https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a2e18b7c39133b414e0f457daeae07.pdf e06f082dfc5fd000302154dfdd2cea3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2992 Title A name given to the resource Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa śMtr;iwi«4ue M a ł k i L Lożajsk jest dawną ^ n t s w inn-kn Bor.*'j k i DRZEWORYTY LEŻAJSKIE | ICH R O D O W Ó D m królowszczyzną, siedzibą starostwa, dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha- wielo­ łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y - k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do­ k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-; miastem o starych tradycjach miejskich. cierały aż tutaj. Miasto było N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I w. tkie przeszkody. M a t k a Boska pokazała Michałkowi kształt klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a tego t y p u Bernardynów na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o ­ w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k na stróżów świątyni i ponownie zapewniła, że udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja­ reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m , wieniu starostą leżajskim, a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a . wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w Wpro­ z n a n y c h ze swoich poczy­ n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a . Sławę Lożajska zapoczątkowało Żyjący leżajski, wówczas Tomasz cudowne objawionie N a j ­ Michałek, Strykowski Chrystusa. K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o ­ dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o ­ 1 ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r . starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą pobożny n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych 2 mieszczanin r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu zbiorać drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos­ stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " . szerzenie się k u l t u miał 3 Niemały wpływ na roz­ opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k , k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i ­ g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy- t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł Matkę m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " , B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć czcią przyjął z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć . t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa- t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h ucioczką. wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie­ ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun­ d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a 47 I �Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny, starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł p r z e t r w a ł do d n i a dzisiejszego. 7 N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X . W h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne, a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę duchowną. 8 U r o c z y s t o ś c i koronacyjne trwające ponad 8 dni, p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce 7 września. W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó ­ r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i ­ ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru­ d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed pałacom Potockich w mieście zaczęły się s z y k o w a ć wojska, m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie prze­ r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka­ r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w , kolas, kolebek i różnogo rodzaju wehikułów, zajętych przoz m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da­ w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż ^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..« ! obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n I I . 2. Matka Boska Leżajska, K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a d r z e w o r y t z 1826 r. biskupa — k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e ­ ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia­ d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z „majestatu" Żmudzi i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś ­ samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce, ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u ­ i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n ­ obranego. I w r a c a j ą c się rozgłosił t o wszystko a ż do dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . " W literaturze gólne etapy cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o ­ 4 kronikarskiej m o ż e m y prześledzić powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c poszcze­ od i n d y w i d u a l n e j p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu lokalnym sił kazanie (...) N a z a j u t r z dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz­ n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m , do o g ó l n o n a r o d o w e g o . Dalszy c i ą g h i s t o r i i „sprawiedliwego Michałka" w i ą ż e się a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota. t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u — D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o ­ je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie­ proboszcz ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y , s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i ­ b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o ­ po boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę - z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie­ b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y sumie pontyfikalnej: , , K s . biskup koronator Sierakowski rumianek cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o ­ za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a Głuchowskiego, ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na dzierżawcy tu 5 r. obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m , salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za­ starostwa lożajskiego, wystawiono w 1598 d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y k t ó r e pochwycone przez Najświętszą Pannę Marię szlachtę i setki k a p ł a n ó w laudamus" świeckich u z n a n y z o s t a ł za cu­ oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo­ przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla rowanego Zwiastowanie 48 na obrazie N. Panny Maria Maior częstochowskim. 6 Marii. Trzeci wizerunek to h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y cerem on iałem " . 9 wskazano �Wszyscy nie p o m i e ś c i l i . Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości, G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e , Z r a d o ś c i ą zobaczyli... a na z a k o ń e z e n i o : „ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a , W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . " L u d o w a wersja została w Drukarni h i s t o r i i obrazu X I X w. przez Zygmunta Jelenia leżajskiego przodrukowana Wydawnictwo Pieśni w Tarnawie, ulica Odpustowych, Wolowa 4. Z a ­ wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i ­ wego" Michałka, nawrócenia starosty luterakiego wyznania, opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬ r z a j ą c e do L e ż a j s k a . 1 1 D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i Matki Boskiej Leżajskiej wykonanymi techniką kolorowanej fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u odpustowo-pielgrzymkową. Pobiły ono nie t y l k o literaturę funkcje i n ­ formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y odbierane j a k o wierszowanej ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e formie legendy przemieszano w z prymitywnej, historycznymi i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u religijności charakterystycznej dla opoki baroku. N a s t r ó j cu­ r d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez przerwy temu miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i ­ c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a . 12 Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja­ wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i ­ c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u , otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane po bokach ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele I I . 3. Mruka Boska Leżajska, d r z e w o r y t z p o l . X I X w. — miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej wspomnianego d r u c z k u Pieśń Leżajskim, o Najśw. Pannie Maryi strony w obrazie lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " . Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . w s t a ł a Pieśń 1 0 Prawdopodobnie o Nujńciełazej (O Michałku). Pannie po k o r o n a c j i obrazu po­ Marii w Obrazie Leżajskim Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M . Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m Kzcszowskiego. 13 K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się już w X V I I interesujący zajaśniała, I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach ciężysz w . W książce Ludwika Janidly: „Odmalowanie Grodzicki, u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i : odnajdujemy Malarz czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a Stanisław malarskiego c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo­ oddaje. P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a Królowa, ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a " Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego Matka Boska M a r j a . Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi Michałkowi gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e Z rozkazem niech to opowie Rządowi stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska — Borka obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r. Boskiej od s ł ó w : K t o się Tobie B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed­ o dwzoro w a n i a obraz u . Leżajskiemu. Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie, T e n ż e autor 1 4 wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h przemalowania Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i , obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w. ł ś w i a t u do widzenia. z o s t a ł o d d a n y nieznanemu Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d Co t a n i bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się organy, Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej Obraz z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y , nauce, do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t ­ n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej, powyrabiali. d a ł dozwolenie" dla Czynią przygotowanie, N a to koronowanie, tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier­ Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y , dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó ­ e j honoru czyniłi. bował poprawiać Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i , jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł , n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny ^ a akt koronacji. strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo J K ' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa proszenie, P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e , obrazu „dla strachu". Joszczo kilkakrotnie twiordzi r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a większa kro­ s i ę , a co że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y - 49 �5 malować'" . Matka Boska z miedziorytu reprodukowanego Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0 Kapucy j w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po­ n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed­ W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- | stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że technikami znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem­ wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków- niony Matki Boskiej miedzioryt Matki Boskiej Leżajskiej w prostokątnym obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o Leżajskiej wykonywanych odwzoro* na przestrzeni okr ornamencie 150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur­ w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa­ s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza Parmy pocieszenia w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar­ d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . ' 6 się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"' dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną kwiatowymi. c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп* P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua> obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio­ rozbudowanym tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko- potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}« czterowierszowym podpisem i dekoracyjnie, nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro­ Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j , wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó­ czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe zapotrzobowanie wiono w Bawarii w Norymberdze 3 000 w i ę k s z y c h . ! obrazków" w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu, dotychczas k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100, znanogo m a t e r i a ł u wynika, że wizerunki M a t k i Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy­ wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) . 17 Drze­ a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et. Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko­ wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i . w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e , X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej 50 18 T e dane, z końca �II. .;. Matin Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska, drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska, staloryt korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane zagranicą często przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono zostały odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e ­ w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy­ opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo­ s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do 1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo­ produkowanych rytniczych desek na terenie P o l s k i . " obrazków malowanych na szkle) i p o w s t a ł a prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty mało efektownym odbitkom 1 drzeworytniczvm". ' Drzeworyty odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą . takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po­ pochodziły ono z ośrodka loża jakiego. 20 Podobne formy, nieco c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018 kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo­ i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej­ d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie szone, z podłożoną pod w v p u k ł e luli p ł a s k i e szkło litografią, Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet cbromoltttigrafią i otoczono wianuszkiem ze sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom. rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo- sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013). - ^yjnej lub stidorytcm Matki i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie za wszo ybvt 2 i Prawdopodobnie w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez wędrownych liandlarzy dewocjonaliami, którzy wędrowali od (1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej Kalwaryjskiej (I. inw. 60.013) jost sygnowany odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k (podpis o d r ę c z n y 2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo jak ś w . J a n Nepomucen Położną .Kalwario. dobnie »iej J i M powstał drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw- l „ i Kalwarię Zebrzydowską, Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska w warsztacie Chrystusa ш literkami K . S . K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty (1. inw. 60.012) p o w s t a ł y Bąkowskich podobnie jak prawdopo­ drzeworyt k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw. 00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz byli m a l a r z a m i 23 o wszechstronnych zainteresowaniach Tomasz 51 �zwieńczone krzyżykiem. Dookoła głów 12 gwiazd. Maforic M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a kwia k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om, m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej 0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u ryty o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne! k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas< od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a * m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R " (napis nio KOŚCII ukończony; N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj z jednej do^ki lecz ко1оголгапо inaczej ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice /.o nu doat»i> dokonane" z o s t a ł y późjiioj rift o d b i t k ę jeden z n i c l i o n r i m co w s k a z y w a ł o b y na drobno rotiiezo, t prKonio&ionjj Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w w|| krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej iormio Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę- w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y liśoias^ ? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i kóloczl^ r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j krój litcii* w otoc/ono k r o p k a m i Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^ p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*! чV^TIUJ-APP^O Na lub STVOJO 1 r pi'aco litfiranu l ' ł i ^ podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo; b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*! noku, przedstawiający Św. B a r b a r ę , przechowywany obecnie; w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć, ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j św, B a r b a r a , j a k Matka Boska В^фка: il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.; i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t kolorowf.nv i Matka Boska Leżajska wykazują barda z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-| kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i . ; D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m ' 1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą * i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-, .-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu Leżajskiej, D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on» Leżajska, w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i S t a n k i o w i w . , wy^iępujik Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - * B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach w kapliczkach w Woli Żarczyckiej. Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i Boskiej Salotyriskioj, Różańcowej i Leżajskiej. 2 5 Sygnaturę p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*; ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir . . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat* dokonanego i u-/.-/, Kxaworego z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka. drzeworycie Matki Buskiej Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e Odjjoi yszow.skioj, ona na Rzeszowskiej, Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion M a t k i Boskiej p c f 16 m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj? 1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów Krakowskich. na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć tutaj licę M a t k i Boskiej drzeworytów -sygnowanych Dzikowskiej.- „K.S." o drzeworyt 8 ck>rpi$eo w <-7vśćcu w p ł o m i e n i a c h W grupie leżajskich d r z e w o r y t ó w n a szcaogólną u w a g ę z a s ł u ­ guje przedstawienie Matki Boskiej u j ę t y w p ó ł k o l i s t a r a m k ę . Po lowej я ы о п ю paszeril szatana i d i a b ł y w p ę d z a j ą c e duszo p o t ę p i o n o Leżajskiej ( i l . 12). Matka w s p o s ó b n i e t v p o w v oddzielone S Ą krP-skami od t ł a napis' u s t a w i o n ą księgę, p r a w ą r ą c z k ę ma w z n i e s i o n ą do b ł o g o s ł a w i e ń ­ T I? wadi k o r o n y z i n i c j a ł a m i M a r i i i Jezusa, ozdobione puttami, dus^ : n y c h i d o m v o h n a r o ż n i k a c h w i z o r u n k u M a t k i Uoskiej w y k o n a n e Koska z D z i e c i ą t k i e m Jezus i ,a l e w y m r ę k u , t r z y m a j ą c y m pionowo stwa. M a r i a m a d ł o n i e s k r z y ż o w a n e i opuszczone w dół. N a gło- po pmwHJ O m a m o n t y k w i a t owo w gótC , ł OBRA.Z (il * NMP • H К Л PI A U dohji • ŚWIĘTEGO • 184JE podobnie Macief' lfi) Drzeworytnicy leżajscy stosowali, jak K o s u y e k i z P l a ż o w a e f e k t o w n ą l o c h n i k ę b i a ł o r y t u , czyli cięci*. i.1 52 ��г — -ж <р 4«, МЯ II, 13. Grób Pana Jezusa, 14' d r z w o r y t k o l o r o w a n y ; i l . 14. Grób Matki Boskiej miedzioryt c z ę s t o c h o w s k i na Kalwarii, w y k . Teresa T.anglinmmer białej kraski n a czarnym tle. W drzeworycie ze ś w . J e r z y m (il. p ł a c z ą nad l e ż ą c y m w grobie Chrystusem, k t ó r e g o c i a b położone 22) t e c h n i k ą t ą wykonano ornament brzogowy z ł o ż o n y z wkom­ poniżoj mensy ołtarza spoczywa w majestacie śmierci. Poszcze­ ponowanych w biało półkola piecio- lub trójlistków". Ponadto gólne partie ołtarza, zwłaszcza u d o ł u , zróżnicował drzeworytnik stosunkowo kreskami o r ó ż n y c h u k ł a d a c h — dając t y m samym przegląd grubą, czarną kresko u doht. T e n niezamierzony nujpruwdopo- możliwości swojego warsztatu. D l a wypołrironia pustej przestrzeni dołmioj efekt to j a k gdyby podstawka dla smoka i przebijającego w g ó r n y c h narożach umieścił dwa wiolopiatkowe kwiaty. Zamy­ go joźiiicit. kają drzeworytnik nie w y c i ą ł podpisu, pozostawiając żowania. Ma ona tutaj charakter rozdrobnionego umieszczając kompozycję, której centralnym ornamentu i cechy r y t u w s k a z u j ą na to, żo autorom togo drzeworytu jost się ząbki w y p e ł n i o n o b i a ł y m i trójUstkanii. Nieco inaczej potrak­ drzeworytnik narożniki, symetryczną punktem jest monstrancja z napisem I H S . Krój litor w podpisie o podobnym rozwiązaniu. Są to białe, rytmicznie p o w t a r z a j ą c e tował one całą Ukrzy­ P o d o b n ą bordiuro w y c i ą ł Tomasz B ą k o w s k i w scenie i .«ц <к ЛТ» Tomasz B ą k o w s k i , Zupełnie inny charaktor m a analogiczny drzeworyt przed­ w nich rozetki. s t a w i a j ą c y Grób Matki Boskiej Kalwaryjskioj (il. 15). Drzeworyt Kompozycja togo drzeworytu jest bardzo z a g ę s z c z o n a : autor l e j jest odbity czarną farbą n a papierze p o c i e m n i a ł y m i przybru­ deski niemal boi s i ę t ł a na odbitce, bo k a ż d e wolno miejsce dzonym. U j ę t y tylko w p o j e d y n c z ą ramkę kredkową w górnej szczelnie w y p e ł n i ł grupami poziomych kresek, W czerni pozosta­ części, w i ł jodynie pionowe i poziome ramię k r z y ż a . o t o c z o n ą w a ł e c z k i e m chmur, promionistą aureolą i gwiazdami, przedstawiającej Matkę Boską jako K r ó l o w ą Nieba, Drzoworyt p o d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa K a W y j a k i e g o c i ę t y jost głównie czarną k r e s k ą na b i a ł y m tle. U góry w wieńcu (il. 13) odbity czarną farbą n a p o ż ó ł k ł y m papierze o o b c i ę t y c h o b ł o k ó w b ł o g o s ł a w i ą c y B ó g Ojciec. T e n półwionieo jest kompozy­ brzegach, nio jost kolorowany za w y j ą t k i e m w ł o s ó w , pomalowa­ cyjnie p o ł ą u z o n y z p o d w ó j n i e p o d w i ą z a n ą po bukach kotarą, nych n a brązowo. STa odwrocio papieru g ł ó w n e kontury s ą po­ z d o b n ą kreskami grzebykowatymi kropkowanymi i jodełką. W ciągnięte c i e m n o - b r ą z o w y m atramentem. Partia ś r o d k o w a drze­ g ó r n y c h n a r o ż a c h umieszczono gałązki z r ó ż y c z k a m i . Л\' dolnoj worytu jest wykonana tod m i k ę b i a ł o t y t u , pozostało techniką strefie na mensio ołtarza ciało Matki Boskiej z dwoma tviiolkanii, czarnej kreski na bieli. U doiu napis n i e u k o ń c z o n y • „GBOB n a tle k r a t y . Po bokach p o d w ó j n e kolumnv, d o ł e m stopnie. Na : X X X X X X " (w d o m y ś l e — P a n a Jezusa). W p ó ł k o l u tlo antepondiura krucyfiks i po trzy świece, a niżej balustrada, na czarnym tle n a mensie ołtarza stoi monstrancja, otoczona Drzeworyt m a wiolo drobnych detali, u ich umioszuzonio na PXXX świecami i wisi wieczna lumpa. .Pozostałe partie nad ołtarzom s ą dołu i w y p e ł n i o n o drobniutkimi kroskami przerywanymi w układzie K.S. poziomym bądź pionowym. niaturtrwycb formach, Obio strofy !асиу итЬчиоиошь rontralnie Górna część półkola jest pokryta kroskami i m i t u j ą c y m i fałdy draperii, po bokach spionowanoj. K s a w e r y Stankiewicz świetnm się CZUJA 'W tyci I mi-' r cyfra iMarii z dworcui udorujĄcymi twiiotkunii »Trik \v\ żł*j wsjjoni* 1 Po bokach ołtarza duże postacie a n i o ł ó w w szatach o obfitym niano, ten sam autor w y k o n a ł również drzeworyt przedstawiający* efałdowaniu usytuowane symetrycznie, w jednakowych pozach, M e t k ę Воэкф UzikowskĄ 54 przeebo* vy wtwiy w ЛЕииоиш Tutrziul - �skim w Z a k o p a n e m . 30 W s k a z y w a ł b y n a to specyficzny dla tego ryt z a s t o s o w a ł drzeworytnik dla wykoriczonia z a s ł o n y podwie¬ drzeworytnika zostaw r y t ó w i analiza grafologiczna jogo sygnatu- szonej u góry, j a k i dla zaakcentowania dolnej c z ę ś c i ołtarza. ту, w y k a z u j ą c a jednakowy s p o s ó b cięcia literki K . i S, U d o ł u ornamont jest jednak szerszy, wzmocniony ponadto mo­ Drzeworyt Św. J a n a Nepomucena (il. 17) o d c i ś n i ę t y c z a r n ą ferbąna tywem z drobnych z ą b k ó w . ż ó ł t a w y m papierze jest ręcznie kolorowany farbą u g r o w ą I n n ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą d r z e w o r y t ó w tego k r ę g u jest i n i e b i e s k ą : t ł o jest kolorowane ugrem, podobnie jak elementy w y p e ł n i e n i e t ł a drobnym ornamentem w postaci kółeczek, krzy­ mostu i postumentu oraz napisu. Natomiast łuki po bokach, ż y k ó w otoczonych kropkami, czy kropek otoczonych k ó ł e c z k a m i , obeliski, pelerynka ś w . J a n a i obramowanie postumentu jest r o m b i k ó w c z a r n o b i a ł y c h , również kropkowanych. Spotyka s i ę niebieskie. frontalnym t a k ż e przerywane kreski zgrupowane w p r o s t o k ą t y lub t r ó j k ą t y , lecz z g ł o w ą p o c h y l o n ą w lewo, w stylizacji szat i w atrybutach j a k na drzeworycio ś w . J a n a z Lożajska, lub prostokąciki z u k o ś ­ (palma m ę c z e ń s k a i krucyfiks) nie odbiega od stereotypu, j a k i n y m k r z y ż e m n a b i a ł y m Ho, j a k w drzeworycie ś w . T a w ł a , do występuje k t ó r e g o klocek z o s t a ł znaleziony w Woli Ż a r c z y c k i e j , niedaleko Przedstawienie św. J a n a w grafice popularnoj. W w układzie drzoworytach ludowych bardzo różnio rozwiązane s ą takio detale j a k obramowanie, ossy zdobiny. 31 Leżajska. 32 Te drobne elementy zdobniczo pełnią zawsze funkcję P o s t a ć J a n a Nepomucona ujęta jost w dwie kolumny, p o m o c n i c z ą , uzupełniającą g ł ó w n e przedstawienie. S t a n o w i ą one z a m k n i ę t e s p ł a s z c z o n ą a r k a d k ą , n a której drzoworytnik w y c i ą ł niekiedy r ó w n o w a g ę dla e l e m e n t ó w architektonicznych zaryso­ fajkowate listki, tak c h ę t n i e przoz niego stosowane. XI d o ł u za­ wanych w tle, a czasem p o d n o s z ą świetność g ł ó w n e j postaci. znaczony postument i fragment mostu oraz, u k o ś n y m i kreskami, Graficy profosjonałni w y r a ż a j ą nawet przypuszczenie, ż e s ą one płynąca woda wycinane celem niopozostawiania pustych miojsc w tle, p o n i e w a ż Z ł u k o w a t e g o mostu s t e r c z ą dwa niskie obeliski zwieńczone rozetkami U d o ł u n i e u k o ń c z o n y NBPO (mucon)". napis: , , S : I A N Drzeworyt m a format (150x92 mm) zbliżony do wielu o b r a z k ó w , k t ó r e oprawione zawioszano zazwy­ przy r ę c z n y m najczęściej odbijaniu d r z e w o r y t ó w , namoczony papier łatwiej ulegał przedarciu. W y d a w a ł o b y się, że dekorowanie szat. w drzeworytach lu¬ dowych jest zbędno, g d y ż najczęściej pokrywane b y ł y one ultra­ czaj n a ścianie. rytów m a r y n ą , z a k r y w a j ą c ą bogactwo białorytu. J e d n a k drzoworytnicy różnorodnie zestawionych. Zdobienia s ą zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e — t w ó r c y desek - - m y ś l e l i kategoriami czarno-białych w a l o r ó w . idei rlrzoworytu i harmonijnie uzupełniają g ł ó w n e przedstawienie. W snycerskiej obróbce w y r a ż a ł o się mistrzowskie niekiedy w y ­ Np. w drzeworycie G R Ó B P A N A ( J E Z U S A ) ten s a m ozdobny czucie kompozycji i f o r m y . Drzeworyty leżajskie c h a r a k t e r y z u j ą się bogactwem 33 55 �'PRZYPISY 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1884, t, 5. *. 193—193 ora/, Józof l i p o w s k i , Leżajsk i okolice, Warszawa JD59; Zuzanna K a z a n o w s k a , Bazyliko i klasztor 00 Bernardynów w Leżajsku, K a l w a r i a Zebrzydowska 1804; W ł a d y s ł a w Łuszcz.'tiowicz. Klasztor Uitijvki i jego dziełu sztuki — W mienia z po­ dróży, K r a k ó w 18!).-> " G u i l / o l n u s Gumponborg, Atlas Marianas... Monachium 1072, s. ДН1 podaje s z c z e g ó ł o w y opis cudu i obrazu. W indeksie < iumpoiiberga w y m i e n i o n y jest l e ż a j s k obok B o c h n i , B o r k u . K r a k o w a , CzOHtoeliiiWV-. G i d l i . Jaros'nwia. Myślenie, Koka';,, T a r n o w a , T u c h o w a , Warty. Z a m o ś c i a i Zielenie. Por. t e ż : ..Odmalowanie obrazu L e ż a j s k i e g o w kościele O v c ó w B e r n a r d i n ó w na T l i o a t r u m micysca c u d a m i w s ł a w i o n e g o , k t ó r e p r z y lasku Mariev Hożej oddano. Dla naprawienia oczu, k t ó r e iiiopravjazuie na cudowno obrazV p a t r z ą , laski z n a ć nio c h c ą , prawdziwych d o w o d ó w w i a d o m o ś c i ą przez wielebnego Oyea L u i l u w i k a J a i n d l a Dd'fmitora O y e ó w U o m a r d i n ó w wystawiono za dozwoleniem StiutusWh K o k u P a ń s k i e g o 1046 M i e s i ą c a Marca w Z a m o ś c i u , d r u k o w a ! Paweł Radieux". O. C z e s ł a w Rogdal.ikt Br. M u . , Pamiętni!: koMoUi i klasztoru 00 Bernardynów w Leżajsku, spisany ze s t a r y c h a k t ó w i k r o n i k , K r a k ó w 1929. s, 19 " t a m ż e , ». Iw t a m ż e , s. l!) " O. W a c ł a w v. Sulgostowa, O cudownych obrazach w Polecę Przenajświętszy Matki Bożej, K r a k ó w 1902, s. ЗОН J 5 7 t a m ż e . s. 38» Por. t o ż : K s i ą ż k a z a w i e r a j ą c a i w b o ż e l i s t w o do N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a i m v s ł y n ą c e j c u d a m i w U z n j s k i m obrazie z d o d a n ą historią objawienia sic N a j ś w i ę t s z e j Dziewicy p o b o ż n o m u Toma¬ szowi M i c h a ł k o w i i p r z y ł ą c z o n a opisaniem o b c h o d u etoletniej k o r o n a c y i w г. 18ЛЗ z a ' s t a r a n i e m Przewielebnych O j c ó w Ber­ n a r d y n ó w w y d a n a . T a r n ó w i J a s ł o , D r u k i e m Anastazego Rusinowskiogo 1861 ( I w y d . 1850), Książka do nabożeństwa oraz histon/a radnwiirjo obrazu .V«jświętsz, j Maryi Panny w kościele 00 litr,an-d„nów тс Uiajsh:' L w ó w 'lst»3. N a k ł a d e m 0 0 Bere.;u-dvnów, U ź s l j s k . " W i n c e n t y Wirus, Maje wspomnienia. Lublin 1981, s. 125 pisze, że m i e s z k a ń c y W i e r z c h o s ł a w i c gromadnie u c z ę s z c z a l i na wszystkie n i i p u s t v . jakie o d b y w a ł y -sic w o k o l i c y , N a j c h ę t n i e j jednak i najgr..itui<lnii'j chodzili do Odporyszowa, gdzie była , , M a t k a Boska cudowna, co p o b i ł a S z w e d ó w ' ' . N a K a l w a r i ę chodzili dwa tiizv do r o k u , a t o na W i e l k i P i ą t e k i na Wniebo­ wzięcie N.M. Г а п и у . Odbycie co najmniej * trzvkrotnej tam p i e l g r z y m k i u w a ż a n o za konieczny o b o w i ą z e k katolika, od k t ó r e g o nie mordo b y ć ż a d n e j d y i n e n s y Pubożniojszo i harduuj z a m o ż n e n i e w i a s t y z a p u s z c z a ł y się d o ś ć ezosto <lo C z ę s t o c h o w y 1 L e ż a j s k a , j a k o miejsc więcej od K a l w a r i i s ł a w n y c h i bardziej « u d o w n v r . l i . P i e l g r z y m k i n a b o ż n y c h p r o w a d z i l i specjalni prze­ w o d n i c y , k t ó r / , v c z ę s t o r o b i l i sobie z tego p o w a ż n e ź r ó d ł o do­ c h o d ó w , g d y ż k a / d v z p i e l g r z y m ó w m u s i a ł się im wielokrotnie o p ł a c a ć . Przewodnicy p i e l g r z y m e k i n t o n u j ą c y p i e ś n i , znali je dobrze na p a m i ę ć , za nimi powtarzali siewa i ś p i e w a l i uczestnicy pielgrzymki. C y t o w a ć p i e ś ń p ą t n i c z a o N a j ś w i ę t s z e j Pannie M a r i i w obrazie l e ż a j s k i m s k ł a d a s i ę ze Ш z w r o t e k . Kgzemplarz (w po­ siadaniu a u t o r k i ) z a k u p i o n y z o s t a ł w 1ВДЗ r. w k r a m i e klasztor­ nym w L e ż a j s k a . 'W o l i w i l i obecnej u k a z a ł a s i ę praca Zbigniewa L e n a r t o w i c z a , Kult Matki Haskiej Pocieszenia w bazylice OO Bernardynów w Leżajsku, Warszawa 1985. A u t o r p u b l i k u j e 29 pieśni o t o m a t y e e M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , w tvm 23 pieśni p ą t n i c z o . Z a c z e r p n i ę t o one zostalv z l o k a l n y c h ' ś p i e w n i k ó w , a t a k ż e spisano na podstawie ustnych рггл-knzów starszych ludzi z okolic L e ż a j s k a , s. 8 6 - - 1 0 2 W ł a d y s ł a w Skoczylas. Drzeworyt Ludowy w Polsce, Warstawa 1934, i l . 13 1 2 8 t a m ż e s. 36:! ora/, O. K a j e t a n Grudziński, Sanktuarium Maryjne, w /л:.-./*/.« (w:) . . K r o n i k a Diecezji Przemyskiej 1962'', z. s. oó 9 1 0 O. Czesiuw B o g d , i b k i op. c i t . s. (59 i nast, t a m ż e , s. 76 podaje, że j u ż przed okresom stulecia koronacji miejscowy g w a r d i a n w p r z e w i d y w a n i u t y s i ą c z n y c h t ł u m ó w piel¬ g r z y m ó w k r a j o w y c h t . j . z C a l i r j i oraz zagranicznych t . j . P o l a k ó w zza k o r d o n u rosyjskiego zwrócił się do w ł a d a z p r o ś b o o u m o ż l i ­ wienie swobodnego przekroczenia granicy. P o n a d t o na okres u r o c z y s t o ś c i m i a n o w a n o komisarza s t r z e g ą c e g o p o r z ą d k u i bez­ pieczeństwa. 56 1 3 �I I . 16. Matka I I . 18. Matką I Boska Szkaplerzna, Boska Leżajska, d r z e w o r y t k o l o r o w a n y , 1842 r . — w y k . Tomasz B ą k o w s k i ; i l . 17. Sw. Jan Nepomucen, drzeworyt kolorowany ok. pot. X I X w . , fragment, w y k . Wi. B ą k o w s k i ; i l . 19. Św. Jerzy, d r z e w o r y t ok, p o l . X I X w . , fragment, w y k . Tomasz B ą k o w s k i �1 4 O. L u d w i k J a n i d ł o , op. c i t . , s. 84 t a m ż e , 8. 68 Blaszka w o t y w n a jest p o z o s t a ł o ś c i ą p o licznych w o t a c h , k t ó r e b y ł y p r z y b i j a n e do lipowej deski obrazu. W protokole k o n ­ serwacji o b r a z u z 1959 r. ( B i b l i o t e k a 0 0 B e r n a r d y n ó w w K r a ­ kowie) podano, żo znaleziono 50 dziur po p r z y b i j a n y c h w o t a c h . O d b i t k a z toj deski eksponowana b y ł a na w y s t a w i e Polskiej G r a f i k i L u d o w e j w 1970 r. por. Polaka Grafika Ludowa, Kraków 1970, k a t . 26, s. 22 O. C z e s ł a w B o g d a l s k i , op. c i t . , s. 77 R o m a n Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 74—• 75 Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , jest t o d r z e w o r y t Św. W a ­ lentego i M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , i l . 57, k a t . 176 oraz i l . 68, k a t . 177 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 Por. kolokcje gromadzone w Gabinecie G r a f i k i M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 2 a N i e k t ó r z y badacze b y l i p r z e k o n a n i , żo nie z n a m y p ł y t и d a t ą późniejszą, niż r o k 1840. Por. J ó z e f G r a b o w s k i , Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa 1970, s. 25 2 3 Stefania K r z y s z t o f o w i c z , E w a Ś n i e ż y ń s k a , Mieszczańscy malarze leżajscy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963, n r 3/4, s. 157—164 2 4 T a m ż e . A u t o r k i p o d a j ą , że w s p ó ł c z e s n y K s a w e r e m u Stan­ kiewiczowi b y ł malarz p o d p i s u j ą c y się T . B ą k o w s k i . A u t o r k i nie Tozwiązują t u imienia. Jest t o Tomasz B ą k o w s k i , z w a n y t a k ż e B ą k i o m , ojciec malarza leżajskiego W ł a d y s ł a w a . W ś w i a d e c t w i e urodzenia W ł a d y s ł a w a z a w ó d Tomasza p o d a n y j a k o „ p i c t o r " . Ż o n ą Tomasza b y ł a A n t o n i n a z d o m u Szubartowicz. 2 5 t a m ż e , s. 160. Franciszek K s a w e r y Stankiewicz (1825— 1978) syn J a k u b a , o zawodzie o k r e ś l o n y m j a k o „ p i c t o r " , p o d p i ­ s y w a ł swoje o b r a z y olejno p e ł n y m i m i e n i e m i nazwiskiem l u b s k r ó t e m z d o d a t k i e m l i t e r M . L . (Malarz L e ż a j s k i ) . W p i s a n i u imienia stosował litery ł a c i ń s k i e : Xawer. K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934, s. 92 t a m ż e , s. 93 D r z e w o r y t p u b l i k o w a n y : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . 59, k a t . 4 t a m ż e , i l . 89, k a t . 3 1 . D r z e w o r y t ś w . B a r b a r y b y ł n i e g d y ś k o l o r o w a n y •— widoczne s ą ś l a d y f a r b y c y n o b r o w e j . Z b i o r y M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w S a n o k u , 1. i n w . 945 Te d w a d r z e w o r y t y , k t ó r e zestawiamy m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o system z n a k ó w i k o n i c z n y c h , o p e w n y m zespole, czy systemie kresek specyficznych t y l k o dla jednego a u t o r a . M o ż o m y s t o s o w a ć t u podobne m e t o d y j a k grafolodzy s t o s u j ą do badania i d e n t y f i ­ kacji pisma. Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , ś w . J a n N e p o m u c e n , i l . 101, k a t . 195 K l o c e k znaleziony w W o l i Ż a r c z y c k i e j , p o w . L e ż a j s k z pierwszej p o l o w y X I X w . , p r z e c h o w y w a n y w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, p o r . : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , k a t . 20 i 2 1 , i l . 48 i 50, w y m . o d n o t o w a n o w k a t . 270, n a s. 51 Przytoczmy t u opinię artysty grafika o d u ż y m doświadcze­ n i u , d ł u g o l e t n i e g o pedagoga, M a r k a Ł u c z y ń s k i e g o (Exetor College o f A r t , A n g l i a ) . U w a ż a on, żo p o l s k i d r z e w o r y t l u d o w y nio b y ł doceniany o d s t r o n y a r t y s t y c z n e j — bardzo c z ę s t o p r o ś c i drzewo­ r y t n i c y stosowali w s p o s ó b i n t u i c y j n y t a k i e r o z w i ą z a n i a do j a k i c h a r t y ś c i d o c h o d z ą czasami po d ł u g i c h l a t a c h p r a c y . 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 P o t . : oo K a p u c y n i , i l . 2, 3, 9, 1 1 ; J . K u b i e a a , i l . 10, 12, 14, 16 —19, 2 1 , 22; M . M a ś l i ń s k i , i l . 4—6, 8. O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : A r c h i w u m P r o w i n c j i K r a k o w s k i e j OO K a p u c y n ó w , K r a k ó w , zb. O. W a c ł a w a z Sulgostowa, i l . 2, 3, 9, 1 1 ; B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , i l . 6, 7. 14; M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , i l . 10, 12, 13, 15—17, 2 1 , 22; M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w Sanoku, i l . 4, 5; M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, i l . 8 58 i �