i realizowania ich silami PTL. Druga, to dbałość o dnbro sprawy, wyzbycie się wszelkiej małostkowej chęci monopo-lizowania akcji naukowych zai.nicjowanych przez PTL. Ilekroć okazywało się, że siły Towarzystwa są niewystarczające dla zroalizowania planów uważanych w PTL za słuszne i ważne, szukano instytucji, która mogła by poprowadzić i rozwinąć inicjatywę tu zrodzoną. Inicjatywą p~'of. Gajka było wydanie w serii "Prac Etno'10gicznych" monografii różnych narodów Europy. Ukazała się Etnogmfia Bnlgarii pióra Wakarelskiego i Etnografia Łotwy Pietkiewicza. Należy wyrazić tylko żal, że ta cenna seria nie była kontynuowana. Jeśli chodzi o podnoszenie rangi Towarzystwa na forum międzynarodowym, warto wspomnieć o dwóch konferencjach (obie połączone z Wulnymi Zgromadzeniami), które stały się wydarzeniem naukowym na skalę międzynarodową· Pierwsza z nich, to wspomniana już Sesja ZakopiaJi.ska, �22 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka w której udział wzięli i wygłosili referaty badacze-karpatolodzy Słowacy, Czesi, Rumuni i Bułgarzy i gd~ie narodził się pomysł międzynarodowych badań karpackich (obecnie działająca przy PAN Komisja Karpacka). Druga, zorganizowana z rozmachem przez prof. Gajka, to Konfereencja Pomorzoznawcza w Szczecinie (1960 r.) z udziałem badaczy niemieckich. Była ona, jak dotąd, szczytowym osiągnięciem Towarzystwa w tej dziedzinie. Późniejsze zapraszanie oudzoziemców na Sesje PTL miało już charakter racz'ej propagandowy i kurtuazyjny. Wybrałam tu tylko przykładowo część kierunków aktywności Towarzystwa, w których zaznaczyła się inicjatywa i ogromna praca organizacyjna prof. Gajka, ale jego rękę czuło się we wszystkim, co wówczas działo się w Towarzystwie. Ci, którzy wtamtych czasach współpracowali z Zarządem PTL pamiętają, jak każdego dnia, o każdej porze można było spotkać prof. Gajka w biurach Towarzystwa. Pod jego bacznym okiem wrzała tam praca. Uratowano z zagłady wojennej, skatalogowano i rozwinięto bibliotekę, skatalogowano i uzupełniano archiwum, nabywając m. in. całą rękopiśmienną spuściznę prof. Fischera, publikowano coraz to nowe prace w istniejących już i nowo tworzonych czasopismach i seriach wydawniczych. Wiele z nich redagował osobiście prof. Cajek (rekordowy był rok 1959, kiedy to wyszło spod prasy drukarskiej prz€szło 200 arkuszy). Finansowano prace bibliograficzne i publikowano bibliografie, itd., itd. Każdy gość Towarzystwa, czy to z Polski czy obcokrajowiec. stawał się gościem pp. Gajków, czuło się na każdym kroku głębokie zaangażowanie, identyfikowanie się prof. Gajka z Towarzystwem, które było dla niego nie tylko najważniejszą sprawą życia, ale ukoch:mym "dzieckiem", przy którego narodzinach w 1945 1'. był obecny i w którego rozwoju uczestniczył. Towarzystwo, jakeśmy to już mówili, jest rządzone kolektywnie. Każdy z członków PTL, a na pewno z cz10nków Zarządów i kierowników agend, ma swój wkład w jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie wszystko jednak idzie lepiej, jeśli istnieje prawdziwie zaangażowany i utalentowany organizacyjnie koordynator różnorodnych poczynań a takim koordynatorem był, w okresie swych kadencji w Zarządzie PTL, prof. Józef Gajek. Żeby ocenić jego wkład wystarczy podsumować pierwsze 20-1ecie - jest to niewątpliwie okres największej w dobie powojennej świetności Towarzystwa. �