https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e288fd13eb58edf1b0814a11fb0f0b.pdf 64974c62415a7259bc49f0c1b0eccad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2690 Title A name given to the resource Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.257-259 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI A ndrzeja Bieńkowskiego (artystę malatza, etno- gtafa, ptofesota A k a d e m i i Sztuk Pięknych - jak głosi n o t k a na okładce) poznałem w drugiej SŁAWOMIR SIKORA połowie lat siedemdziesiątych. Malował wówczas za­ bawne s t w o t k i zamieszkujące fantastyczny, kolorowy świat, w którym A n t e k Libera i n c o g n i t o podpatrywał siedzącego p o d kloszem Becketta, a w u j c i o Teodot udzielał dobrych rad, o czym donosiły nieco w i t k a c o w skie w stylu podpisy. Już wtedy opowiadał o podtóżach na „swoją wieś" i wspaniałym doświadczeniu słuchania muzyki. N i e była to jednak wówczas jeszcze muzyka Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi wiejska, a ptzynajmniej nie ptzede wszystkim... W* pa­ mięci błąka m i się repertuar postromantyczny: może Bruckner, może Mahler, a może nawet jakiś Wagnet, c h o ć Bieńkowski w książce Ostatni wiejscy muzykanci wspomina, że interesował się wtedy muzyką współcze­ Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. sną, Strawińskim i Lutosławskim (ja zapamiętałem fa­ Ludzie, obyczaje, muzyka, Prószyński i S-ka S. A., scynację Messiaenem). Wieś „oswojona" odtobiną m u ­ Warszawa 2001 (książka wraz z płytą C D ) . zyki ludowej nie protestowała przeciw t y m „ekspery­ m e n t o m " słuchania „muzyki w y s o k i e j " , wiadomo: „państwo przyjechało"... Przełom w zainteresowaniach miała sprawić usłyszana w radiu gra braci Mętów, a po­ poczekali, aż włączą światło, ale o n i mnie nie słuchają, zbici w ciasne kolo, grają ekstatycznie i śpiewają do sie­ tem spotkanie z muzyką skrzypka Józefa Kędzierskie­ go... Początkowa relacja zaczęła ulegać odwróceniu to Bieńkowski zaczął oswajać się z inną muzyką. Oswa­ jać i poszukiwać tego, co na samej wsi odchodziło już w zapomnienie. Początki były trudne, b o w i e m , jak wy­ bie, nie zwracając w ogóle na m n i e uwagi. Cóż mogę powiedzieć? Nigdy przedtem a n i p o t e m nie słyszałem tak fenomenalnej muzyki. (...) Słuchałem zafascynowa­ ny i jednocześnie zrozpaczony, że nie mogę tego nagrać. (...) Czuję, że pan Józef opada z sił, euforia mija znaje, owa fascynacja i pragnienie poznania tego frapu­ (...) Włączają prąd". A doświadczenie to poprzedza opis jącego fenomenu nie znajdowały oparcia w wiedzy et­ próby zakupu magnetofonu, który byłby w stanie spro­ nomuzykologów. I c h książki i poglądy wydawały się na­ stać przypisanej m u f u n k c j i , tzn. pozwolił nagrywać. zbyt hermetyczne i mało przystające do tego, co odnaj­ dywał w samej muzyce, na wsi. Tak też pojawiło się postanowienie-postulat, aby nauczycielami stali się sami Andr/.ci Bieńkowski muzykanci i ludzie ze wsi, oraz żeby w pracy na plan i. i 11 i i t pierwszy wybić p u n k t widzenia samych muzykantów... Takie podejście (fachowo nazywane emicznym) etno­ Judzie logia dość dawno uznała za ważne w poznaniu obcej kultury, c h o ć czasem się wobec niego dystansowała lub zapominała o n i m . . . Swoiste odrodzenie podejście to obyczaje przeżywa już od jakiegoś czasu, choćby w związku z t y m , że w etnologii coraz częściej mówi się o różnych uzupełniających się (niczym w kubistycznym obrazie) muzyka p u n k t a c h widzenia, o surrealizmie etnograficznym, a w końcu o etnografii nie jako o specyficznej nauce gromadzącej, zdobywającej (wytwarzającej) „wiedzę", lecz raczej jako o specyficznej relacji ze spotkania etno­ graficznego (np. George M a r c u s ) . Wspominane przez Bieńkowskiego w książce pierw­ sze próby nagrań wydają się wręcz groteskowe, c h o ć groteskę tę można by również nazwać surrealizmem so­ cjalistycznym. „Józef Kędzietski, na początku zgorzknia­ ły i sceptyczny, zaczyna grać i nagle zaczyna się z n i m dziać coś takiego, że jego muzykanci, sami zdziwieni, \4* krzyczą 'Graj, Józiu! Dobrze, Józiu!' - i w t y m m o m e n ­ cie... wyłączają prąd. O d zachodu idzie burza. Pan Józef ma 70 lat, wiem, że długo takich emocji nie wytrzyma. Proszę muzykantów, żeby przestali grać, żeby odpoczęli, 257 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI Książka Ostatni obyczaje, szytach etnograficznych (co niby naturalne) obfitują A n d r z e j a Bieńkowskiego jest t w o r e m zaiste w uchwycone (niczym na fotografii) c h w i l e : „idę jesz­ ciekawym. Składa się z tekstu pisanego, bardzo licz­ cze do Stanisława Mizery. W ł a ś n i e idzie przez podwór­ n y c h zdjęć oraz dołączonej płyty k o m p a k t o w e j z na­ k o do chlewa z w i a d r e m . . . " , „Kędzierski, załamany, sie­ muzyka wiejscy muzykanci. Ludzie, graniami „ostatnich muzykantów". Dzięki t e m u staje dzi w k u c h n i n a d talerzem zupy", „Prosi, żebym wyjed­ się, można by rzec, przedsięwzięciem multimedial­ n a ! u jego żony 'dyspensę' na granie", „Skiba jest dale­ n y m . . . A l e ciekawa jest również konstrukcja samej k o w p o l u , widzimy jego sylwetkę, idziemy po niego". książki. N i e zawiera ona spisu treści, ma za t o szczegó­ Zapiski owe często chwytają c h w i l e właśnie w „prozie" łowy indeks muzyków, o których t r a k t u j e . To pozba­ i c h teraźniejszości. Dlaczego właściwie ma nas intere­ wienie spisu treści jest zabiegiem (chociaż być może sować to, że Kędzierski właśnie siedzi nad talerzem zu­ było to czyste przeoczenie) znaczącym. C h o ć b o w i e m py, Skiba majaczy na polu w tle, a Mizera właśnie idzie książka składa się z trzech wyraźnie odrębnych części przez podwórko do chlewa. A jednak te uchwycone (podzielonych na wiele „subczęści"), t o jednak stano­ detale codzienności, w połączeniu z i n n y m i spostrzeże­ w i organiczną całość. Pierwsza część to próba opisania n i a m i , budują z o w y c h pojedynczych, idiograficznych f e n o m e n u muzyki (jak i własnego zainteresowania), obrazów specyficzny k l i m a t wsi, i jest to obraz wielo­ próba p e w n y c h generalizacji i syntetycznego spojrze­ wymiarowy. „Józef M e t o jest wyraźnie niezadowolony nia. A pośród tytułów podrozdziałów można odnaleźć z tego, że brat gra, podchodzi do niego, mówiąc pół­ te dotyczące n a u k i muzyki, instrumentów, wesela, ale głosem: ' N o dość już tego grania'. Kazimierz p o t u l n i e także zdjęć i specyfiki f e n o m e n u pamięci ludzi wiej­ wychodzi i wraca d o swojej przybudówki. T a m już gra skich. Druga składa się ze zdjęć (w podziale na regio­ tylko dla siebie i małej g r u p k i rozbawionych dziecia­ ny i mikroregiony) zrobionych przez Bieńkowskiego, ków." A rzecz dzieje się w czasie wesela, gdzie kapela jego żonę Małgorzatę (kilka u j ę ć ) , odnalezionych na z saksofonem, gitarą i perkusją gra już „nowy", obo­ wsi fotografii muzykantów okołomuzycz- wiązujący obecnie najczęściej rodzaj muzyki. Często n y c h " , a także k i l k u „monideł", charakterystycznych pojedyncze relacjonujące zdanie kryje trafną charak­ i „spraw swego czasu na wsi (i nie tylko) szczególnych p o r t r e ­ terystykę, właśnie k l i m a t spotkania: „Siadamy więc tów ślubnych, r o b i o n y c h często przez wędrownych fo­ i zaczynamy rozmowę o wszystkim, tylko nie o t y m , po tografów post factum z powierzonych fotografii, a na­ cośmy t u przyjechali". Bieńkowski przytaczając m n ó ­ stępnie p o d m a l o w y w a n y c h . . . Zdjęcia zrobione przez stwo historii, anegdot i obserwacji, odwołując się ra­ Bieńkowskich i odnalezione na wsiach mają najczę­ czej do języka k o n k r e t u , a nie uogólnienia, kreśli fa­ ściej szczegółowy opis wskazujący na okoliczność i c h scynujący p o r t r e t muzykantów wiejskich lat osiem­ wykonania, identyfikujący postaci, przytaczający zwią­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych (już) zeszłego w i e k u , zane z d a n y m i osobami historie i t d . Trzecia część to ale także szczególny p o r t r e t wsi. A w owej „pojedyn- frapujący d z i e n n i k (fragmenty), nazwany przez Bień­ czości" ujęcia, w i e l o k r o t n i e kryje się trafna synteza kowskiego „zeszytami etnograficznymi", zapisujący to, szczególnej mentalności, sposobu rozumowania i by­ co u m y k a - jak pisze - „normalnej d o k u m e n t a c j i (na cia, w końcu, skali wartości ludzi wsi. fotografii, taśmie w i d e o ) : k l i m a t wizyty, stosunek m u ­ zykantów do ludzi, świata, do m o i c h przyjazdów". Muzykę na wsi dzielono na „granie" (muzyka dla siebie l u b k i l k u par w izbie), „muzykę" ( o d p o w i e d n i k Prezentowane zdjęcia nie należą do fotografii arty­ dzisiejszych zabaw) oraz „wesela". Potem pojawiły się stycznej, c h o ć można pośród n i c h znaleźć całkiem jeszcze „folklory", czyli muzyka na festiwale i przeglą­ sporo wspaniałych kadrów, jak choćby t e n , który zna­ dy. Bieńkowski mówi też, że istniały trzy grupy, czy też lazł się na okładce książki (a ciekawą historię, jaka się kategorie muzyków: pierwsza, najwyżej na wsi cenio­ z n i m wiąże, można przeczytać na stronie 121), czy też na, grywała na większych weselach i zabawach („mu­ ten, na którym Józef L a m e n t , otoczony w n u k a m i , zykach"). W a r t o zauważyć, że klasyfikacja ta nie za­ opowiada przed d o m e m a u t o r o w i książki o d a w n y c h wsze musiała pokrywać się z tą, którą preferowaliby l u ­ weselnych obyczajach (s. 104-5). Muzycy występują dzie z zewnątrz, etnomuzykolodzy, czy też ludzie „pro­ najczęściej z i n s t r u m e n t a m i , czasem grając, a czasem fesjonalnie" zajmujący się muzyką wiejską. Pierwsze pozorując jedynie grę. K a d r y owe nie są szczególnie miejsca na „folklorach" mogli b o w i e m zajmować m u ­ aranżowane, a otoczenie nie wydaje się starannie do­ zykanci nawet trzeciej, najmniej cenionej przez wieś bierane. Często ukazują muzyków w ciasnych wnę­ kategorii. Czasem wiązało się t o z f a k t e m , że dawniej trzach, niekoniecznie w d o b r y m oświetleniu. M u z y ­ wieś wobec muzykantów stawiała wysokie wymagania, kanci, najczęściej u j m o w a n i en face, wraz ze swymi i n ­ narzucając często repertuar, wymagając wyjścia poza s t r u m e n t a m i n i e m a l zawsze stają się postaciami cen­ k a n o n (Bieńkowski porównuje f e n o m e n „ogrywania t r a l n y m i . Czasem patrzą o n i w obiektyw, czasem nieco oberka", trwający czasem kilkadziesiąt m i n u t „popis" sztucznie zdolności i klasy muzykanta, do improwizacji jazzo­ (na pozowanych zdjęciach) spoglądają w b o k . . . A l e ta powtarzająca się k o n w e n c j a f r o n t a l n e ­ w y c h ) , to k a n o n był ceniony zdecydowanie najwyżej go fotografowania jeszcze bardziej uwydatnia spotka­ przez etnomuzykologów (muzyka musiała być czysta), n i o w y charakter tej etnografii. Podobnie zapiski w ze­ musiał pojawić się na „folklorach", a k a n o n (owo spe- 258 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI cyficzne zatrzymanie w czasie) bywa s y n o n i m e m śmierci. zjawiska. O w e opisy poprzez swoją „oczywistość" sta­ wiają przed oglądającym/czytelnikiem większe wyma­ Bieńkowski r o b i jeszcze jedną ciekawą rzecz, dość, gania. Podobnie b o w i e m jak niesumienny uczeń, po­ jak sądzę, unikalną w Polsce, c h o ć znajdującą o d ja­ mijający opisy przyrody w Panu Tadeuszu, kiegoś już czasu p e w i e n wyraz w e t n o l o g i i światowej, zignorować i c h znaczenie i wagę. łatwo może a m i a n o w i c i e pokazuje rezultaty swojej pracy - zapisy C h o ć reprezentowaną przez Bieńkowskiego posta­ wideo gry muzykantów - i c h b o h a t e r o m oraz sąsiadom wę można by również nazwać „etnografią ratującą", to tychże. Rezultaty owego „patrzenia na siebie" Bień­ jednak wolałbym podkreślić spotkaniowy charakter k o w s k i również skrzętnie o d n o t o w u j e , a wieś, często tej etnografii, nazwać ją „etnografią jako spotkaniem", skora do kpiny, nie zawsze najłagodniej obchodzi się a jest to spotkanie doprawdy ciekawe i wzbogacające. z t y m i s w o i m i mieszkańcami. Bieńkowski, wspominając o swoich k o n t a k t a c h z Ja­ Jak już wspomniałem, zdjęcia zawarte w książce nie dwigą Sobieska ( w y b i t n y m e t n o m u z y k o l o g i e m ) , po­ silą się na sztukę, są zapisem c h w i l i i spotkania, d o k u ­ wiada, że rozstając się z nią stwierdził, iż zazdrości jej mentują ludzi i instrumenty. I c h nagromadzenie t w o ­ wspaniałej przygody zetknięcia ze światem ludzi i m u ­ rzy jednak specyficzną jakość. Ciekawsze wydają się zyki ludowej. A l e tę przygodę także j e m u dane było fotografie uchwycone w czasie autentycznej gry, reje­ przeżyć, a iskry z niej możemy odnaleźć w fascynują­ strujące muzyków w ekstazie nazwanej przez Bieńkow­ cej, odosobnionej na naszym r y n k u (tak księgarskim, skiego „postawą imponującą", niż zdjęcia muzykantów jak i etnograficznym) książce. „składających się" do gry. A l e , jak sądzę, śledząc zmie­ niające się twarze ludzi trzymających skrzypce czy har­ Bieńkowski zmienił swój styl malarski. Tworzy obecnie coś, co d a w n i e j , jak powiada, nazywano „ma­ monię, w a r t o też zwrócić uwagę na d r u g i plan: obrazy larstwem rodzajowym". N a ścianie w jego mieszkaniu na ścianach (czasem „niedbale" ucinane k a d r e m ) , wisi powstały na podstawie fotografii (a jest to d o ­ malowane wzory z wałka (tzw. r z u c i k i ) , strój (który, prawdy fenomenalne ujęcie - s. 100-101) p o r t r e t ja­ jak notuje Bieńkowski, często muzykanci specjalnie dących wozem wieśniaków. Spotkanie zmieniali przed n a g r a n i a m i ) , cały szczególny entourage m u z y k a n t a m i w i e j s k i m i wyryło trwały ślad na życiu wiejskich A n d r z e j a Bieńkowskiego. Pozostaje powiedzieć j e d ­ wnętrz. Można b o w i e m , jak m n i e m a m , z ostatnimi twierdzić, że zdjęcia w tekście (narracji) pełnią rów­ n o : zazdroszczę Bieńkowskiemu tak przygody, jak i fa­ nież rolę rozbudowanego opisu: postaci, przedmiotu, scynacji. . N a d j e c h a l i f u r m a n k ą wieczorem, zdziwieni, że przed i c h d o m e m na uboczu stoi 'taksówka'. Stanisław P a l u c h c h ę t n i e zgodził się na nagrania, ale musiałem m u przywieść skrzypce i b ę b e n (...) R o k 1984." A n d r z e j Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci 259 �