https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3f25a3e93a7da3e6b9f799d37c4707d.pdf 50533b76e606effd1b287e9370fdf495 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3023 Title A name given to the resource Dywany pani Tchórzewskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.201-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ^ rajuHuTinsi/a /ł\tovt^str\ 2 2 11. 1. M o t y w y dekoracyjne d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h W i k t o r i i T c h o r z e w s k i e j : 1—11 w y s t ę p u j ą c e na polach ś r o d k o w y c h , 12—25 występujące w bordiurach Ewa Fryś-Pietraszkowa DYWANY PANI TCHORZEWSKIEJ napotykano P o c h o d z i ł a z r o d z i n y szlacheckiej, k t ó r a o k o ł o r . 1880, g d y d y w a n y dwuosnowowe z d ł u g i m i napisami w p l e c i o n y m i w bor- W i k t o r i a b y ł a joszczo dziockiom, p r z o n i o s ł a się na nowo zakupione diury. gospodarstwo do Ł u z c k p o d Ł o s i c a m i , gdzio w t y m czasio parce­ W czasie b a d a ń terenowych w okolicach Siedlec Napisy to i n f o r m o w a ł y 1 o wykonawczyni — Wiktorii Tchorzewskiej, zawioraly t o ż imię i nazwisko oraz miejsce za­ lowano f o l w a r k . N a przolomio X I X / X X w . k i l k a tkaczek w Ł u z ­ mieszkania w ł a ś c i c i e l k i , czasem p o j a w i a ł o się w n i c h t a k ż e miejsce kach w y k o n a n i a i d a t a . D a w n i t w ó r c y l u d o w i rzadko p o d p i s y w a l i swo Według wspomnień mieszkańców zajmowało się wyrobem dywanów dwuosnowowych. tej w s i n a j w c z e ś n i e j zaczęły dziola, a na t k a n i n a c h raczej się to nio z d a r z a ł o . W a u t o r y z o w a ­ t k a ć dwie dziewczyny, W i k t o r i a K r y ń s k a i j e j r ó w i o ś n i c a W i k ­ nych t o r i a G ł u c h o w s k a , k t ó r o n a u c z y ł y się t e c h n i k i dwuosnowowej 2 dywanach zaobserwowano szorog i n d y w i d u a l n y c h coch w zasobio m o t y w ó w , a z w ł a s z c z a w k o m p o z y c j i . Te dwa aspekty „ g d z i e ś u j a k i o j ś k o b i e t y nazwiskiem D i a k ó w n a " . s t a ł y się b o d ź c e m do bliższogo zainteresowania tercjarek ze Zbuczyna, k t ó r a z n a ł a T c h ó r z o w s k ą t k a c z k ą i jej Przolożona wspominała, ż e t a n a u c z y ł a się zawodu u siostry popa, R o s j a n k i „ t a m gdzio spuścizną. Z fragmentarycznych w i a d o m o ś c i (uzyskanych u p a m i ę t a j ą ­ się u r o d z i ł a " . W p r a w d z i e obio informacjo n i o s ą jasne, alo wskazu­ c y c h jeszczo T c h ó r z o w s k ą o s ó b , g ł ó w n i e k l i e n t e k i uczennic), j ą jako nauczycielkę Tchórzewskioj osobę zamieszkałą w okolicach czasem t r o c h ę n i e s p ó j n y c h , więc w m i a r ę m o ż l i w o ś c i sprawdza­ Łosic związaną z duchowieństwom p r a w o s ł a w n y m , n y c h w d o s t ę p n y c h ź r ó d ł a c h w y ł o n i ł a się d o ś ć polna j e j s y l w o t k a . z m a r ł a w c z o ś n i o , a z m ł o d s z y c h tkaczok w L u z k a c l i w y m i o u i a n o W e d ł u g akt kościolnych O l e c k ą , L e o n t y n ę T r ę b i c k ą , siostry B r o n i s ł a w ę i M a r i a n n ę Ł ę - Wiktoria Kryńska, córka Antoniego Głuchowska i K a t a r z y n y z Pniewskich, u r o d z i ł a się w r . 1877 w K o b y ł a n a c h czyckio i i n . T k a c t w o zarobkowo uznano z o s t a ł o widocznie w tej k o ł o Ł o s i c . W r . 1895, m i e s z k a j ą c w ó w c z a s w Ł u z k a c h , w y s z ł a wsi za odpowiodnio zajęcio dla n i e z a m o ż n y c h szlachoianok. J a k o za m ą ż za Bronisława Józefa Tchorzewskiego a z m a r ł a w r . 1945 w W ó l c e K a m i e n n e j . 3 z Tcłiórzowa, najlepsza z nich wlaśnio Wiktoria „ d y w a n i a r k a " wskazywana b y ł a parokrotnie Kryńska. 201 �I I . 2. D y w a n dwuosnowowy czerwono-czarny, 138 c m x 183 c m . Taigi W i e l k i e , w o j . siedleckie, w y k o n a ł a W i k t o r i a Tchorzewska o k . r. 1910; i l . 3. D y w a n d w u o s n o w o w y r ó ż o w o - z i e l o n y , 128 c m X 175 c m , R a d z i k ó w W i e l k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a T c h o r z e w s k a ; i l . 4. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z o w o - z i e l o n y , 147 em X 195 c m , T c h ó r z e w , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1929. W bordiurzo n a p i s : T E N D I W A N N A L E Z I D O F E L I C 1 J A N N I W I S O K I A Z E P S I T C H Ó R Z E W A R O B I O N I D R U G I E G O P A Z D ; i l . 5. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z y w o - c z a r n y , 140 c m X 297 c m , k o ś c i ó ł w K r z o s k u , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1925. W bordiurzo napis: S E R A F I C K I O J C E S W I E N T I F R A N C T S K U M O T L S I E Z A N A M I A R O B I O N I 4 S I E P N I A T I S I O C D Z E W I E N T S E T N E G O D W U D Z S C 5 R O K U ; i l . 0. D y w a n d w u o s n o w o w y granatowo-zielony (fragment), T c h ó r z e w - P l e w k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska 202 �Pe ś l u b i e W i k t o r i a p r z e n i o s ł a się do T c h ó r z e w a , rodzinnej w s i m ę ż a , oddalonej o k o ł o 30 k m o d Ł u z e k , a o k o ł o 18 k m Siedlec. W e d ł u g Tchorzewscy słów synowej byli początkowo „ b a r d z o biedni, żyli z pracy r ą k " , s t ą d umiejętności W i k t o r i i b y ł y szczególnie przydatne. od W tej o k o l i c y b i ł y " . „ N a g l e z m a r ł a , nio b y ł a stara, ze z m a r t w i e n i a " , n i e d ł u g o po śmiorci jedynego s\ua, zabitego przez N i e m c ó w p o d koniec w o j n y . Miło wspomir.a j ą s y n o w a : „ t o b y ł człowiek n i e k ł ó t l i w y , tkackie p r a w c o w i t y , j a j ą bardzo l u b i ł a m . . . j a k o t e ś c i o w a to b y ł n a p r a w d ę dywany c z ł o w i o k " . .Autorytetem i uznaniem cieszyła się t a k ż e w ś r ó d s ą ­ dwuosnowowo nie b y ł y w ó w c z a s zjawiskiom c z ę s t y m , jest w i ę c s i a d ó w i znajomych ze w z g l ę d u na s w o j ą p r a c o w i t o ś ć i u m i e j ę t ­ p r a w d o p o d o b n o , że Tchorzewska w tej s y t u a c j i zo w z g l ę d ó w re­ ności: k l a m o w y c h u m i e s z c z a ł a swojo nazwisko na t k a n i n a c h . P ó ź n i e j u z n a w a l i , m i a ł a wielkie z d o l n o ś c i " , „ p a n i T c h ó r z o w s k ą zapewno s t a ł a się o s o b ą z n a n ą i m i a ł a w y s t a r c z a j ą c ą ilość z a m ó - p i ę k n o d y w a n y , n i k t nio r o b i ł t a k ślicznio j a k ono,, nawot t a w i o ń , bo rzadziej p o d p i s y w a ł a swe w y r o b y . Po k i l k u n a s t u latach siostra zo Z b u c z y n a " . „pani Tchorzewska to była zacna osoba, wszyscy ją robiła ciężkiej p r a c y i o s z c z ę d z a n i a T c h ó r z o w s c y p r z e n i e ś l i się do poblis­ W d o m u r o d z i n n y m z o s t a ł po naszoj tkaczce t y l k o jodon, kiej wsi W ó l k a K a m i e n n a , gdzie z a k u p i l i spore, j a k na miejscowo bardzo zniszczony d y w a n . W p r a w d z i e h o d o w a ł a owce i m i a ł a s t ą d w a r u n k i , gospodarstwo, o k o ł o 16 ha z i e m i . N i e b a g a t e l n y u d z i a ł w ł a s n ą w e ł n ę , alo d y w a n y robione o d czasu do czasu dla siobie w tej t r a n s a k c j i m i a ł y z a r o b k i W i k t o r i i , „ p a n i Tchorzewska t o d a w a ł a „ n a o f i a r ę " do okolicznych k o ś c i o ł ó w . N i o z d ą ż y ł a nawot się dobrzo na d y w a n a c h d o r o b i ł a " . J a k wspominano, n a j c h ę t n i e j u t k a ć d y w a n u obiecanego synowej. D o r o b e k Tchorzewskiej za­ b r a ł a n a l e ż n o ś ć w z b o ż u , nio u f a j ą c s t a b i l n o ś c i p i o n i ą d z a . D a t y c h o w a ł się jodnak w rodzinach o s ó b , k t ó r y m t k a ł a d y w a n y na przonoein nie u d a ł o się u s t a l i ć , m i a ł y one miojsco w czasio p i e r w ­ z a m ó w i e n i e , a t a k ż o w k o ś c i o ł a c h . Ł ą c z n i o w k i l k u n a s t u wsiach szej w o j n y ś w i a t o w e j ł u b w k r ó t c e po j o j z a k o ń c z o n i u . W n o w y m w okolicach Siodlec, Ł o s i c i Ł u k o w a d o k u m e n t o w a n o 6 d y w a n ó w miejscu d w u o s n o w o w y c h sygnowanych przoz t ę t k a c z k ę i 12 dalszych, zamieszkania Tchorzewska mimo zwiększonych obo­ w i ą z k ó w gospodarczych n a d a l intensywnie z a j m o w a ł a się tkac­ o d n o ś n i o k t ó r y c h pewno jest a u t o r s t w o T c h ó r z e w s k i o j , t w e m , „ p a n i Tchorzewska t k a ł a w c i ą ż d y w a n y , g o s p o d a r o w a ć n a n y c h w l a t a c h 1900—1940. N i o jest to d u ż a część jej prac nio l u b i ł a , nio o d r y w a ł a się o d p r a c y , gospodarstwem zajmował jeżeli w e ź m i e się p o d u w a g ę , że w y k o n y w a n i o d y w a n u t r w a 1—2 się m ą ż " ; „ n a w e t j a k o staruszka t k a ł a d y w a n y , samo j e j się r o ­ t y g o d n i , a j a k w i e l o k r o t n i e p o d k r e ś l a l i r o z m ó w c y , Tchorzewska wyko­ 203 �П. 7. D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-czarny (fragment;), k o ś e i ó l w Z b u c z y n i e , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a d u ż o czasu s p ę d z a ł a p r z y krosnach i m i a ł a wiolo zamówień. inetryczny o dosyć Tchorzewska skomplikowanym rysunku, umieszczany Cechy j e j r ę k i znajdujemy j e d n a k w w i o l u i n n y c h d y w a n a c h najczęścioj n a ś r o d k u d y w a n u , a w ó w c z a s często w d o d a t k o w y m w tej o k o l i c y , k t ó r y c h a u t o r s t w a nie z a p a m i ę t a n o . o t o k u z g w i a z d k a m i (ił. 1/4, 4a; i l . 4, o). Czasem p o w t ó r z o n y W zasobie m o t y w ó w zdobniczych stosowanych przoz W i k t o r i ę T c h o r z e w s k ą sporo jest znanych z i n n y c h d y w a n ó w dwuosno­ jest t a k ż o w n a r o ż a c h p o ł a ś r o d k o w e g o d y w a n u , alo w ó w c z a s ś r o d e k j e j jest i n n y . N i e s ą d z ę , a b y t e n m o t y w z o s t a ł zaprojekto­ w o w y c h . K i l k a z n i c h znajduje się w zestawie u s t a l o n y m dla w a n y samodzielnie przoz t ę t k a c z k ę , n i e ł a t w o j e d n a k u s t a l i ć jego r z e m i e ś l n i c z y c h w a r s z t a t ó w w B r a ń s k u w identycznej postaci, p r o w e n i e n c j ę . B y ć m o ż o , z o s t a ł przeniesiony z d y w a n u a t o d u ż y k r z y ż z b u d o w a n y z czterech p a l m e t , bardzo c z ę s t o na wschodniego, z d a r z a ł y się b o w i e m t a k i e w k o ś c i o ł a c h , a czasem dywanach w y k o r z y s t y w a n y oraz m a ł y krzyżyk o ramionach z liści ( i l . 1/1, G).* Swoiście i n t e r p r e t u j e Tchorzewska rozotę typu i w drobnoszlacheckich d o m a c h , ale b o z p o ś r e d n i e g o ź r ó d ł a inspi­ r a c j i nie znaloziono. Bardzo charakterystyczno dla warsztatu w i r o w ą z tego samego zasobu, u k ł a d a j ą c j e j r a m i o n a p a r a m i , Tchorzewskiej s ą p o n a d t o w ą s k i o szlaki geometryczne, stosowano a g a ł ą z k ę z p ą c z k i e m przedstawia w formio bardziej zgeomo- w b o r d i u r a c h , a m i a n o w i c i e meandor, p l e c i o n k i - l a ń c u s z k i o gra­ 5 t r y z o w a n e j ( i l . 1/3, 2 2 ) . Powno p o d o b i o ń s t w o z n a l o ź ć można t a k ż e w formio liściastej g a ł ą z k i z t y m , żo Tchorzewska u ż y w a ł a k i l k u j e j o d m i a n , a ponadto p o s t ę p o w a l i z n i ą bardzo swobodnio, założnio o d p o t r z e b y p r z e t w a r z a j ą c j ą lub upraszczając, w ł a ś c i w i o n a ś w i o t l i ć k o m p o n o w a n o pole Podobnio postępuje z jochiym kratką Bordiurę d y w a n u b u d o w a ł a Tchorzewska zawszo z trzech lub czterech s z l a k ó w , w t y m jodon szeroki. W szorokim pasie 8, i l . 3, 5). najczęścioj umioszczala w s p o m n i a n y w y r a z i s t y zygzak ( w y s t ę p n j o goomotrycziiycli, w 11 d y w a n a c h n a 18 r o z p a t r y w a n y c h ) , rzadziej zgoometryzo- k t ó r y z drobnego p o d w ó j n e g o k r z y ż y k a rozrasta romb wypołnkmy k r o p k a m i ( i l . 1/13, 20, 2 1 , 19a—c, 14). aby ( i l . 1/7, z motywów n i a s t y c h l u b o w a l n y c h o g n i w a c h , czy pasy serc u z u p e ł n i a n y c h się w spory ( i l . 1/11, i l . 8). Stosunkowo często w a n ą g a ł ą z k ę l u b w i ć r o ś l i n n ą , a raz t y l k o z a s t o s o w a ł a t u szlak ukośnio ustawionych k w a d r a t ó w ( i l . 1/25, i l . 8). W wąskich s p o t y k a n y w b o r d i u r a c h joj d y w a n ó w w y r a z i s t y zygzak uzu- szlakach p o l n i o n y uproszczonymi g a ł ą z k a m i ( i l . l/23a i b) znany jest r ó w ­ p o j a w i a się ł a ń c u c h z g r a n i a s t y m i o g n i w a m i i to p r z e w a ż n i e nioż w podobnej Tchorzewska na z e w n ą t r z , od strony k r a w ę d z i oraz w ą s k i zygzak ( i l . 1/21, 13), stosuje go w d w ó c h odmianach r ó w n o c z e ś n i e , p r z y c z y m j e d n ą n a t o m i a s t meander i sorduszka w y s t ę p u j ą t y l k o w pasie w o w - umieszcza na b o r d i u r a c h w z d ł u ż n y c h , nętrznym. W zewnętrznym formio z dywanów brańskich. d r u g ą n a poprzocznych (11. 2, 3, 5). Jost j e d n a k w zospolo m o t y w ó w Tchorzewskiej obrzeżających szoroki, n a j c z ę ś c i e j szlaku w z d ł u ż n e g o dzące ° d jej d y w a n ó w nio s p o t y k a n o , n a t o m i a s t p r z e j ę ł y j o t k a c z k i o z d o b i ł a r y s u n k i e m ł y ż k i i widolca. Przedo w s z y s t k i m w s k a z a ć t u trzeba rozbudowany m o t y w goo- 204 dywanach) boku dywanu l o k o w a ł a zazwyczaj Tchorzewska swoje i n s k r y p c j o , sporo b u ­ k i l k a m o t y w ó w o r y g i n a l n y c h , k t ó r y c h na starszych t k a n i n a c h m ł o d s z e o d nioj i na ogól b ę d ą c o z n i ą w b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t a c h . (w 16 zastrzożeń pod względem ortografii. Jedoń z napisów W k o m p o z y c j i ś r o d k o w e g o pola T c ł i ó r z e w s k a w y r a ź n i o p r e ­ f e r o w a ł a u k ł a d o ś r o d k o w y , o p a r t y na d w ó c h osiach symetrii. �W najprostszym u j ę c i u , z n a n y m t a k ż e z w i e l u d y w a n ó w innego a u t o r s t w a s ą to rogularnie rozmieszczone k r z y ż o z p a l m o t , alo n a w o t t ą b a n a l n ą k o m p o z y c j ę Tchorzewska c h ę t n i e wzbogaca przynajmniej dwoma i n n y m i m o t y w a m i (il. 2 ) . Przeważnie jednak na ś r o d k u pola umieszczony m o t y w jest obwiodziony d o d a t k o w y m o t o k i e m z w a r t y m , albo t e ż l u ź n y m w i a n k i o m g a l ą z o k a w n a r o ż a c h umieszczone są wydatniojsze a k c e n t y ( i l . 3 , 8 ) . Jak j u ż wspom­ niano, przy zachowaniu o g ó l n o j s y m e t r i i u k ł a d b y w a u r o z m a i c a n y przoz z m i a n ę f o r m y d r o b n y c h m o t y w ó w u z u p e ł n i a j ą c y c h . W p i ę ­ ciu dywanach T e h ó r z e w s k i o j s p o t y k a m y r e g u l a r n y u k ł a d sza­ c h o w n i c o w y w kracie prostoj ł u b u k o ś n o j , łctóroj oka niane są na przemian d w o m a m o t y w a m i wypeł­ ( i l . 6, 7 ) . W j e d n y m z t a k i c h d y w a n ó w , w y k o n a n y m dla k o ś c i o ł a w Pruszynio, dato­ w a n y m na r o k 1 9 0 2 , na ś r o d k u w t r z y k r o t n i e w i ę k s z y m od pól k r a t y kwadracie umieszczono p a l m e t o w y k r z y ż . Jost to naj­ starszy w t w ó r c z o ś c i T c h ó r z o w s k i e j p r z y k ł a d specjalnego pod­ kreślania środka dywanu. Ciekawe r o z w i ą z a n i e k o m p o z y c y j n o , n i o p o w t ó r z o n o w znanych nam pracach Tchórzowskioj, przedstawia dywan znaleziony w Celinach ( i l . 8). W u k ł a d z i e n a w i ą z u j ą c y m do u k o ś n e j k r a t y są t u rozmieszczone k r z y ż e palmetowe odmiennogo ni*co k s z t a ł t u , alo ś r o d e k u k ł a d u , mocno p r z e s u n i ę t y w s t o s u n k u do geome­ trycznego, s t a n o w i o b r a m o w a n y k r z y ż y k z liści. W o l n e miejsca p r z y brzegu pola w y p e ł n i o n o k i l k u d r o m r y m i m o t y w a m i . Z a m y ­ k a t ę c a ł o ś ć dobrze d o b r a n a b o r d i u r a . U p o d o b a ń io Tchorzewskiej do u k ł a d ó w o p a r t y c h na dwóch osiach s y m e t r i i stawia j ą w grupie pierwszych t w ó r c z y ń d y w a n ó w zwanych k a p o w y m i dlatego, że wzorowane s ą n a ornamentyce fabrycznych к а р do n a k r y w a n i a p o s ł a ń . S t w o r z y ł a j e d n a k w tej dziedzinie w ł a s n y t y p , u k ł a d a j ą c w z ó r z m o t y w ó w o tradycyjnym charakterze. D r u g a i s t o t n a cecha t w ó r c z o ś c i Tchorzewskiej to 9 D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-zielony, 1 3 0 c m X 2 0 6 c m . Celiny, w o j . siedleckie, w y k . T e k ł a R a d z i k o w s k a w r . 1 9 3 3 , W bordiurze n a p i s : T E N D Y W A N N A L E Ż Y D O M A R Y A N N Y K R A Z U S K I E Y ZE W S I C E L I N Y PA swoboda k o m p o z y c j i , g r a n i c z ą c a niokiody n i e m a l z n i e d b a ł o ś c i ą . Zachowując bowiem ogólną symotrię i dbając o właściwe naświet­ lenie pola zdobniczego zmienia, albo i przotwarza motywy stosownie do d o r a ź n o j p o t r z e b y , czy t e ż nowogo p o m y s ł u . W i ę k ­ szość tkaczek kopiujo mechanicznie z a m ó w i o n y w z ó r dostarczony przez k l i o n t k ę , lub w y b r a n y przez n i ą z posiadanych d y w a n ó w i n a t y m t l o Tchorzewska w y b i j a się zdecydowanie. S w ó j w z o r n i k i i n d y w i d u a l n o cechy t w ó r c z e p r z o k a z a ł a W i k ­ t o r i a Tchorzewska uczennicom. M i a ł a i c h conajmnioj t r z y , A n n ę M a t e j k o (ur. 1 9 0 2 ) ze Z d a n , p ó ź n i e j s z ą P i c c h o w i c z o w ą , osiadła w Wólce Kamiennoj, Teklę Starzcwską z która Tchórzewa, 0 I ° v . K a r p o w i c z o w ą , I I v . R a d z i k o w s k ą ( z m a r ł ą w r. 1 9 8 4 w w i e k u o k o ł o 8 6 l a t ) , k t ó r a p r a c o w a ł a w Zomhraeh oraz t e r c j a r k ę zo Zbuczyna J ó z o f ę Maciojczuk ( 1 9 0 2 — 1 9 6 2 ) . Do takiej n a u k i „ d u ż o c h ę t n y c h nio b y ł o , bo to jost b r u d n a i c i ę ż k a p r a c a " w e d ł u g słów jednej z s ą s i a d e k T e h ó r z e w s k i o j , o b s e r w u j ą c y c h j o j d z i a ł a l ­ n o ś ć . O okrosio n a u k i A n n y Piochowicz o p o w i a d a ł jej m ą ż : „ z a p a n n y l a t a ł a do T e h ó r z e w s k i o j i p o m a g a ł a jej w gospodarstwie, bo t a m nio b y ł o k o m u r o b i ć . . . d o s k o c z y ł a , k r o w ę w y d o i ł a , w gos­ podarstwie p o m o g ł a , z a c z ę ł a s n u ć o s n o w ę , to z n ó w cewki s p o s o b i ć i t a k p o w o l i n a u c z y ł a się t y c h d y w a n ó w " , a pierwszy samodziolny d y w a n u t k a ł a dla p e w n o ś c i z n i c i p a r c i a n y c h , ż e b y nio z n i s z c z y ć wolny. Podobnio w s p o m i n a ł a lata nauki Radzikowska: „bio- g a ł a m do niej co raz, to cewki z w i j a ć , s n u ć o s n o w ę , to z n ó w coś w gospodarstwie p o m ó c " . Po k i l k u m i e s i ą c a c h takiego t e r m i n o ­ w a n i a Tchorzewska p r z y j ę ł a j ą za o p ł a t ą do n a u k i . „ K o s z t o w a ł a mnie t a n a u k a k r o w ę , k t ó r ą m i a ł a m d o s t a ć na w y p r a w ę , ale nio ż a ł u j ę , bo t a n a u k a dala m i d o b r y chleb w ż y c i u " . P r a k t y k o w a ł a 8 D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-fioletowy, 1 3 7 cm X 1 8 4 c m kościół w R a d z i k o w i e W i e l k i m , w o j . siedleckie. W bordiurzo napis: T E N D I W A N RO B I Ł A W I K T O R I A T C H O R Z E F S K A A N A L E W DO AM>1ELI K R A S N O D E M S K I przoz c a ł ą z i m ę , a od wiosny t k a ł a j u ż w s p ó l n i e zo s w o j ą m i s t r z y ­ n i ą . T r w a ł a t a w s p ó ł p r a c a przoz p a r ę ł a t , do czasu wyprowadzki Tchorzewskiej do W ó l k i K a m i o n n e j . R a z o m z r o b i ł y m . i n . w i o l k i , 205 �I I . 10. D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-czarny, 135 c m x 175 c m , W ó l k a K a m i e n n a , w o j . si^dliecke, w y k . A n n a ł u e e h o w i c z zszywany z k i l k u części d y w a n ,,w i a b l i e z k i " czyli w k r a t ę , do w e n c j i , j a k m o ż n a oconić na podstawie znanych prac, w y k a z y ­ k t ó r o g o ś z okolicznych kościołów. w a ł a R a d z i k o w s k a , k t ó r a p r z e j ę ł a o d swojej m i s t r z y n i r ó w n i o ż W t w ó r c z o ś c i trzech w y m i e n i o n y c h tkaczek bardzo w y r a ź n i o charakterystyczną elastyczność komponowania, chociaż nio w i d o c z n y jest w p ł y w w a r s z t a t u Tchorzewskiej, k o r z y s t a ł y bo­ p r z y c h o d z i ł o j e j t o ł a t w o ; „ j a k się k w i a t y u k ł a d a , trzeba sobio w i e m w d u ż y m s t o p n i u z jej w z o r ó w i u k ł a d ó w . N a j w i ę c e j i n ­ g ł o w ę dobrze n a ł a m a ć " , a n a j w i ę k s z a t r u d n o ś c i ą b y ł o dla niej 206 �r o z ł o ż e n i e szlaku w n a r o ż n i k u b o r d i u r y . Ta sama t k a c z k a w czasie w y w i a d u o ś w i a d c z y ł a , żo nie w p l a t a w d y w a n y ż a d n y c h dat ozy n a p i s ó w , „ b o t o za d ł u g a r o b o t a " , niemniej w k i l k u jej pracach t a k i e i n s k r y p c j e spotkano. Brakuje informacji o uczennicach W i k t o r i i Tchorzewskiej z wczosnogo okrosu j o j p r a c y w Ł u z k a c h . W o wsi toj zanotowano wprawdzie, żo m ł o d s z a ze w s p o m n i a n y c h sióstr Łęozyckich, M a r i a n n a (ur. o k . 1880) u c z y ł a się u nioj w ł a ś n i e , ale w rodzinie tej t k a c z k i w y m i e n i a n a jest inna nauezyciolka z L u z o k . J a k k o l ­ wiek b y ł o , w p ł y w y w a r s z t a t u T c h ó r z o w s k i e j widoczne s ą bardzo w y r a ź n i o nio t y ł o w d y w a n a c h M a r i a n n y z Ł ę c z y c k i c h Wierzbic­ k i e j , k t ó r o m a ł o z n a m y , ale i i m y c h tkaczek z jej r o d z i n y , z w ł a s z c z a 6 siostry i c ó r k i . M o ż n a w i ę c s ą d z i ć , że siostry Ł ę c z y c k i e doskonale z n a ł y t w ó r c z o ś ć T e h ó r z e w s k i o j i o z o r p a ł y w z o r y z jej d y w a n ó w . Najbardziej w s z e c h s t r o n n ą i n a j l o p s z ą chyba t k a c z k ą p o c h o d z ą c ą z toj r o d z i n y jost Holena M i ł k o w s k a (ur. 1911), zamieszkała w Chybowio k o ł o Sarnak. T k a c z k a ta, dobrze c z u j ą c się z a r ó w n o w wykonywaniu „kapowych" wzorów próbowała tradycyjnych ponadto jak i realizować współczesnych własne pomysły (il. 13). Tchorzewska p r a c o w a ł a przodo w s z y s t k i m dla swojej, drobnoszlacheckiej spoloozności, jej uczennico j u ż dla szerszego k i ę g u odbiorców wiejskich, bowiem po ostatniej wojnio światowej d y w a n y dwuosnowowo r o z p o w s z e c h n i ł y się t a k ż e w rodzinach c h ł o p s k i c h . Charakterystyczny w z o r n i k W i k t o r i i T c h ó r z o w s k i e j , k o n t y n u o w a n y przez uczennice z n a l a z ł uznanie na określonym obszarze Zachodniego Podlasia i Z i e m i Ł u k o w s k i e j , a jogo m o n t y znajdujemy jeszcze obocnio w twórczości p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z jej o s o b ą tkaczek. N i e frag- niektórych, rozpowszechnił się j e d n a k na dalszych terenach Podlasia, p o z o s t a j ą c zjawiskiem lokalnym. Twórczość Wiktorii Tchorzewskiej i joj „szkoły" t k a c t w a artystycznego zdocydowalam się o p r a c o w a ć m i m o wielu I I . 13. D y w a n d w u o s n o w o w y z ó l t o - b r ą z o w y (fragment), C h y b ó w w o j . bialskopodlaskie, w y k . H e l e n a M i ł k o w s k a w r . 1962 P R Z Y 1 A r c h i w u m P r a c o w n i I S P A N w K r a k o w i e , Zospolu D o k u ­ m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j . M a t e r i a ł y z obozu naukowo-badawczogo z 1961 r. u z u p e ł n i o n o b a d a n i a m i t e r e n o w y m i a u t o r k i w r. 1986 2 T k a n i n y dwuosnowowe z w t k a n y m i m i e n i e m i nazwiskiom w y s t ę p u j ą m . i n . w okolicach Ł o m ż y i Grajewa, ale d o t y c z y ono raczej w ł a ś c i c i e l a d y w a n u . 3 K s i ę g i m e t r y k a l u o k o ś c i o ł a parafialnego w G ó r k a c l i kolo Losie ( a k t ś l u b u , r. 1895 poz. 5) i k o ś c i o ł a parafialnego w Zbuczynio kolo Siedlec (akt zgonu, r. 1945, poz. 34). 4 Zofia C i o ś l a - R e i n f u s s o w a , Brańskie dywany dwuosnowowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X I , 1957 n r 2, t a b ] , i / 2 2 , 12 5 j a k w y ż e j , t a b l . 2/15,4 l u k i z n a k ó w zapytania, t r a k t u j ą c j ą j a k o p r z y e z y n o k do za­ 7 gadnienia k r ą ż e n i a w z o r ó w t k a c k i c h . IS Y 6 M a r i a n n a W i e r z b i c k a przokazala u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i e swej siostrze B r o n i s ł a w i e M i ł k o w s k i e j oraz swojoj c ó r c e Czesławie Palowskiej (ur. 1902) z a m i e s z k a ł e j w Rogoznoczce kolo M i ę d z y ­ rzeca Podlaskiego. B r o n i s ł a w a M i ł k o w s k a z k o l e i n a u c z y ł a t k a c t w a dwuosnowowego c ó r k i H e l e n ę i M a r i ę . Wszystkie t r z y m i e s z k a ł y w Chybowio kolo Sarnak. Trzecio pokolenie tkaczek d y w a n ó w w t o j rodzinie reprezentuje w n u c z k a M a r i a n n y , W a c ł a ­ w a z L i p i ń s k i c h Sikorska, urodzona w r. 1944 w R a c z y n a c h , a z a m i e s z k a ł a w Grabowcu k o ł o P a p r o t n i , k t ó r a u c z y ł a się u swej c i o t k i P a w ł o w s k i e j . Aleksander B ł a c h o w s k i , Niektóre typy tkanin dekoracyjnych, przykład krążenia wzorów we współczesnej sztuce ludowej, „ R o c z n i k M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u " , zeszyt 5, 1973, s. 37—38 i dalsze. 7 F o t . : ,T. Ś w i d e r s k i , ił. 1—3, 5 — 13 207 �