https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1a523bb697061e9f0caf03351a4edc1.pdf b6624cdf302b91506813e7de82eb5605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3021 Title A name given to the resource "Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.185-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz „ G O Ś Ć W D O M , B Ó G W D O M " I OBCY JAKO B O G O W I E W klasycznym już zbiorze stereotypowych wyobrażoń M o s z y ń s k i — fantazja ludowa s n u j ą c podobne w ą t k i , t w o r z y o o b c y c h J.S. B y s t r o n i a przeciwstawienie „ s w ó j - o b c y " p r z y j m u j e obrazy k s z t a ł t w y r a ź n e j opozycji. W t y m jednoznacznym dychotomiez- góralo ruscy z a m i e s z k u j ą c y lasy karpackio u w i e r z c h o w i n Z ł o t e j n y m schemacio p o d k r e ś l a n e s ą jedynie cechy negatywno o b c y c h . B y s t r z y c y , czasami w i d u j ą podobno t a ń c e nawek ( m a j ą to b y ć Obcy demony 1 są dzicy, b a r b a r z y ń s c y , zwiorzęcy, nieczyści. Bystroń p e ł n e p r a w d z i w i e p i o r w o t u e j grozy. T a k , p o w i o d z m y , pozbawiono zupołnio p l e c ó w ) . W z i ą w s z y się za ręco w y b i j a wiec na p l a n pierwszy swojej i n t e r p r e t a c j i takio elementy t a ń c z ą ono koleni, pod granie p i s z c z a ł k i . D o t a ń c a p r z y g r y w a im obrazu obcych j a k i c h c z a r n o ś ć , ś ł o p o t ę , i n n y ( n i o n a t u r a l n y ) czart. (...) O d b y w a ы'<? t a k i taniec raz na r o k ; gdziekolwiek z a ś s p o s ó b urodzenia, dofekty fizyczno, anomalio, p r z y k r y zapach n a w k i raz p r z e t a ń c z ą t a m j u ż t r a w a n i g d y nie p o r o ś n i o . " Obcy s ą n i e m i , głusi „ n i e i n c y , g l u c h o n i e m c y " to okroślonio o b c y c h , przekonanio o t y m , żo o b c y s ą l u d o ż e r c a m i . I n t e r p r e ­ tacja taka rysujo przód nami skrajnie jodnoznaczny obraz 6 i przezwisko o d n o s z ą c e się do r ó ż n y c h grup regionalnych, nazw obcego i jednoznaczny stosunok do obcych. Obcy to w r ó g b ą d ź okolic i i ] ) , „ n a g ł u c h o n i e m c a c l i " j a k o k r e ś l a się obszar P o d g ó r z a zagrożenie. od Zasadniczą obrazowi jost postawa zaś tondoncją towarzyszącą takiomu Owszem, trzoba p r z y z n a ć , żo obcy przedstawiani s ą j a k o nio-ludzio, z w i e r z ę t a , n i e m i , g ł u s i , ś l e p i , c z a r n i , u ł o m n i , g ł u p i , z w i ą z a n i ze ś m i e r c i ą , j u l o w o ś c i ą . T o co l u d o w y s t e i o o t y p ujmuje bardzo dosadnie, Nonti ksierja przysłów... podaje w bardziej oufoministycznej f o r m i e : „ O d z i e Niemiec staje t a m t r a w a nio 2 3 r o ś n i o " ; „ c y g a ń s k i m b i o t e m " n a z y w a się wszystkie n i o u ż y t k i , na których dołów Sanockich po Gorlico, S z y m b a r k i Pilzno; wyraz „ n i e m i o c " u ż y w a n y b y ł w charaktorze pospolitego a p o l a t y w u : ksonofobiczua. Cyganom pozwalano r o z b i j a ć obozy, „cygańskim 4 m i ę s o m " — m i ę s o z d e c h ł y cli z w i e r z ą t . „ J e ż e l i k t o orzo r o l ę k o n i e m , k t ó r y o d w o z i ł k i o d y ż y d o w s k i o g o t r u p a , to c h o c i a ż b y pole b y ł o najurodzajniejsze, nio w y d a ż a d n e g o p l o n u albo bardzo 5 lichy" . niemiec — niomy (mężczyzna), n i e n i k a —• nioma (kobiotą), 7 zanim nazwa ta p r z y l g n ę ł a do zachodnich s ą s i a d ó w S ł o w i a n ) " . Obcy b o ł k o e ą , ich m o w a jest n i e z r o z u m i a ł a . O b c y 9 piszczą , 1 0 gęgają , kwiczą", 12 1 3 świszczą , gwiżdżą , 8 szczokają , 1 4 krzyczą . P r z y c z y n ą b e ł k o t u s ą d ł u g i o j ę z y k i , k t ó r o obcy m u s z ą w gębio 1 5 zawijać , „posklojane" czy rzadkio i „szczerbate" zęby 1 6 ( „ g w i z d " oznacza z r e s z t ą i szczorbę m i ę d z y z ę b a m i , m i ę d z y p a l ­ 17 c a m i u n o g i ) . N i e t r u d n o w i ę c i t u w obrazie o b c y c h , w przed­ stawianiu i podkreślaniu ich u k r y t y c h a n o m a l i i i deformacji f i z y c z n y c h , o d n a l e ź ć paralelo zbliżające; ich do i s t o t demonicz­ n y c h . Z ł ą c z o n e b ł o n ą palco s t ó p , stopy o n i c n o r m a l n o j liczbie p a l c ó w (w k t ó r y c h b r a k jodnego p a l c a ; l u b s t o p y o trzoch czy 1 8 1 9 Gdy j o d n a k s p o j r z y m y na stereotyp obcego i na w c h o d z ą c e sześciu palcach), ptasio, zwierzęco n o g i ; b r a k k c i u k ó w , b r a k w jogo s k ł a d wspomniane w y ż e j elementy w szerszym k o n t e k ś c i e dziurek w nosio, b r a k k r ę g o s ł u p a ; c z a r n e , ż e l a z n e , spiczas­ w i e r z e ń l u d o w y c h , t o zobaczymy, ż e nie t y l k o o k s e n o f o b i ę t u te , rosnące w podwójnych rzędach , zwierzęce chodzi, lecz t a k ż e jeszcze o c o ś z u p e ł n i o innogo. Uderzający 2 0 2 3 21 2 4 2 6 25 l u b rzadkie i szczerbato z ę b y ; obfito o w ł o s i e n i e , s i e r ś ć , d ł u g i o w ł o s y jest t u dla nas p a r a l c l i z m p o m i ę d z y wierzeniami nu temat obcych oto n i e k t ó r o t y l k o z wielu cocli i a t r y b u t ó w a wierzeniami d o t y c z ą c y m i d e m o n ó w . „ N i e k i e d y — demoniczne i s t o t y . pisał K . 2 2 2 7 — charakteryzujących 185 �I I . 2. Trójca Święta, t a l e r z y k na p r o s f o r k ę , pocz. X I V w . , N o w o g r ó d ; i l . 3. Trójca Święta, 1366 г., P o k r o w s k i j S o b ó r w Aleksandrowie pod M o s k w ą Podobnio i w p r z y p a d k u c z a m o ś c i obcych — ,,ślepy M a z u r od ciemnej gwiazdy" 2 8 — ó w szorszy k o n t e k s t wierzoniowy T a k n p . ludzio zamioszkali poza g r a n i c a m i Państwa Środka" zarówno Europojczycy, j a k i najbliżsi sąsiedzi nazywani b y l u p e w n i a nas, żo nie t y l k o o c z a r n o ś ć f i z y c z n ą , b r u d , n i o c z y s t o ś ć „ z a m o r s k i m i d i a b ł a m i " , „ z a m o r s k i m i g o ś ć m i " . Hastings w storootypie o o b c y c h t u chodzi. tlumaczonio tego c h i ń s k i o g o o d p o w i e d n i k a dla greckiego G d y r o d z i się człowiok, na niobie p o j a w i a się gwiazda, palono zostaje w niebie ś w i a t ł o , ś w i e c a , k a ż d y r o d z i się p o d swoją, g w i a z d ą ; g d y umiera gwiazda zostaje s t r ą c o n a , jej zostajo gaśnie, plonvoii świecy człowiek ma wraz urodzeniem z własną solno zdmuchnięty towarzyszącą Opatrzność — gwiazdę, zawiesiła w za­ światło („każdy którą mu 2 9 obłokach..." , 3 4 baros", ł a c i ń s k i e g o „ b a r b a r u s " przoz „ f o r e i g n d e v i l s " . 1 podaje „barU nas, j a k ś w i a d c z y o t y m X V - w i o c z n y zabytek polskiogo p i ś m i e n n i c t w a historycznego, z wyglądu p r z y b i o r a l d i a b o ł p o s t a ć M u r z y n a -— „ s t r a s z n y ma postać najobrzydliwszego 3 5 Etjopa" , według Bohomolca na sabatach czarownic: „ D w ó c h d i a b ł ó w r z ą d z i t y m i 3 6 r e d u t a m i : iedon w i e l k i M u r z y n nazwiskiom L e o n a r d " . Ukazujo „ K a ż d y r o d z ą c y się człowiok ma dla siebie o s o b n ą g w i a z d ę na się u nas niebie, k t ó r a m u świoci pokiela ( d o k ą d ) żyje (...) G d y c z ł o w i e k -hiszpańskim d i a b o ł przode w s z y s t k i m w n i e m i e c k i m , niemiecko- u m i e r a jogo gwiazda spada. T u gdzie gwiazda z m a r ł e g o upadla, t e a t r z y k u jarmarcznego na H a m b u r s k i o j G ó r z e , w swojej glossio stroju. 3 7 H . Hoino, k t ó r y obsorwował spoktaklo ostanie po niej k i e b y p l a m a " . Obcy w i ę c — w ś w i e t l e t y c h do F a u s t a , w k t ó r e j u w z g l ę d n i a szeroko t r a d y c j ę l u d o w ą , p o w i a - w i o r z o ń — u m i e j s c o w i o n y jest j u ż od swego urodzonia w po- da iż na sabacio czarownic m o ż n a z o b a c z y ć m i e s z a n i n ę s t r o j ó w r z ą d k u ś m i e r c i , jego gwiazda jest j a k gwiazda człowioka z m a r ł e g o zo w s z y s t k i c h epok i k r a j ó w . N a j b a r d z i o j a r y s t o k r a t y c z n e i „ p i ę - czarna, w najlepszym p r z y p a d k u jost to p o r z ą d e k ż y c i a jalowogo, no ogoniaste" 3 0 d i a b ł y noszą, „ s t a r o h i s z p a ń s k o - b u r g u n d z k i strój a l b o w i o m i m gwiazda mocniejsza, t y m mocniejszo ż y c i e ' , „ I m albo c a ł k i e m czarny, albo k r z y c z ą c o ezorwony (...) C h o ć p i ę k n i o gwiazda j a ś n i e j s z a , t y m s z c z ę ś l i w s z y człowiek, jeżeli nierzetelna, z b u d o w a n i i p i ę k n i o o d z i a n i ( t a k i m i o k a z u j ą się na pierwsze wej­ 3 : p r z y m g l o n a , ciemnawa, to i ż.yc o takiego c z ł o w i e k a W k o n t e k ś c i e tyeli w i e r z e ń p o d z e w n ę t r z n ą w a r s t w ą ujawnia się w i ę c głębsza symboliczna warstwa 32 rzenie), j e d n a k czogoś i m b r a k , j a k i e g o ś s z c z e g ó ł u , a p r z y b l i ż s z y m stereotypu p r z y j r z e n i u się w y c h o d z i na j a w w i c h caloj istocie pewna dys- bylojakio". wyznaczona o b c y : ś w i a t milczenia, ciszy: c i e m n o ś c i : b r a k ż y c i a : ś m i e r ć (bolkot, w r z a s k ) . T a k i e o l c m o n t y w i z o r u n k u obcych, j a k groza, n i e s a m o w i t o ś ć , z w i e r z ę e o ś ć , c z a r n o ś ć , z a n i m p o z n a m y je w stereotypie o t n i c z n y m j a k o k w a l i f i k a c j o o charaktorzo o t n i c z n y m , i j a k o w y i a z ujemnego w a r t o ś c i o w a n i a i opisu, s ą przodo w s z y s t k i m ś r o d k a m i w y r a z u z n a n y m i i oboonymi w o g ó l n e j s t r u k t u r z e r z e c z y w i s t o ś c i h a r m o n i a o b r a ż a j ą c a oko i u c h o " . i Małgorzacie n a s t ę p u j ą c y m ciągiem skojarzeń: sakralnej 3 8 U Bułhakowa w Mistrzu s p o t k a n y na P a t r i a r s z y c h P r u d a c h d i a b e ł j a w i się pod r ó ż n y m i p o s t a c i a m i : „'Niemiec'... — pomyślał Berlioz. ' A n g l i k ' . . . p o m y ś l a ł B e z d o m n y . — ' T a k i u p a ł a ten siedzi w r ę k a w i c z k a c h ! ' (...) — P r o s z ę m i w y b a c z y ć — z a c z ą ł nieznajomy. M ó w i ł z c u ­ dzoziemskim akcentem, alo s ł ó w nie k a l e c z y ł — że nie b ę d ą c o j a k i e j m ó w i l u d o w a wizja ś w i a t a . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć t u , z n a j o m y m p a n ó w o ś m i e l a m się... ale p r z e d m i o t naukowej że c z a r n y m i s ą p l a n o t n i c y , topielcy, czarownico, i s t o t y demonicz­ k u s j i p a n ó w jest t a k i n t e r e s u j ą c y , i ż . . . 33 ne, że g w i z d jost m o w ą d i a b l a , by dojść do powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c e g o skojarzenia obcyclr z d i a b ł a m i . 186 dys­ T u nieznajomy uprzejmie z d j ą ł beret i pisarzom nie p o z o s t a ł o nic innego, j a k w s t a ć i u k ł o n i ć s i ę . �' N i e to raczej Francuz...' — p o m y ś l a ł B o r ł i o z . „ S t a r z y na on o k w i p a ż p a r s k a l i zo ś m i e c h u , 'Polak...' — p o m y ś l a ł Bezdomny. A c h ł o p i ż e g n a l i się m ó w i ą c że po świccio N a l e ż y o d razu s t w i e r d z i ć , że n a poecie cudzoziomioc o d J o ź d z i w e n o c k i d i a b e ł w niemiockioj k a r e c i e . " 42 pierwszego s ł o w a z r o b i ł o d p y c h a j ą c o w r a ż e n i e , natomiast B o r l i o - Sama z a ś inwazja obcej m o d y skojarzona zostajo t u t a j zo ś m i e r ­ zowi raczej się s p o d o b a ł , a m o ż o nio t y l e się s p o d o b a ł , alo j a k b y telnym t u się w y r a z i ć . . . z a i n t e r e s o w a ł go czy c o . . . " . 35 zagrożeniem, mnszkarada, L a p i d a r n i o j ó w z w i ą z e k diabla z o b c o ś c i ą u j m u j e jednak, zapusty uchwycona zostajo w — post. Rozpoznana k a t a s t r o f y i k o ń c a pewnego języku A c h j a p a m i ę t a m czasy k i e d y do Ojczyzny „ P r z e d e w s z y s t k i m opisywany nio u t y k a ł na ż a d n ą n o g ę , nio b y ł Pierwszy raz z a w i t a ł a m o d a a n i m a ł y , a n i o l b r z y m i , t y l k o po p r o s t u w y s o k i . Co z a ś d o t y c z y G d y r a p t e m p a n i c z y k i m ł o d o z obcych k r a j ó w drogi szary g a r n i t u r i dobrane p o d kolor zagraniczne francuszczyzny! W t a r g n ę l i do nas h o r d ą g o r s z ą od N o g a j ó w ! pantofle. P r z e ś l a d u j ą c w o j c z y ź n i e Boga, p r z o d k ó w w i a r ę , Szary borot dziarsko z a ł a m a ł n a d u c h o m , p o d p a c h ą n i ó s ł l a s k ę P r a w a i obyczaje, nawot suknie staro. z c z a r n ą r ą c z k ą w k s z t a ł c i e g ł o w y p u d l a . L a t na oko m i a ł p o n a d Żałośnie było widzieć wyżółklych czterdzieści. Usta jakgdyby krzywe. Gładko wygolony. Brunet. G a d a j ą c y c h przoz nosy, a c z ę s t o bez n o s ó w , Prawe c k o czarne, Iowo nie wiodzieć czemu ziolono. B r w i czarno, Opatrzonych w broszurki i różno ale j e d n a G ł o s z ą c y c h nowe w i a r y , p r a w a , t o a l e t y . ziemiec". umieszczona wyżoj nad drugą. Słowem znak świata: j a k zapewnia autor, jego najbardziej t r a f n y s p o ś r ó d wielu r y s o p i s : z ę b ó w , to z lowoj b y ł y p l a t y n o w o , a z prawej z ł o t e . Miał na sobie sacrum: zostaje j a k o —• cudzo­ 40 młokosów, gazety, (...) K r z y c z a n o na m o d n i s i ó w , a brano z n i c h w z o r y : Obcy j a k o b a r b a r z y ń c y , nio-ludzie, czarni z w i ą z a n i zo ś w i a t e m c i o m n o ś o i , ś m i o r c i . Obcy j a k o d i a b ł y . . . Zmieniano w i a r ę , m o w ę , p r a w a i u b i o r y . B y ł a to maszkarada, zapustna swawola, To zaledwio jedna t y l k o strena m e d a l u , a w ł a ś c i w i o m o ż n a Po k t ó r o j m i a ł p r z y j ś ć w k r ó t c o w i e l k i p o w i e d z i e ć zaledwie fragment bardziej z ł o ż o n o g o i s k o m p l i k o ­ post — n i o w o l a ! " 4 3 wobec A l e nie t y l k o w tej stereotypowo j , locz r ó w n i e ż i w g ł ę b s z y c h d i a b ł a , j a k w i d a ć , b u d z i się wahanie). P o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d warstwach symbolicznych o d n a l o ź ć m o ż e m y o b e c n o ś ć skojarzenia wanego obrazu obcych i stosunku rozmaitych ksenofanii 41 do o b c y c h (nawot pozwala n a m o w ą z ł o ż o n o ś ć i s k o m p l i ­ kowanie u c h w y c i ć . Bezpioczniej zatem byłoby stwierdzeniu, żo obcy to katogoria sakralna. poprzestać na o b c o ś c i (obcego s t r o j u ) z k r a i n ą ś m i e r c i , podziemia, z a g r o ż e n i a i eschatologicznymi z n a k a m i k o ń c a . Charakterystyczne T a k i o skojarzenie s t r o j u z o b c y m p r z y b y w a j ą c y m z z e w n ą t r z , b o w i o m , że k o n t a k t o m z o b c y m i i t y m co nieznane towarzyszy z zachowanie sonsie da s i ę w y c z y t a ć w (kwestionowanych n i e k i e d y ) interpre­ n i e m a l religijne. Na widok Podczaezyea ubranego po „ n i e m i e c k u " I I , 4. Gościnność Pana Tadeuszowego (franeufcku) Abrahama, zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym tacjach r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j w ł a d c ę k r a i n y u m a r ł y c h Yamę m i n i a t u r a z Ewangeliarza a r m e ń s k i e g o , 1316 г . , E r e w a n 187 �I I . 5. Trójca Święta, p ł y t a przegrody ołtarzowej z cerkwi monasteru w 1012—1030 r. M u z e u m S z t u k i w T i b i l i s i w I n d i a c h : „ W r o k u 1295 W i r a n a r a s i m h a d c w a z d y n a s t i i Hojsa- Szio-Mgwimc, z w ł a ś c i w ą sobie l e k k o ś c i ą i s k ł o n n o ś c i ą do p i k a n t o r i i C. L ó c i - lów k a ż o w swej rozydoncji w z n i o ś ć ś w i ą t y n i ę . B u d o w a n o j ą lat -Strauss. Pisze o n : „(...) k o m i s j a m n i c h ó w zakonu św. H i o r o n i m a p r z e s z ł o 70. Jeden z a n o n i m o w y c h r z o ź b i a r z y , k t ó r e m u polecono jost w z r u s z a j ą c a z a r ó w n o z p o w o d u s k r u p u l a t n o ś c i (...) j a k i dla­ w y k o n a n i e p o s ą g u Y a m y , u h r a l go w europejski p ł a s z c z z k h i p a m i , tego, że rzuca ś w i a t ł o na p o s t a w y u m y s ł o w o e p o k i . W spodnio właściwo europojskioj garderobio o w y c h c z a s ó w i bardzo prawdziwej nioindyjskic n a k r y c i o g ł o w y . Możo w i ę c Y a m a w y r z e ź b i o n y z o s t a ł najbardziej nowoczesnych k a n o n ó w , zadano k o l o n i z a t o r o m p y ­ na k s z t a ł t Marco Polo, k t ó r y do I n d i i z a w i t a ł w r o k u 1288 i nat­ t a n i a z m i e r z a j ą c e do ustalenia, czy ich zdaniem ' I n d i a n i e b y l i b y chnął rzeźbiarza swym w wyglądom". 4 4 ankiety psyehosocjologicznej, zdolni ż y ć samodzielnie na budowanoj poziomie w i e ś n i a k ó w w trybie według Kastylii'. M i t y o pochodzeniu z z a ś w i a t ó w obcego-bialego znajdujemy Wszystkie odpowiedzi b y ł y n e g a t y w n e : ' W o s t a t e c z n o ś c i tradycji w n u k o w i e ; locz t u b y l c y s ą tak w y s t ę p n i , żo m o ż n a w to w ą t p i ć ' afrykańskiej. „Afrykanie piorwotni piorwszy raz icli z e t k n ą w s z y się z człowiokiom b i a ł y m , dojrzeli w n i m g o ś c i a z za­ (...) I j a k o j e d n o m y ś l n y wniosok: 'Jest lopioj dla I n d i a n , światów, Afrykanina stali się n i e w o l n i k a m i , niż pozostali z w i e r z ę t a m i nu w o l n o ś c i ' (...) j a k o n i , k t ó r y przoz ś m i e r ć w ł a s n ą zbielał i po wskrzeszeniu z o s t a ł z e s ł a n y w nieznanej m i s j i na p a d ó ł . J a k a m i a ł a to b y ć misja? N a to p y t a n i e m i t y czarny plomioimo W t y m s a m y m z r o s z t ą czasie na sąsiednioj wyspie (...) I n d i a n i e zajmowali się c h w y t a n i e m b i a ł y c h i t o p i e n i o m i c h ; następnie różnio t y g o d n i a m i stawiali s t r a ż p r z y topiolcach, ż e b y p r z o k o n a ó się, b y w a koncepcja gonozy c z ł o w i e k a czy c i a ł a i c h p o d l e g a j ą g n i c i u . Z tego p o r ó w n a n i a a n k i e t w y n i k a j ą r ó ż n ą d a j ą o d p o w i e d ź — p o l n ą nadziei l u b t r w o g i — w szczegółach formułowana aby b i a ł e g o . A l o w koncepcji tej jodon olemont powszechnie się po­ d w a w n i o s k i : b i a l i p o w o ł y w a l i się na n a u k i s p o ł e c z n o , podczas w t a r z a , gone t y c z n y z w i ą z e k c z ł o w i e k a b i a ł e g o zo ś w i a t o m escha­ gdy tologicznym". Zaledwie Hiszpanio weszli do T o n o c h t i t l a n u , serca i m p e r i u m A z t e k ó w , j u ż ujrzeli w I n d i a n a c h i s t o t y p o z o s t a j ą c e diabla. 46 I n d i a n i e m i e l i raczoj zaufanie do n a u k przyrodniczych; i g d y b i a l i głosili, żo I n d i a n i o s ą z w i e r z ę t a m i , c i o s t a t n i ograni­ 45 w mocy P r z y b y c i o Corteza i H i s z p a n ó w zaś skojarzono zo spol- nioniom p r o r o c t w o powrocie Boga Quotzalkoatla. „ I c h b i a ł a j a k w a p n o s k ó r a , w ą s k i o szpady, a r m a t y , p l y w a j ą c o d o m y , konie, czali się do podejrzenia, żo b i a l i s ą b o g a m i . B i o r ą c p o d uwagę jednakową pewno niewiedzę, bardziej godno l u d z i " . postępowanie Indian było na 4 8 * z b r o j e , t a przebogata tajemnicza a p r z e r a ż a j ą c a c a ł o ś ć — u ś w i ę ­ c o n y ś w i a t — m u s i a ł a z o s t a ć wpisana do S a c r u m " . 4 1 Nacisk j a k i k ł a d z i o n o w interpretacjach na takio e l e m e n t y Drastyczne testowanie obcego, j a k i e n a s t ą p i ł o w z e t k n i ę c i u w i z e r u n k ó w obcych, j a k cechy zwiorzęce czy demoniozne oraz na się B i a ł y c h z I n d i a n a m i w p o c z ą t k a c h X V I w. opisuje i k o m e n t u j e z w i ą z a n e z t y m reakcje obrzydzonia, w s t r ę t u , l ę k u , u n i k a n i a , 188 �do r a k t e r , c h c i e l i b y ś m y w l a ś n i o zwrócić t u u w a g ę . M o ż n a b o w i e m obcych, gdzie pozostawali o n i k i m ś z z e w n ą t r z , albo b y w a l i u t o ż ­ p o w i e d z i e ć za O t t e m , żo owo piorwotne n u m i n o t y c z n o d o ś w i a d ­ u s u w a ł z pola widzenia d r u g i biegun z ł o ż o n e g o stosunku s a m i a n i z i s t o t a m i b o s k i m i , i s t o t a m i boskiogo pochodzonia l u b czenie świętości (sacrum) ściśle z w i ą z a n e jest z d o ś w i a d c z o n i e m zwiastunami bogów. o b c o ś c i — (obcość znajdujo się w s a m y m c e n t r u m d o ś w i a d c z e n i a Ludzie z plemionia Orang-Ot z Borneo s p o t y k a j ą c się z o b c y m i tego, co ś w i ę t o : „ r o l i g i j n a t a j e m n i c z o ś ć , p r a w d z i w o m i r u m , jest o d w r a c a j ą się do nicli plecami, k u c a j ą na ziemi i z a s ł a n i a j ą sobie — b y m o ż l i w i e n a j t r a f n i e j w y r a z i ć — czymh i n n y m , twarze. T ł u m a c z ą to zachowanio przez powiedzenio, żo w z r o k a n j a d , a l i e n u m , a l i u d valde, c z y m ś o b c y m i d z i w n y m , obcych powodujo u n i c h z a w r ó t g ł o w y i atakuje ich oczy, j a k co w ogóle w y p a d a z z a s i ę g u rzeczy z w y k ł y c h , światło słoneczne. thateron, czymś, zrozumiałych 52 i znanych, a więc s w o j s k i c h . . . " ) . 4 9 Stosunok do obcych p r z y p o m i n a stosunek do sacrum. Prze­ Obcy m a charakter sakralny. Najlepszym potwierdzeniem ciwstawienie swoi-obcy uzyskujo t u r o z w i n i ę c i e w relacji „ l u d z i e i najbardziej l a p i d a n r y m uchwyceniem tego z w i ą z k u m o ż o )>3'ó —- p r o r o c y , zwiastunowie b o g ó w — bogowie". Podana t u p r z y k ł a ­ znane u nas p r z y s ł o w i e : „ G o ś ć w d o m , B ó g w d o m " . dowo reakcja na o b c y c h , z j a k ą s p o t k a l i ś m y się w k u l t u r z o p ł o m i e n i a Orang-Ot, p r z y p o m i n a opisy m ó w i ą c e o z e t k n i ę c i u się l u d z i z Bogiom, z jego z w i a s t u n a m i i p r o r o k a m i . T w a r z M o j ż e s z a z s t ę p u j ą c e g o z t a b l i c a m i p r z y k a z a ń z G ó r y Synaj po rozmowio z Bogiom promioniojo t a k niobezpiccznie dla oczu w i e r n y c h , że m u s i j ą s k r y w a ć za z a s ł o n ą : ,,(...) a oto lśniła się s k ó r a t w a r z y D b a ł a zazwyczaj w ustalaniu i o d n o t o w y w a n i u a n t y c z n y c h i b i b l i j n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h p r z y s ł ó w Nowa księga, przysłów polskich poprzestaje t u t y l k o na wspomnieniu o staropolskiej g o ś c i n n o ś c i . N i e c h ż e w i ę c dalsza część t y c h r o z w a ż a l i b ę d z i e t a k ż e p r z y p o m n i e n i e m i r o z b u d o w a n i e m m i t o k gieznego i b i b l i j ­ nego t ł a k r y j ą c e g o się za t y m p r z y s ł o w i e m . 5 3 jego, i b a l i się p r z y s t ą p i ć do niego (...) A p ó k i Mojżesz m ó w i ł z n i m i , m i e w a ł na t w a r z y swojej z a s ł o n ę " (Exodus 34, 29—35). N a ikonach z p r a c o w n i Toofana Greka, czy R u b l o w a przed­ s t a w i a j ą c y c h Przemienienie Pańskie — „ J e g o twarz zajaśniała j a k s ł o ń c e , odzienie z a ś s t a ł o się b i a ł e j a k ś w i a t ł o " (Mat. 17, 2) —• znajdujemy niomal te same gesty: A p o s t o ł o w i e o d w r a c a j ą się p r z y k u e n i ę c i do ziemi, c h r o n i ą swe oczy i g ł o w y przed a t a k u j ą ­ c y m ich blaskiem. bóstwa w sztuce p i e r w o t n e j , z w r a c a ł uwagę Stanisław I g n a c y W i t k i e w i c z , gdy p i s a ł : „ C i e k a w o jest — f a k t , k t ó r y zaob­ serwowałem w muzeach australijskich, n i e p o r ó w n a n y c h bogactwo etnograficznego stosunkowo jako m a t e r i a ł u — że u dzikich o w i ę k s z e j kulturze, wyobrażających w drzewio i k a m i e n i u swoje b ó s t w a , twarze t y c h ostatnich s t a n o w i ą z u p e ł n e przeci­ w i e ń s t w o t y p u posiadanego przez ich t w ó r c ó w " . 5 0 bowiem obcy w y o b r a ż a n i s ą j a k o bogowie, ale i sam B ó g objawia wobec obcych u j a w n i a j ą się Boga A b r a h a m o w i w osobach trzech a n i o ł ó w - p o s ł a ń c ó w (por. Geacsis, IS). I c h o c i a ż ta o p o w i o ś ć , k t ó r a s t a ł a się ź r ó d ł e m ikono­ graficznego t e m a t u Trójcy nialszym jego Świętej przetworzeniem z n a j s ł y n n i e j s z y m i najwspa­ w ikonie A . R u b l o w a , zatem przoplatanio się poczucia jest wcale b ł ę d o m a n i p o m y ł k ą t ł u m a c z k i , czy a u t o r a 0 Trójcy rozważań R u b l o w a ( M . A ł p a t o w a ) , g d y p i s z ą : „ W b i b l i j n e j opo­ lęku, ziemcy, k t ó r y c h s ę d z i w y p a t r i a r c h a wraz z ż o n ą s w o j ą , że zjawił się u niego sam B ó g " . W p o d o b n y m k i o r u n k u z o d p y c h a n i e m . P o d t y m w z g l ę d e m stosunek do o b c y c h p r z y p o ­ interpretacja m i n a stosunek do świętości (sacrum) i wykazuje rosłej w k r ę g u Aggady elementów doświadczenia W t o k u prowadzonej wydobycia na jaw podobioństwo numinotyeznego, którego 5 1 Sarą p o d e j m o w a ł p o d d ę b e m w dolinie M a m r o , d o m y ś l a j ą c się w d u c h u , a nawot grozy z f a s c y n a c j ą i d ą ż e n i e m do z b l i ż e n i a , p r z y c i ą g a n i a struktinę badał Rudolf Otto. mówi 5 4 o „ t r z e c h l u d z k i c h postaciach", „ t r z e c h m ę ż a c h " , to jodnak nio wieści jost m o w a o t y m , j a k do A b r a h a m a z a w i t a l i trzej cudzo­ Opisywano przez e t n o l o g ó w w y o b r a ż e n i a o obcych i reakcje do w i e l u naj­ lepiej t a m , gdzie ksonofania ł ą c z y się z e p i f a n i ą Boga. N i o t y l k o się pod p o s t a c i ą obcych, j a k opowiada o t y m historia objawienia N a w y s t ę p o w a n i e tego co obco, inne, nieznane w w y o b r a ż e ­ niach Ó w ścisły z w i ą z o k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i o m obcości a d o ś ­ wiadczeniom sacrum, p o m i ę d z y o b c o ś c i ą a sacrum w i d a ć 5 5 jaką znajdujomy w tradycji biegnie rabinistycznej wy­ ( , , I nie m ó w c i e m i , żo A b r a h a m w i e d z i a ł , żo jego goście s ą a n i o l a m i - p o s l a ń c a m i . O n m i a ł ieh za p r o s t y c h 5 6 arabskich w ę d r o w c ó w p u s t y n i " ) . To u ż y c i e s ł o w a „ i n o s t r a n c y " przoz O t t a analizy, z m i e r z a j ą c e j pierwotnych znaczeń pojęcia do „świętość" (por. „mostrannyj", „strannyj") na określenie przybyszów z nieznanej, obcej, innej s t r o n y , z innego ś w i a t a nio jest zatem i tego co ś w i ę t e , o d p a d a j ą kolejno moralno-otyczne orzeczniki w t y m miejscu b ł ę d e m . P o d o b n ą i r r a c j o n a l n ą kojarzone z p o j ę o i o m „ ś w i ę t y " . Ś w i ę t y to nie t y l k o i nio t y l e , nadwyżką co d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y (z c z y m m a m y do czynienia n p . obcych, o d z n a c z a j ą się analogiczne s ł o w a w i n n y c h j ę z y k a c h — w racjonalnym uschomatyzowaniu i w praktyce potocznej m o w y , gdy m ó w i m y n p . „ ś w i ę t y c z ł o w i e k " ) , ilo przede w s z y s t k i m znaczeniową podkreślającą franc. „ L ' E t r a n g e r " , ang, „ S t r a n g e r " (numinotyezną) dziwność, tajemniczość ( w y w o d z ą c e się o d ł a c . e x t r a n e u m ) , czy w m n i e j s z y m s t o p n i u ang. „ F o r e i g n e r " , staro- n i e z w y k ł y , d z i w n y , n a p a w a j ą c y ł ę k i e m , niesamowity, i n n y . N a -franc. „ f o r a i n " (od p ó ź n o - ł a c . „ f o r a n o u s " i „ f o r a s " , gdzie wszyst- p l a n pierwszy w y s u w a się t u clomont i r r a c j o n a l n y kio ź r ó d l o s l o w y ł a c i ń s k i e z n a c z ą : „ p o z a " , „ n a z e w n ą t r z " , świętości, b ó s t w a , n u m i n o s u m . E l e m e n t grozy (tremondum), m o c y (gniew b o ż y , „ o r g o t h o u " , „ i r a d e o r u m " ) , olemont wszechmocy jostas), wobec elomont k t ó r e j człowiek tajemnicy czujo się „ p r o c h o m (mystorium) — którym (mu- i pyłem", towarzysza,: lęk, „poza drzwiami"). -przybyszów zostało użyto „właściwie", m ó g ł b y świadczyć równioż 1 f a k t , że na gruncie a p o k r y f i c z n y m , w sztuce i grozy M o t y w epifanii t u wciąż ambiwalcncję: towarzyszy fascynacja (element uczuciom strachu fascinans); po­ czarnoksięskiej w z y w a się a n i o ł y i demony j a k o „ n o m i n a b a r b a r i i " . poczucie b o j a ź n i i t r w o g i . Otto podkrośla np. Ż e słowo inostrancy na o k r e ś l e n i e a n i o l ó w - 5 7 Boga j a k o obcego p o j a w i a się szczególnio w y r a ź n i e we w s p ó ł c z e s n e j filozofii ( E . Lcvinas — Epifania kiej 8 twarzy)' , ludz­ poezji (T.S. E l i o t —- „ k t o jest ten trzeci, k t ó r y 5 9 60 czucie n i e z w y k ł o ś c i (element m i r u m ) , c u d o w n o ś c i ; wzniosłości, idzie o b o k . . . " ) , t e o l o g i i . wzniosłości odczuwanio w i n n o t o d z i w i ć , ś w i a d c z y ł o b y t o jedynie o chrystocentryzmio obserwując tej teologii. K t ó ż b o w i e m , j a k nie Chrystus jost w i e l k i m O b c y m wzajemne ich relacjo i odcienie, p r z y d a j ą c i m nazwy O t t o stale w E w a n g e l i i . J u ż sam f a k t , żo jest Galilejczykiem — p o c h o d z ą c y m numinosum wobec niogo szacunku (elomont a u g u s t um), i czci. Ś l e d z ą c to elementy, W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u nie po­ zmiorza do w y k a z a n i a i p o d k r e ś l e n i a , że n u m i n o s u m (przedmiot z nieczystej, przemieszanej etnicznie „Galilei p o g a n " („galil ling religijnego d o ś w i a d c z e n i a ) dany jest w p r z e ż y c i u j a k o tajemnica g o j i r n " — dzielnicy p o g a n ) , j u k o odpychająca na drodze do Emaus... (Łuk. i pociągająca t r e m o n d u m ot zarazem. fascinosu Żo jest m у s t er iu m m . N a ten wlaśnio n u m i n o - 61 0)103- (niozmiji m y ) pojawia się 24, 13). „ R y l e m W w i ę z i e n i u , a nie p i z y s z l i ś c i e do m n i e " — m ó w i o sobio. — „ B y ł e m g ł o d n y , a nie 62 t y c z n y i a m b i w a l o n t n y eharaktor stosunku do obcych, w y n i k a ­ daliście m i j e ś ć " , „ B y ł e m przybyszem ( g o ś c i e m ) , a nie p r z y j ę - j ą c y z zasygnalizowanych t u w najbardziej o g ó l n y s p o s ó b w y o b r a ­ liśeio m n i o " (Mat. żeń o obcych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h i c l i j u ż to w postaci a swoi go nie p r z y j ę l i " (Jan, diabłów, j u ż to j a k o b o g ó w , b ą d ź a k c e n t u j ą c y c h ich demoniczno-boski cha­ 25, 46). „ D o swojej własności 1, 11). W Apokalipsie, przyszedł, gdzie pier­ wiastek t r e m o n d u m dochodzi do głosu z n a j w i ę k s z ą chyba m o c ą , 289 �p r a w d a w o l n y c h , alo nie c i e s z ą c y c h się p o l n i ą praW o b y w a t e l s k i c h , Księga Powtórzonego Prawa przyrównywała do w d ó w i sierot i na r ó w n i z n i m i b r a ł a ich w o p i e k ę : „ N i o b ę d z i e s z ł a m a ł p r a w a obcokrajowca i sieroty a n i nie w e ź m i e s z w zastaw o d z i e ż y od w d o w y . P a m i ę t a j żeś b y ł n i e w o l n i k i e m w Egipcie i w y b a w i ł cię s t a m t ą d t w ó j B ó g J a h w e ; dlatego to ja ci n a k a z u j ę z a c h o w a ć to p r a w o " (Deuteronomium. wiązywało 24, 17). D r u d z y cieszyli się czcią i obo­ wobec n i c h sakralne r o z t a c z a ł o powszechno p r a w o g o ś c i n n o ś c i . także opiekę nad zbiegłymi Prawo niewolnikami („nio wydasz p a n u niowolnika, k t ó r y się schroni do ciobie od swego w ł a ś c i c i e l a . Z t o b ą b ę d z i o p i z o b y w a ł w t w y m k r a j u , w miejscu, k t ó r e sobio w y b i e r z e " — Deut. 23, 16). O g ó l n ą z a s a d ę stosunku do o b c y c h f o r m u ł o w a ł a Księga Kapłańska: „Będzie li przychodzień m i e s z k a ł w ziemi waszej, a b ę d z i o p r z o b y w a ł m i ę d z y w a m i , nio u r ą g a j c i e m u , alo niech b ę d z i o m i ę d z y w a m i j a k o syn ziemi waszej; i b ę d z i e c i e go m i ł o w a ć j a k o sami siobio, boście i w y b y l i p r z y c h o d n i a m i w ziemi o g i p s k i o i " (Leviticus, 19, 33). W z w i ą z k u z t y m i n a k a z a m i f o r m o w a ł się zwyczaj pozostawiania w n a r o ż n i ­ k a c h p ó l części n i o z ż ę t e g o z b o ż a i p l o n ó w z w i n n i c y dla o b c y c h : „ K i o d y ż ą ć b ę d z i e c i e zbożo ziemi waszej, nio b ę d z i e s z żął aż do samego skraju pola i nie b ę d z i e s z z b i e r a ł k ł o s ó w p o z o s t a ł y c h na p o l u . Nio b ę d z i e s z o g o ł a c a ł w i n n i c y i nie będziosz z b i o r a ł togo, co s p a d ł o na z i e m i ę w w i n n i c y . Zostawisz t o dla ubogiego i dla p r z y b y s z a " (Lev. 19, 9); „ J e ż e l i b ę d z i o s z ż ą l we ż n i w a na swoim p o l u i zapomnisz snopka na r o l i , nio w r ó c i s z aby go z a b r a ć , locz zostanie dla w d o w y , sieroty i obcego, aby c i b ł o g o s ł a w i ł t w ó j B ó g , J a h w e , we w s z y s t k i m , co c z y n i ć b ę d ą t w e r ę c o . J o ś l i będziosz z b i o r a ł o l i w k i , nio b ę d z i e s z d r u g i raz g a ł ę z i ; niech zostanie coś dla trząsł obcego, sioroty i w d o w y . będziosz z b i e r a ł w i n o g r o n a , nio szukaj p o w t ó r n i e Gdy pozostałych w i n o g r o n ; nioch z o s t a n ą dla obcego, sioroty i w d o w y " (Deut. 24, 19—22). I I . 6. Przemienienie pańskie, W zwyczajach pozostawiania ofiary dla o b c y c h w X V I w., Jarosław pola spostrzegano źródła, p ó ź n i e j s z e j gielnogo, przywiązywania symboliki szczególnej wartości narożniku kamienia do wę- kamienia ł ą c z ą c e g o węgiel — n a r o ż n i k b u d o w l i (Chrystus jest „ k a m i e n i e m m ó w i o sobio: „ O t o s t o j ę u d r z w i i k o ł a c z ę " (Ар. •">, 20). A l e r ó w ­ n i e ż i w k u l t u r z e ludowoj — nio t y l k o w k a n t y c z k a c h i k o l ę d a c h ż y w y m " , „ k a m i e n i e m węgielnym, którego odrzucono" — 1 list Ap. Piotra, 2, por. i—9). ( „ N i e b y ł o miejsca w gospodzie...") — znajdujemy ten m o t y w , W r e l i g i i s t a r o ż y t n e g o R z y m u i s t n i a ł y dwie kategorio b ó s t w Chrystusa j a k o obcego. Zwraca n a ń u w a g ę c y k l r y s u n k ó w W ł a ­ — „ b o g o w i e k r a j o w i " (di indigotes) i bogowio obcy, „ b o g o w i e dysława p r z y b y s z e " (di n o v e n s i d e s ) , a s t a r o ż y t n o ś ć grecka z n a ł a i czciła Chajca, stale j a k refren Chrystusa — gdzio w o b j a ś n i a j ą c y cli podkreślenie podpisach powraca o b c o ś c i , t w o r z ą c swoisty obraz „obcego-nic-nieposiadającogo": 69 Zeusa z p r z y d o m k i e m „ K s e n i o s " , pod jego o p i e k ą się obcy, wędrowcy, żebracy, „Odyseja" przybysze. —• „ W s z a k znajdowali Wspomina dziećmi Kronida o nim są tu- „ C h r y s t u s się u r o d z i ł w stajence niesfojej (1) wielokrotnie W j a s t do Jeruzalem na o s i o ł k u w y p o ż y c z o n e m niona sfojom (2) t u l a c z e " , „ o d Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy o b c y (goście) i ż e ­ 70 7 1 Chrystus jedzie ł o d z i o m z J u d e j i do K a p c r n a u m n a u c z a ć l u d z i bracy". Ł u ć w y p o ż y c z a n a nie na sfojoj m o ż o w ogóle s t a n o w i ć dla naszego t o m a t u swoisty rodzaj ency­ (3) Homerowa opowieść o losach „boskiego tułacza" Chrystus czyli syn ozłowioczy nio m a gdzie g ł o w y s c h r o n i ć (4) k l o p e d i i , ezy t o ż w r ę c z ksenoopopoi, z a w i e r a j ą c e j najrozmaitszo Chrystus oczymujo szaty na odziesz o t p o b o ż n y c h Niewiast (5) w ą t k i i obrazy o d z w i e r c i e d l a j ą c e z ł o ż o n y stosunek do obcych. Chrystus p o c h o w a n y nie (w) w ł a s n y m Grobio t y l k o darowany Chrystus nie p o s i a d a ł nic. (fi)" Ze kategoria „ o b c y " s t a n o w i k a t e g o r i ę s a k r a l n ą , świadczyć m o ż o stosunek do n i e w o l n i k ó w , toj bezsprzecznie najpodlojszej k l a s y „ n i e - l u d z i " s t a r o ż y t n o ś c i . 1'odczaa gdy o ich n a t u r ę uczeni m ę ż o w i e i filozofowie obejmowało tych toczyli swój obcych świata Znajdujemy w niej w i ę c , w y r a ż o n y na różny sposób, motyw związku bogów z obcymi, jak choćby w przekonaniu o niezwykłej 6 3 spór 6 4 — prawo sakralno starożytnego swą ochroną. cnocie c z a r n y c h E t i o p ó w ż y j ą c y c h n a n a j d a l s z y m k r ę g u ś w i a t a nad Okoanosem r z e k ą o k r ą ż a j ą c ą dysk ziemi na p o ł u d n i u , cnocie, k t ó r a sprawia, żo g o s z c z ą u nich bogowie. To do nich udaje się prześladujący Odysa Posejdon — „Szczęściom bóg ten byl odszodl a ż na E t y j o p y / z a m i e s z k u j ą e o ziemi r u b i e ż e o s t a t n i e " . 72 zbiegli O w p o g l ą d o n i e z w y k ł y m , n a d l u d z k i m charakterze E t i o p ó w spo­ n i e w o l n i c y b y ł a ś w i ą t y n i a D i a n y w Efezie, nawet k w e s t o r o w i t y k a m y jeszezo i u H e r o d o t a , o p i s u j ą c e g o ich j a k o n a j r o ś l o j s z y c h rzymskiemu i n a j p i ę k n i e j s z y c h zo wszystkich l u d z i . Takim miejscem a':yiu, do k t ó r e g o m o g l i się s c h r o n i ć odmówiono do niej s c h r o n i ł . 6 5 wydania jego n i e w o l n i k a , który się Religia L a r ó w i s t n i a ł a dla n i e w o l n i k a t a k samo, j a k dla jego pana. Prawo sakralno z e z w a l a ł o na uczestniczenie 6 6 w n a b o ż e ń s t w i e , z w a l n i a ł o go w te d n i od p r a c y i w y s i ł k u , 7 3 M a m y t u też K i m m o r y j - e z y k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h na k r a ń c a c h ś w i a t a w n a j b l i ż s z y m są­ siedztwie wojścia do Hadesu, k t ó r z y ż y j ą w wiecznej c i e m n o ś c i —• 7 4 „ Z a w s z e t e ż l u d ten n ę d z n y w grubej nocy b r o d z i " . A o ta­ u z n a w a ł o jego ś l u b , p r z y s i ę g ę , oraz <Vi, Mones, a jego g r ó b u w a ż a ł o j e m n i c z y c h m i e s z k a ń c a c h obcej ziemi, do k t ó r o j u d a ć się m a Odys p o s w y m powrocie do I t a k i i k r w a w e j rozprawie z zalot­ za „ ł o c u s r e l i g i o s u s " . n i k a m i , o c z y m m ó w i przepowiednia Tojrosjasza, p o w i a d a się W t r a d y c j i p r a w a sakralnego Starego Toe l a m e n t u r o z r ó ż ­ 67 niano dwie kategorio obcych — „ g e r " i „ n o k r i " . zamieszkujących wśród Izraela i drugich 6 8 Pierwszych przybyszów. Tych pierwszych, p o z b a w i o n y c h czci, e z ę s t o i ś r o d k ó w do ż y c i a , co 190 I że „ r ę k a 7 5 ich soli przenigdy do s t r a w y nie s y p i e " . (Pośród licznycłi i n t e r p r e t a c j i toj przepowiedni znane s ą i takio, k t ó r e wskazywały na konieczność o d b y c i a przez Odysa wędrówki �okspiacyjnej za okaloczonio P o l y f o m a , co zgodnie z r y t u a ł o m oczy.szczonia w y m a g a ł o opuszczenia k r a j u i udania się w obce, odlegle strony, by złożyć ofiary przoblagalno za popełnione 7 6 przestępstwo ). A l o nie na opisy k o l e j n y c h obcych ludów napotykanych przoz Odysa — K i k o n ó w , L o t o f a g ó w , K y k l o p ó w , Lajstrygonów i i n n y c h , o k t ó r y c h się t y l k o zdawkowo opowiada w Odysoi — o p i s y , p o d n o s z ą c o te same sygnalizowano j u ż t u olementy obrazu o b c y c h ( o b c y - o l b r z y m i , l u d o ż e r c y , polni grozy, dzicy, nieokrze­ sani), a n i t o ż na uczucio l ę k u i t r w o g i p o ł ą c z o n o z zaciekawieniem i f a s c y n a c j ą t o w a r z y s z ą c ą t y m s p o t k a n i o m , na w c i ą ż powraca j ą e o p y t a n i e p r z y w k r a c z a n i u do obcego k r a j u i coraz to p o w t a ­ r z a j ą c e s i ę badanie „ k t o t a k i siedzi w n i c h : czy dzicz j a k a , j a k i e h t i j d a m a k i / d r a p i e ż n e , z p r a w ś w i ę t o ś c i ą w wiocznoj n i e p r z y j a ź n i . / Czy l u d g o ś c i n n y , w bożoj ż y j ą c y b o j a ź n i " 7 7 — chciolibyśmy t u z w r ó c i ć u w a g ę . N i e na t y m polega i nie w t y m wyczerpuje się ź r ó d ł o w a w a r t o ś ć H o m e r o w e j ksenoopopoi. T y m , co w y s u w a się t u na czoło, jost powszechnie znane w świccio s t a r o ż y t n y m prawo g o ś c i n n o ś c i — „ p h i l o - k s e n i a " . 7 8 N i e m a a n i jednej p i e ś n i w „ O d y s e i " , k t ó r a b y nio w s p o m i n a ł a o n i m , w niejednej z a ś stajo się ono z a s a d n i c z ą osią, w o k ó ł k t ó r e j r o z g r y w a j ą się dra­ matyczno w y p a d k i . 7 9 8 0 Obcy p r z y j m o w a n i s ą z r a d o ś c i ą , c z c i ą , 8 1 82 jako niosący błogosławieństwo b o ż o , jak bogowie , przysłu­ guje i m centrulno miojsco u ogniska d o m o w e g o 83 - - „ w popiele", są p o d o p i e k ą b ó s t w d o m o w y c h , ofiarowuje się i m zaszczytne 8 1 miojsca o b o k k r ó l ó w , sadza na tronie " , synowie, c ó r k i w ł a d c ó w i najznamienitsi z ich otoczenia nacierają jego 8 5 ciało o l i w ą , u s ł u g u j ą p r z y ablueji gościa, ubierają w ofiarowano gościom 81 najlopszo szaty, obcy s ą o b d a r o w y w a n i c e n n y m i p o d a r k a m i . ' Nad związkioin między gościem -Ksemos ( G o ś c i n n y ) , z w i ą z e k jak i gospodarzem czuwa Zens- t a k i staje się nawet dziedziczny, ś w i a d c z y o t y m „ T l l i a d a " w o p o w i e ś c i o Gluukosio T r o - j a ń c z y k u i Diomedosio Greku p r z e r y w a j ą c y c h w a l k ę , g d y prze­ k o n a l i się. że ł ą c z y ich dziedziczna g o ś c i n n o ś ć . prawo g o ś c i n n o ś c i przostrzogano 87 Owo powszochne I I . 7. Przemienienie Pańskie, X V I w., Jarosław jost i przoz o b c y c h . K o r z y s t a z niego c z ę s t o i obficie Odys, p r z y b i e r a j ą c niejednokrotnie celowo 8 8 („używając fortelu") postać ż e b r a k a , by wprowadzić w błąd p r z e c i w n i k ó w . J a k wielkie jest zaufanio do owego prawa ś w i a d ­ czy c h o c i a ż b y t o , że nawet w obliczu grozy i n i e b e z p i o c z o ń s t w a w spotkaniu z K y k l o p o m przeważa ciokawość, i c h ę ć bycia p r z y j ę t y m zaintorosowanio j a k g o ś ć — „ C z e m u ż nio s ł u c h a ł e m , chciało m i się go p o z n a ć , b y ć j a k gość p o d j ę t y m , Lopicj się n i g d y nie s p o t k a ć z p r z o k ł ę t y m " . było Z w y k ł e b o w i o m w w i d o m e j postaci się j a w i ą , Z a s i a d a j ą wraz z n a m i , j e d z ą , p i j ą , bawią, Z w ł a s z c z a jeśli i c h s u t y m uczcimy p r a ż n i k i o m , L u b t e ż z s z e d ł s z y się w drodze z s a m o t n y m pątnikiem, B i o r ą k s z t a ł t l u d z k i , c h ę t n i e k u m a j ą się z n a m i ( . . . ) " 8 9 9 5 M o ż n a b y t u jeszczo w s p o m n i e ć o p o w i e ś ć o Filemonie i Baucis, home- do k t ó r y c h p r z y b y l i Zeus i Hermes p o d p o s t a c i ą d w ó c h w ę d r o w ­ r y c k i b y ł d a l e k i od p o g l ą d u , żo zawszo i w s z ę d z i e 'homo h o m i n i J a k zwraca na to u w a g ę P a r a n d o w s k i — „ C z ł o w i e k c ó w i k t ó r y m n i k t o p r ć o z tej p a r y s t a r u s z k ó w nio c h c i a ł u d z i e l i ć lupus', g o ś c i n y , o p o w i e ś ć o p r z y j ę c i u a p o s t o ł ó w P a w ł a i B a r n a b y uzna­ co pierwszy w y p o w i e d z i a ł Płautus w k i l k a s o t ł a t po Homerze, a co z t a k ą s w a d ą r o z w i n ę l i f ilozofowio Bacon i Hobbos w t y s i ą c kilkasot lat po Plaucie. W y g n a n i e c , t u ł a c z , ż o b r a k nie 9 6 n y c h za Zeusa i Hcrmosa (Dzieje Ap. 14). Obcy p r z y j m o w a n i s ą j a k o bogowie ( i woboc k t ó r y c h istnieje b y ł skazany na z a g ł a d ę . W y r a z , k t ó r y m o k r e ś l a n o w s z y s t k i c h zawsze podejrzenio, że m o g ą b y ć bogami). Bogowie o b c y c h : 'ksenos', n i i a l w y s o k i ł a d u n e k życzliwości. Obcy, czy p o s t a ć obcych, c u d z o z i e m c ó w . przyjmują w ś w i e t n y m s t r o j u , czy w ł a c h m a n a c h , b y ł gościom, n a l e ż a ł o m u Alo nie t y l k o — rzecz jost bardziej s k o m p l i k o w a n a — A t e n a się najlopszo p r z y j ę c i o . Zachowanio się z a l o t n i k ó w wobec Odysa ukazujo się Telomacliowi j a k o „ t a f i j s k i k s i ą ż ę " , ale t e ż i p o d w ż e b r a c z y m przebraniu ś w i a d c z y o i c h w y s t ę p n o j dzikości". 9 7 9 0 O b c y p o d e j m o w a n i s ą najlepszym j a d l o m , w y d a j e się na ich 9 1 p o s t a c i ą najbliższogo m u opiekuna Mentora, a Nausykai cześć u c z t y , ofiarowuje się i m nawot r ę k ę k r ó l o w s k i o j c ó r k i , j a k „ c ó r k i Dymasa ż e g l a r z a " . O d y s o w i w y r z u c o n e m u przoz n a j b l i ż s i przyjaciele, k r o w n i a c y . N i o m a t u m o w y o morzo na brzeg k r a j u Foaków: jako joj r ó w i e ś n i c z k a , j e j n a j b l i ż s z a p r z y j a c i ó ł k a i d r u h n a , p o d p o s t a c i ą 9 8 Bogowie u k a z u j ą się więc j a k o swoi, żadnym „ O b y ż za s p r a w ą Zousa, A t o n y i Foba / M ą ż j a k t y , i jakiego przeciwstawieniu w ł a ś n i e n a m potrzeba, / Trafił się dla mej d z i e w k i , a dla m n i e i opozycja. Rzecz polega w ł a ś n i e na t y m , żo bogowie s ą „ s w o i m i " za z i ę c i a ! / Z o s t a ł b y ś zawszo z n a m i . R ę k a j e j do wzięcia, / W i a n o sute, d o m , w ł o ś c i — wszystko w z i ą ł b y ś po n i e j " . razem obcy p r z y b y w a j ą c y 9 2 I n n y m znów podczas wesela, zaproszeni na nie 9 3 „ s w o i - o b c y " , nie jest to ż a d n a dychotomia i „ o b c y m i " jednocześnie, „swoimi-obcymi" nalożaloby wyma­ w i a ć j e d n y m tchem. O t o j a m b i w a l o n c j i , niejasnych i podejrzeniach uczuciach ż y w i o n y c h wobec swoich n a j b l i ż s z y c h i obcych s t a j ą się jego o z d o b ą , wszak icli p r z y b y c i o i o b e c n o ś ć podczas p i s a ł najlepiej T . M a n n : „ T a k ą uroczystości odczuwali ludzie, do k t ó r y c h w postaci w ę d r o w c a albo ż e b r a k a czytywana jest znakiem błogosławieństwa za o b o c n o ś ć samych bogów, bądź bogów zjawiających p o s t a c i ą obcych, p o d r ó ż n y c h , w ę d r o w c ó w 9 4 po­ się p o i ł (wspomniana opo­ przyjemność l o b j a k i e g o ś k r e w n i a k a czy znajomka — mawiano — p r z y ł ą c z y ł się b ó g , by z n i m p o r o z m a w i a ć . Po t y m — m ó w i o n o — poznawali go albo wieść o B o g u w gościnie u A b r a h a m a w w y r a ź n y s p o s ó b nawiazujo raczej p o d e j m o w a l i s z c z ę s n y d o m y s ł . P r a w d z i w a do powszechnie znanych opowiości i w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z fiło- j a k a ich p r z e n i k a ł a , b y ł a dla t y c h l u d z i oznako, ż e ton, k t ó r y ksonią): z n i m i r o z m a w i a ł , b y ł w p r a w d z i e w ę d r o w c e m albo ż o b r a k i e m , „ T o znak, żo b o g i m a j ą j a k i ś cel oddzielny. przyjemność, l u b t y m a t y m znajomkiem czy k r e w n i a k i e m , i że n a l e ż y z c h ł o p - 191 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z dzikim krzykiem, wrzaskiem, g w i z d o m , h a ł a s e m , b ą d ź m i l c z ą c y c h i n i e m y c h — j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przodstawioniacli — t y l k o na m i g i . Znamienna rozmawiających 1 0 1 jost t u ambiwalencja tego co obce, zarówno Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż o n i e ż y c i a , kojarzeni s ą z j a ł o w o ś c i ą , ś m i e r c i ą , a j e d n o c z e ś n i e życio, k o j a r z e n i s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d postaci p o j a w i a j ą c y c h dają charakterystycznych się w o b r z ę d z i o weselnym, Cygan, Ż y d , baba, d z i a d — n a z y w a n y niemcem, przebrano obce postacie s ą z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i dla m ł o d e j p a r y . W y r a ź n a jest r ó w n i o ż plodnościowo-wegetacyjna w obchodach symbolika kolędniczych, w tych postaci „Horodach", „obcych" „Mikołajkach", chodzoniu z k o z ą , t u r o n i e m . I s t o t n ą dla zrozumionia tej a m b i w a l e n c j i o b c y c h w y d a j e się b y ć t u uwaga R . Caillois'a: „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a sarcum, m a t o n d o n c j ę do rozszczepiania s i ę ; j e j p i e r w o t n a w i e l o z n a c z n o ś ć r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i dopołniające się, w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia po­ w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , jakio b u d z i z g r u n t u wielo­ znaczny charaktor sacrum. Lecz, g d y siła rozszczepiwszy się, w y ł o n i owo bioguny, k a ż d y z nich w ł a ś n i e dla togo, ż e m a charakter sakralny, zaczyna b u d z i ć te samo ambiwalentne reakcjo, które w ł a ś n i e s p o w o d o w a ł y ich oddzielenie się o d siebie. P o d z i a ł sacrum p o w o ł u j e do istnionia zło i dobre d u c h y , k a p ł a n a i czarownika. (...) Boga i diabla, ido postawa w i e r n y c h woboc k a ż d e j z t y c l i c z ą s t k o w y c h postaw sacrum w y k a z u j e t ą s a m ą j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jogo p r z e j a w ó w ambiwałencję, całościowych". Wspomniano na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d o m o n y N a w k i k r ą ż ą c o w s w y m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m I I . 8. Przemienienie РнААч'г, 1 0 2 — „gdziekolwiek raz p r z o t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y nio p o r o ś n i o " — w o d ł u g o p i n i i Muzoum K r e m l ludowej s ą „ c u d n i e piękno". 1 0 3 Pozostaje w i ę c na koniec p y t a n i o : czy w k r ę g u k u l t u r y l u ­ dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej l u d o w ą , p i o r w o t n ą , n a i w n ą , s z t u k ą s k i m r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się do tej r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio z a c h o w a ć , alo —• w l a ś n i o b i o r ą c p o d u w a g ę o w ą przyjemność — uwzględnić jednoczośnio wszelkie zaskakującą możliwości w y k r a c z a j ą c o poza n i ą . J e d n o c z c s n o ś ć jest n a t u r ą i f o r m ą bytu wszechrzeczy, tym rzeczywistość wydaje się poprzebiorana, I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla n i c h n u m i n a l n ą w r a ż l i w o ś c i ą , j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h W Elegiach duinejskich R . M . Rilke pisał: p r z e r a ż e n i a p o c z ą t k i e m (...) 9 9 straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " Stefan Czarnowski p i s a ł o specyficznym oswajaniu w religijności i k u l t u r z e l u d o w e j . S, „(...) A l b o w i o m p i ę k n o jest t y l k o niomniej ż e b r a k jest ż o b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż o j a k i ś b ó g p r z y b i e r a jego p o s t a ć " . s z t u k i wysokiej przoz wiolkie czy ł ą c z y jo t o samo d o ś w i a d c z o n i e 1 1 0 0 sacrum O oswajaniu sacrum w k u l ­ turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż nio jest r ó w n i e charak­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista ogzotyzaeja ? O t o B ó g w ob­ w i e d z ą c y o was. G d z i e ż s ą d n i Tobiasza, chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł u p r o s t y c h w r ó t d o m u , pojawiają się w a s y ś c i e diabla, ś m i e r c i , p r z e r a ż a j ą c y c h istot demonicznych, w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nio b u d z ą c y g r o z y . . . " 1 0 4 P R Z Y P I S Y 1 J.,4. B y s t r o ń , Megalomania, narodowa, Warszawa 1936; część tego z b i o r u t a k ż o [ w . ] J.S. B y s t r o ń , Temidy, które mi odra­ dzano, pisma etnograficzne rozproszone. Wybrał i opracował L . S t o m m a , Warszawa 1980 Nowa księga, przysłów polskich w oparciu o dzido Samuela Adalberga, p o d red. J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1969, t . I I , я. 603. D o s a d n i c j s z ą w e r s j ę podaje s ł o w n i k B . Lindego w h a s ł o „ N i e m i e c " , k t ó r ą z n a l e ź ć m o ż n a również [ w : ] . . W i s ł a " t . X I I I , 1894, s. 792 Nowa księga..., t . 11, s. 344 t a m ż e , s. 345 W . K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie], „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno i E t n o g r a f i c z n e " t . V I I , 1904, s. 30 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , oz. 1, s'. 640 K . M o s z y ń s k i . Kultura ludowa..., t . I I , oz. 2, s. 834—835 „ S z c z e k a ć po n i e m i e c k u " — zapis z b a d a ń terenowych a u t o r a , W a r p o c h y . Podlasie 1976 M . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897, t . I , s. 232 O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 27, s. 383 A . Bruckner' zwraca u w a g ę na z w i ą z e k „ g ę g a n i a " z j ą k a n i e m , b e ł k o t e m , n i e m o t ą : „ g ę g a ć " — u nas p r z e w a ż n i o o glosie g ę s i , 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 192 d ź w i ę k o n a ś ł a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; alo cerk. „ g ą g n i w y j " , rus. „ h u h n i w y j " (o p a p i e ż u psoudo-Piotrzo, w d o g m a t y c z n y c h sporach z ł a o i n n i k a i n i , o d s t ę p c ą o d prawdziwego P i o t r a , m i a ­ n o w a n y m o d X ] w . ) nie od „ g ę g a n i a " gęsiego, locz od „ b e ł k o t u " , w i ę c n i b y „ j ą k a ł a " , albo „ m ó w i ą c y przoz nos, z t r u d e m " , nawet 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w y r a z y s ą i p o i n n y c h j ę z y k a c h , l i t . „ k a g o n t i " , gr. „ g o n g y d y . o " — „ m r u c z ę " , pers. „ g u n g " —• , , n i o m y " ( ? ) (...), s ł o w i e ń . „ g o n g n j a m " — „ j ą k a m s i ę " , czes. „ h u h n i a t i " , „ h u h l a t i " - - „ m ó w i ć przez n o s " (por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 139). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 7, s. 25 „ W ę g r z y ś w i s c o m " — w e d ł u g zapisu z bad. t o r . ze S p i s z ą ( w : L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., W a r ­ szawa 1980, s. 34). G w i z d jest d n b l o t o m do ś w i s t u , por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., s. 165: „ g w i z d a n i e , " t o ż co „ ś w i s t a n i o " , lecz 1 „ g w i z d " t o ż co „ c h w i s t " (o „ p r z o b r a n y c h " i „ p r z e b i e r a n i u s i ę " , bo m a s k a jest pusta, w i a t r w niej świszezo — gwizda). Obok t y c h d ź w i ę k o n a ś l a d o w c z y c h , zwierzę- yeh cech m o w y obcych o d s ł a n i a się w i ę c t u i demoniczny j o j charakter. Cochą d e m o n ó w jost ich pustka, w y d r ą ż e n i e , „ l a r w o w a t o ś ć " — por. o demonicznym charakterze m a s k i : P. Flororiski, Ikonostats, Warszawa 1974, s. 73 1 1 1 2 1 3 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z d z i k i m krzykieh. 1-» 0 z w i ą z k a c h „ k w i c z e n i a " — „ k r z y k u " — „ w r z a s k u " — w r z a s k i e m , gwizdem, h a ł a s e m , hądi m i l c z ą c y c h i n i e m v h f i k a n i a " — p o r . A , B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., e. 275, j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przedstawieniach — rozmawia" , j л ntto'ooiooia fctiltuTw wsi tylko na m i g i . " " "УЧоуЦ 2^0 H O l-'raueuzacli, p o r . b . n t o m i , ' ^ f e L u [ polskie]-, s. 3*. W a r t o p i z j p o n . lZnamienna jost t u ambiwalencja tego jeeyk" № tez ^ e c h ą (Ипша ^ ^ • Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż ę ^ f. j sztuce gotyckie), u a . 73 grach. i T a m z o , o Mazurach. W \ \ęeei życia, kojarzeni s ą z jałowośtią, śmiercią, a jednocześnie d » J s. 105 życio. kojarzeni s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d ' c h a r a k t e r y * -cz 17 д . B r u c k n e r , W W ' t , Г '••'"»»r i 'fc I I cz 1 618, i * K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowo Słowian, t . i r , <^z. J , postaci p o j a w i a j ą c y c h się w o b r z ę d z i e weselnym, Cygan" baba, dziad — • n a z y w a n y niemeem, przebrano obco postaci | 9 H . F a p r z y c a , Poglądy religijne przodków naszych, 2 kronik А t i K o r n e i d m l l g l w po ie b в 2 1 z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i d l a m ł o d e j p a r y W y r a ź n a "osT płodnośoiowo-wegetttDyjnu w obchodach symbolika kolędniczych," w chodzeniu z k o z ą , t u r o n i e m . łych post c' „ H e r o d a c h " ^ Д['к ' "' ' l^k 0 4 J ^ I s t o t n ą d l a zrozumienia tej ambiWalencji obcych wydaje i e № t l n 4 1 .t.-ii i dyplomatów przed w. XVI, „ W i s ł a " 1902, t X V I , s ulti top. F l e r e ń s k i , Ikonostas, c y t . w y d . , 8. U : „ i a r o w n o nie niieckio lcgeiKly, j a k i rosyjskie b a j k i u z n a j ą silę m ę c z y ł a - y d r ą ż o n ą w ś r o d k u , p r a y p o m i n a j ą c ą k o r y t o , czy I"?' vrogoslupa. owego podstawowego umocnienia с и п а , a ' ' „jeurtociala, a co za t y m idzie za pseudo-byty. iNatomiąsi, ь L c z ą t k u r e a l n o ś c i i szczęśliwości, Ozyrysa, w y o w a z a n o V ™ Unrnawalowo К Szajnocha ł ą c z y ł z p o s t a c i ą okrutnego r o ż y t n y m Egipcie za p o ś r e d n i c t w e m s y m b o l u uzi-aj , w i jr 1 • Г шюйстоШо] w s i Wenecja zwanego „ k r w u w y m d o p a t r z e ć się m o ż n a b y ł o schematycznie przeustawioji. и, ч wiaseicicia w i i ^ , . ą z a l je melupa O z y r y s a " . O motywie „ b i a k u pN-v.ow _ „ ^ l i i J t o J i a n s k m i f i g u r k ą s z k l a n ą ( c z ę s t o w postaci plecach" istot demonicznych w s p o m i n a M O . Z . M K \z nurkiem K*U > ' w y p e ł n i o n y m w o d ą i m c z y i n u szklądiabeiKaj, po и ч popularny jako zabawka wyrubnuia ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, к. ). s' К . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa btowvin..., •• _ ' ś w i a d c z y ż e zabawki t a k i e z d a w n a sprze w W onocji. w » • . ^ bramarzo. J . K r z y ż a г м - a m ż e ; M . Federowski, Lud badorusku t . 1, ^ • n a w a l i po wsiaci a t' . i a r y z o w a l a s i ę u nas nuzwu p o z n a j ą po t y m d u c h y nieczyste, k r ą ż ą c - j i o . i ' „.> в. 216 — „jidc p r z y ś n i s i ę , ze ząl> wypaur «>«<J ^ "Ti ' / i T ńldUble weneckie" i wl-szla do p o e m a t u . P o r (tiabet I U D р о ш ш ш . Waiszawa K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, s. *Л ' 1 - )' mioiscu o d n o t o w a ć w s p ó ł c z e s n e zna = tamże 19Ы1, s. 6 i , w a r t e w ш * j • terenowych w G w o ź 25 tamże ,- •• , czeiue z jalam się spotttaien l o • ^ p o d r ó ż y ' n a Ś l ą s k , na + . , т / , - n o r Y a n der T.oeuw, Fenomenologia, religii, narш о у ; mlormatoTKa, o p o w a a ą \ ^ roczek" (pierwsza lo-S* к Я*! • W e d ł u g ludowych wierzeń współczesnoj uroczystość rottemną uo ' ; £ ,], cJ;ie stroje" n ldi-o roz" t i i w i m o z ę h v u t r u d n i a j ą u t r z y m a n i e Muszy ; i-ocznica chrzcui), u ż y ł a p a r o k r o t n i e v.i i . u c i n a „ w e n e e * \ ' . l - " m i i - V ' V takie z ę b y żvj« k r ó t k o . Zarazem jednak ula_ n o d k r e ś l e n i a i c l i uroczystego, o d ś w i ę t n e g o c h a r a k t o i u Г 4 ono (iostep substancji' duszv, totoż e z ł o w i c k o t a k i c h i p o d n i o s ł e j o p r a w y tego obchodu ( „ d z i e c i iniaty weneckie stroje ) \ X m a n a t u r ę erotyczna. J u ż H o m e r w i e d z i a ł , ż o z ę b y _ zapis t o r . , G w o ź n i c a 1980 t w i a <hcrl-os odouton' — j a k m ó w i Hassling". A M i c k i e w i c z , F u n Tadeusz, k s . I , w . 415 i n " л ь ^ у п ч к ! Kidfttm ii.doirrr Słowian, s. 612 M К B y r s k i , Upadek Wiśmawilry, [ w : ] Obrazy шшШ =8 L ' G o ł ę b i o w s k i Lwi polski, jego zwyczaje г zabobony, białych, p o d r e d . A . Z a j ą c z k o w s k i e g o , W a r s z a w a 1973 s. li W i i - z w i 1830 s 58 G o ł ę b i o w s k i n o t u j e jedynie to p r z y ś l e wio « \ V . L e o p o l d , A . Z a j ą c z k o w s k i , Czarm patrzą, [ w : | ra*y , *, ' I pi-'obV i n t c r i n e f i v . j i , p o w o ł u j e się nft m a t e r i a l z „roz¬ świata -iA. K t Coi .l łbbeorw zamieszcza w yjaśnienie Grap иш białych, u m v j , ^ , s. ». 138 — „ ,, , Warszawa 1972. s K: rawv .-l-oi.kur-.owej". O g zamieszcza wyjaśnieni* por. F . B e m t z , I n a i a n w z I U C M - J L U , , ł ^ i ^ « 1 SO J nerta" (studia n a d j w d a n i a m i , PMioieka Warszawska a z l u "> " O K o l b e r g DXVOK, t . 7, s. 212, ur 51 38 H . Heme, Faust, poemat taneczny wraz г osoWiu^' ^ , czarownicach, tudzież « sztuce poetyckiej diabłach, (1851), p r z e k ł a d p o l s k i | w : ] H . H e m o , boce. florensk-te, przoi A. Szczerbowski, Warszawa 1951, a. 130 M . B u ł h a k o w , Mistrz i Małgorzata, t ł u m . i . Lowai.ao ь • W . D ą b r o w s k i , Warszawa 1983, a. U , " T a m ż e , s. 12—13 ^ , P o d p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m wszelkie zrociia. swiau • . d o t y c z ą c e s t o s u n k u do o b c y c h i f a k t ó w , w k t ó r y c h u j a w n i a ыг co objawia obcose. A j Saaw wiiąąz u j ę rt u uo v.„„t..ni« c o ś . co obcość. X onofania ^ - cos, p o j ę c i a Eliade'go „ h i e r o f a n,iA". i a " p o r . M . b l i a d e , lraklat o msi, religii, W a r s z a w a 1966 " i A Mickiew.cz Pan Tadeusz, к э . I , w . 415—452. W y r a ; żonie wenecki d i a b e ł różnie bvlo wyjaśniane — por. przypi' 'l w 4 i f i w oDracowimiu S t a n i s ł a w a T i g o n i a , [ w : ] A . M i c k i e w i c z : IP Vadeus" B i b l i o t e k a N a r o d o w a , W r o c l a w 1982, а. 46, t a m ż e wH' orZ"Pierwszy k o m e n t a t o r p o e m a t u E . Breza w i ą z a ł Dioiiogra • e p o p u l a r y z o w a n y m i przez weneckie uliczno w 4 n ' J b y ć t u u w a g a R . Cailloia'a; „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a а а г с ц ^ Ш ma t e n d e n c j ę do rozszczepiania s i ę ; jej p i e r w o t n a wieloznaczność J r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i d o p e ł n i a j ą c e s' w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia 2' M 0 a s o h B k i m w w ь w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , ' j a k i e budzi z g r u n t u wioto з д flu znaczny charakter sacrum. Lecz, g d v siła 1 c w y ł o n i owe b i e g u n y , k a ż d y z nich w l a ś n i o dlatego! ż e r n a c h a m k t e i s a k r c l n y , zaczyna b u d z i ć to .4i ьп1г> ttmljiw^ lontu fi г в л к с * Ir tA ' h w s ( > 1 ) l o p c y l u 4 1 w a ś n i e spowodowa'y .ch oddzielenie się o d siebie. P o d z i o b с ^ i а 1 о г с Г 4 p o w o ł u j e do istnionia złe i dobre d u c h y n k a p ł a n a i c z a r ó w ika I 7 У Н ń v (•••) Hoge, i diabla, a ł e postawa w i e r n y c h к < П 1 c z ą s t k o w y c h j m s t a w sacrum w s k a z u j e t ą s a m ą a m b i w a L i c t w( j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jego p r z e j a w ó w c a ł o ś c i o w y c h " ' ' i ' ' Wspomniane na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d e m o n y N a w k i k r ą ż ą c e w n v v m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m Tl. S. Przvmicienir Гч&яШ. Muzeum K r e m l raz p r z e t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y n i e p o r o ś n i o " ludowej s ą „ с u d n i e przyjemno^ w l a ś n i o b i o r ą c ] i o d irvvagQ owij. ки^кн]ц)?11<?а ^ - uwzględnić: j<*[jio*z^jm> w y k r a c z a j ą c e po?.a n i ą . J e d n o c z e s m o ś ć wszechrzeczy, rzeczywistość 0 wydajo W Elegiach niemniej ż e b r a k jest ż e b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż e •. k i ; tby 'm przybiera jego p o s t a ć " . " " ' ' J" °& л т p i ę kno".'°J о duinejskich R . M . Rilkc pisał: prsorazv-ша p o c z ą t k i e m (...)' straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " sacrum w religijności i k u ł turz* ludowej. '«<> 0 oswajaniu sacrum w k u l ­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż n i e jest r ó w n i e charak­ z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista egzotyzacja ? Oto B ó g w ob­ chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł i i p r o s t y c h w r ó t domu się w a s y ś c i e d i a b ł a , ś m i e r c i , przerażających istot demonicznych w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nie b u d z ą c y g r o z y . . . ' " ° * ( U 1 U 4fi w%.. . w-, TP Kurtlt.i? 4 6 linieć - 99) w e d ł u g k t ó r e g o „ w y r a ż e n i e ś l e p o t y M a z u r a p o ­ wstało za c z a s ó w W ł a d y s ł a w a H e r m a n a , k i e d y Mazowsze t r w a ł o ic-zcze ' w b a ł w o c h w a l s t w i e . U r o d z o n y c h w b a ł w o c h w a l s t w i e do czasu p r z y j ę c i a c h r z t u ś w i ę t e g o , k r o n i k i t a k ż e ś l e p y m i z o w i ą (O K o l b e r g i UWOK, t . 24, я. 38). O c z y w i ś c i e t a k i e historyczno W i a ś n i m i k : m e u c h y l a wcale f a k t u , *e n i a m y do c z y n i e n i a z p e w n ą s t r u k t u r ą m i t y c z n ą w c h ł o n i ę t ą przez h i s t o r i ę i u ż y w a n ą ptzez a u t o r ó w k r o n i k . **0, K o l b e r g , D I I ' O K , t . 17, s. 71 0 . K o l ł i e r g , t , 7, s. 31 ludowa Slowia Słowian, s. 463- -464 ,j. .- , i - Kultura • Шока 4 1 . K o l b e r g , A M I f f t . t . . , . świadczy 3* 0 . K o l b e r g , i > l ( O / i , t . i , a. .il • ' Ż o g w i z d jest r o d z a j e m „ d e m o n i c z n a ™o У ' ^ c h o ć b y лт1еггоше m o w . ą c e , zo „ a t j j i l i a o i 'л przyjdzie s t a n ą ć na k r z y ż o w y c h d r o g a c h , a s t o r o t> ^ ' ' K lehw.sniK t r z y k r o t n i e to c z o i t n K W W K i ^.^ . n , w , k i , Lnd bad„,asl,i,_t. l, s. " ' ' J ; ^..^ ™i anift 7. t y m c h y b a pozostaje, 1 r j | ( M ' , . 7, w Н i t оi iшu иu ;; O . . u i a i i l c g w i z t i K u , I • • o' J t ц 1 0 | м M m в z d Г R ZY p I s Y Q S , ' - B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa ezęse tego zbioru t a k ż e | w : ] J.S. B y s t r o i i Tematu kuWe Lt„ durno, pisma ctnaejrujiczne rozpros-onc t\Vl.r,,'l " i . « , i L , S t o m m a , Warszawa 1980 ' ' ' opracowuj d z w i ę k o n a ś l a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; ale ccrlc „gągniwyj" гия. „ I n i h n i w y j " (o paj.ieżu pseudo-Piotrze w r l o ™ a w i . V ń w b sporach z l a c i n i i i k a u u , o d s t ę p e n od prawdziwego P i o t m Ч n o w a n y m o d X I w . ) nic | „ g ę g a . i i u " gęsiego' lecz o d b ^ b t » Nowa księga przysłów polskiej, w oparciu o ,1-i-h, komuch, w i ę c n i b y „ j ą k a l e " . a i l , „ „ m ó w i ą c y przez no* z t r u d o m " n a w e t Adalberga. p o d red. . 1 . K r z y ż a n o w . - k i o g o , Warszawa I W ) t TT 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w v l a z v s ą i po innych i e ż y k n e h s. « 0 3 . IJosiidniejszrj wersję podaje słownik В 1 indoco w |,',T«' h t . „ k a g e n t ; " , gr. . . p > , d z „ " - - - m r u c z ę " p e r i„„„-. 1 j ^ ' n i e c ^ ^ k t o i a z n a l e ź ć m o ż n a również f w ] , , W i s ] ' ' 1, \ ш „ n i e m y ' {?) (.,.). s!,.wień. . . g m i g n j . t m " — i ą k a m sie" ozes Л'..-«-« księga.... t . 11, ДТ4 „ h u h n i a t i " , „ I m h U t j " - . . m ó w i ć p rzez nos" "(nor A B ' i c k n n r " t a m ż e , s. 345 Slowmk etymologiczny jeżyka polskiego, W a r s z a w a ' 1974 T t l O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t. 7, s. 25 ' ' ' W K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie, MatorinTv „ W ę g r z y ś w i s c o m " _ w e d ł u g zapisu z b u d t e r ze, ЯЫяул Antropologiczno-Arclieulogiczno i Etnograficzne'- t V I ! 1!Ю4 Ы: L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi vohkiei'xi r Tszuwa BISU, я. 34). ' paisKiej Л1Л u., \Var* * « * r " * k i . Kultura lodowa Słmria riffii, Warszawa HH)7 t. TI, cz. 1. s. fi4fl Gwizd jest dubletom do ś w i s t u , p o r .Д , B r i i c k n c r „ g i i z d a n i e " t o ż co ś w i s t a n i e " locz K. -Moszyński. Kultura lądowa..., t . 1Г, cz. -> 844- -Ч"1" etymologiczny..., «. Ц ; 1 „ g w i z d ' t o ż eo „ c h w i s ! " (o „ p r z e b r a n y c h " i przebieraniu , i " „Szczekać j w u ś m i e c h u " , 'j [ ', ' "laska jest p u s t a , w u i t r w mej świszczę - - c w i z d a l r i l ^ t » ? . » ' a u t o r a , W a r p e c ł i y . Podlasie )97(i t'-r« i w w w . h d ź w i ę k o n a ś l w b w c z y c l i , z w . c r ^ ę ych <-,„-l, , „ , 1 „ , , , ; , , ' M I . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897 t I s się Więc t u i demoniczny iej charakter fV.-hn Л« ' ' '* " O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła ws-ystkie t W s ' ЗКЧ pustka, wydrążeń..iwow-itość" _ W ™ * ™ J«et i c h A. B r u c k n e r zwi-лсл u w a g ę związek a ę g m i a " z " iakaniem ' ' ' ' charakterze m , w k i • p " К1«,гм'«и' 'n ' , , ° domoniemym bełkotem, niemotą: „gęgać" --. „ „ zerw,M»m o glosie g ę s i ' . ' ' ^ H«>«»^>. U a r s z a w a 1974, 2 o : b С ( J t l c v it s " » T Hastings .1. Hastings boillgll 4, lO . « t ^ KeUginn and ethics. E d i n • ustnie. J G a w l i k o w s k i , U' p<iń*»«'« 69—133 ^ iy , Fuieyvlnwl™ л , у j 1.1-0, s. ( • V a r a K a W f t 7 3 j , , (ków c v tc. ywt y. dza: -, * 3s i«o»»»«"<"* v V'^>7o i«f Historka t tmezych..., V I s. 589, II. P a p i z y c a , r o i ( V ^ „patowi Cystersów *• .-'! , ' u c ^ . ' . ' i u n z o ' r n w m i o z o polów,,aniu demonów w Wąchocku w 1 ( Uomwent; Połoninę Ui*t»ricu, l W u i ) n e mt0( 3 s d i u b e ч 4 2 t o 1 3 7 Г ) : ч T f t И lS afl п л J k s pr m K 192 , l i l i n. 4 7 tamże C. Levi-Strausa, Smutek H a s t i n g s , Encyclopaedia 4 8 4 9 tropików Warszawa 1964. cyt oj Religion ..Stranger", в. 784 so т и W tkiewicz Znaczenie, l . b . VVitKiewicz. i ^ ^ w i f > ( U l (< m 1 |o k T o n i k I i u l r z L : i w l s t w t ) r n H e e f f I C ( т 1 l O i i ' nr 'a 7 4 1 ° s n o r k ' o t t o ^'wiffość, Warszawa 1008 !-? \ ЧВ - t a m ż e , a. J O _ a c z e n i a tl /.» «1t t * ss• „ T ,r z yj sludzkie ł o „ G o postacie" ś ć " , Nowa księgat ł u m przystaw ',c nleem r 33„ t r z e j m ę ż o w i e " — w g tliimaczeiiia B i b " p * ^ t e ż w g p r z e k ł a d u rosyjskiego Biblii w y d . przez , >i.v , j . , . - . 'Towarzystwo B i b l i j n e ( „ t r i m u z a " ) O p o w i e ś ć t a m o / e .. p r z y k ł a d e m p r z e n i k a n i a się k u l t u r y ludowej popularne i z a o k ą " : „ U r y w e k m a l o w n i c z o , w rysach l u d z k i c h , u w \ t , . . t i . - j a . z a ż y ł o ś ć p a t r i a r c h y A b r a h a m a z B o y e m . l a j o m n i c z > •-••м t o Jahwe i dwaj a n i o ł o w i e . K a n w ą c a ł e g o o p o w i a d a n i a n . . ^ , b y ć o p o w i e ś ć g m i n n a mies-лка cow n a d Morzom Л1Л - j odpowiednio dostosowana de pojec o Bogu , e r t y n y m i « \>* • A b r a h a m i e " — k o m e n t u j e 1Шш Tysiącleom twg ж c y t o w a n y c h dalej f r a g m e n t ó w ) . ^ ^ = 1 > o r i a sk 4 s i M . Alpatow, Ruhlow, tłum. J- Guzo, Wars-.aw,. l "ir ''R-II-S-I' \ V liczbie c u d ó w Św. Jacka jest jeden , .Vi i ' L kob'ictv i u i bhskiei ś m i e r c i (szlachetnej T o •/. L U m v u i u i i . i l , * Z d z i s ł a w a ) od ' d w u d e m o n ó w , j a k b y m..,l.„v.\. zony • ją drogach śliskich r . t j o p o w . Kto iż., ł • < - J ' Kadlublci „ w y s t ę p u j ą ' "' ' > " - . ; , , . e ń w . e do ś w i a t ł a i j . w n o ś c i ; ' I gwiaady j n z c i Ы-jopi 1 p a l c a m i E t Jopów nic z c z e m i e j ą " i.aj,-zaiiiicjsz\n i _ najbliższe p o r ó w n a n i e o p ę t a n e g o (-iij—.oij. „ c h e ł m s k i e m u : ' E t j o p s k ó r y swej nie nastięcza s ę I ^ ^ zioz> t u ifc - , . ^ , c v t . za: O. K o l b e r g , y j l I Y J K t ° 7 « -'źli - В Gustawie*, 0 ł u d : ^ podhalańskim w ogól„'j .„ ^-~„„-ćh w s-cugółuOM-i, „ L u d ' ' 1900, t. V I , a. 30 — ' I P a b l i w y o b r a ż a j ą sobie w postaci m u r z y n a z rogami i z ogonem, 'zicj-K-ego o<nucm z g ę b v " r A. «9 , , „ „ . „ ; , „ , и- ro-woiu *ро mu yu ишит u la.uvjo ^ „Litci-ttuu-a Lmk.wa !1 3 K a 4 4 ? w i e d z ą c y o was. Gdzież s ą d n i Tobiasza, pojawiają l 4 i ,.(...) A l b o w i e m p i ę k n o jost t y l k o 1 H Stefan Czarnowski pisał o spocyficznym oswajaniu И d K Pozostaje wiec i m koniec p y t a n i e : czy i v k r ę g u k u l t u r y 1ц dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej ( u d o w ą , p i e r w o t n ą n a i w n ą sztuka I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla nieb n u m i n a i n ą w r a ż l i w i ś e i a j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h s z t u k i wysokiej przez wielkie s' czy ł ą e / y j o | doświadczenie? ' ' skim r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się .io toj r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio a a c l i o w a ó , alo — „gdziekolwiek e ) 0 ., 4 0 E " icAj e _ „ . W f »* '' " »»*'^ *" '^ . XenXon ,md den Quelte.n ncuerzahU una n. y_J 1 0 t ( ,-,., /. . ,.„ t Jiikub a usaM a W J P«- l tochmeih, H e r d e r , !• ^ » Л •' ^ . „ . 187 = Van der Leouw, tenominowjia ' " 5в E . Levinas, Humanism* de I Autre Ытпте, Ł t t r ^ i i Morgana, M o n t p e l l i e r 1972; t e g o ż , То(и(*(е ef łn,/tn-i, м . . M j n y n o m ó w i e n i e filozofii M . Lovmaea i w s p o m n i a i » b , o t La Haye шуь1еп m o t y w u epifanii l u d z k i e j t w a r z y | w : j JJ.. 1 lfaCiinor. 1982, s.s. 1,0—180 według wartości, K r a k ó w 1982, 4» T.S. E l i o t , Z i e m i a V«tott-«, f w : j t e g o ż . Pw^sjti wybrane. c y t w v d s 7 ? Warszawa I960, s. 109 «M. i n Michel de Cocteau, КEtranger ou ' ' * ^ { ™ ° difference, Deselee de Bronwer, 19u<J — t r a g m e u t } ^ • 4[w 1 Znak - K r a k ó w p u b l i k o w a n y b y l w t ł u m p o l p t . , Obc\ 1971 er -37 u d 193 �Reprodukcje p o d i o d z ą z k s i ą ż e k - г - ; Moskw, m o , л J - t e n ż e , TAecphanee d ^ Z u ^ l ^ ^ T l АаШ °*Ч*> Moskwa 1981 i l 1 4 T i i a c o \ \ . CJmjea z kolokej. L . Z i m ę тега, �6 1 Р о г . Т . Z i e l i ń s k i , Hellenizm a Judaizm, Warszawa 1927, oraz X . L e o n — D u f o u r SJ, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1981, s. 267 — „ N a z y w a się t a k ż o ' G a l i l e ą p o g a n ' dla u p a m i ę t ­ nienia n a j a z d ó w asyryjskiego i chaldejskiego, w s k u t e k k t ó r y c h doszło do wielkiego przemieszania l u d n o ś c i i do osiedlania się t a m w rezultacie w i e l u p o g a n " . W g t ł u m a c z e n i a Bibłii Gdańskiej. R y s . w y k o n a n y na jednej kartce, n r w nawiasaoh ozr.aczyloin p o s z c z e g ó l n e jego k w a t e r y , s t a r a j ą c się z a c h o w a ć o r y g i ­ n a l n ą p i s o w n i ę a r t y s t y . R y s . znajduje się w k o l e k c j i L . Z i m m o r e r a w Warszawie, sygn. Chajec n r 57, r y s u n k i osobne 1978. D z i ę ­ k u j ę P a n i K a r i n i e Z i m e r e r za u m o ż l i w i e n i o w y k o n a n i a z d j ę ć r y s u n k u i r z e ź b y W . Chajca. B . Bolz, Niewolnicy w pismach Cycerona, P o z n a ń 1963, P o z n a ń s k i e Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W y d z i a ł Filozofii i F i l o l o g i i . Prace K o m i s j i Filologicznej, t . X X I , z. 4 t a m ż e , s. 66 t a m ż e , s. 16, 67 р о г . T . Z i e l i ń s k i , Religia Rzeczypospolitej rzymskiej, t. I , Warszawa 1933, s. 341 — „ W dzielnicy R z y m u , zwanej Vehib r u m , z n a j d o w a ł o się miejsce, gdzie k a p ł a n i s k ł a d a l i o f i a r y d u ­ szom n i e w o l n i k ó w (dis M a n i b u s s o r v i l i b u s ) " . Por. Hastings, Encyclopaedia of the Bible, Edinbourgh 1908, t . I I I . T . Z i e l i ń s k i stosuje t r a n s l i t o r a c j ę „ n o c h r i " — p o r . t e g o ż , Hellenizm a Judaizm, c y t . w y d . , t . I I , p a r a g r a f 42 Gor i n o c h r i 55—60, obie transliteracje u p r a w n i o n o . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę w t y m miojscu, że B u ł h a k o w s k i Chrystus w „ M i s t r z u i M a ł g o r z a c i e " n a z y w a n y jost w ł a ś n i e „ H a - N o k r i " . Por. T . Z i e l i ń s k i , Religia rzeczypospolitej rzymskiej, cz. I , Warszawa 1933, s. 238—239 i n „ gdzie a u t o r podaje f o r m u ł y e w o k a c j i skierowane do „ b o g ó w n o w o o s i a d ł y c h " . Por. t a k ż e t e g o ż : Rzym i jego religia, [ w : ] Szkice antyczne, K r a k ó w 1971, s. 75 i n . ; t a m ż e o r o l i j a k ą o d e g r a ł a idea „ b ó s t w p r z y b y s z ó w " w hellonizacji i o r i e n t a l i z a c j i r e l i g i i r z y m s k i e j . H o m e r , Odyseja, p r z e k ł a d L . S i e m i e ń s k i , B i b l i o t e k a N a r o ­ dowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k — Ł ó d ź 1981, s. 116, P i e ś ń V I , w . 208—209; w dalszym c i ą g u c y t a t y z Odysei podaję w t y m przekładzie. 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 f > 8 6 9 7 0 7 1 t a m ż o t e n sam werset j a k w y ż e j w p r z e k ł a d z i e f i l o l o ­ g i c z n y m — p o r . o b j a ś n i e n i a : „ w o r y g . 'od Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy obcy (gościo) i ż o b r a c y ' w y g l ą d a na p r z y s ł o w i o w e sfor­ m u ł o w a n i e ś w i ę t e j dla G r e k ó w zasady g o ś c i n n o ś c i " . 7 2 H o m e r , Odyseja, H e r o d o t Dzieje H o m e r , Odyseja, H o m e r , Odyseja, Por. k o m e n t a r z w y d . , s. X X I X H o m e r , Odyseja, 7 3 7 4 7 5 1 6 7 7 c y t . w y d . , I , 26—27 c y t . w y d . I I I , 19—22, s. 211 c y t . w y d . , X I , 14—19 X I , w przekładzie J. Wittlina. do p i e ś n i X I w : H o m e r , Odyseja, cyt. c y t . w y d . , I X , 181—186 7 8 Gr. philo-ksenia: „ m i ł o ś ć tego co o b c e " ; o p o w s z e c h n o ś c i tego p r a w a g o ś c i n n o ś c i w świecie s t a r o ż y t n y m , p r z y j ę c i u go przez S t a r y Testament i r o z w i n i ę c i u w N o w y m p o r . m . i n . : X . L e o n - D u f o u r , Słownik Nowego Testamentu, c y t . w y d . , s. 279; J . Hastings, The Dictionary of the Bible, c y t . w y d . , h a s ł a „ F o reigner", „ G u e s t " ( t . I I ) , „ S t r a n g e r " ( t . I V ) , t a m ż e a u t o r z y h a s e ł z a m i e s z c z a j ą sporo m a t e r i a ł u etnograficznego, X I X -wiecznogo i w s p ó ł c z e s n e g o i m , d o t y c z ą c e g o p r a w a i z w y c z a j ó w g o ś c i n n o ś c i p o ś r ó d k o c z u j ą c y c h p l e m i o n arabskich, m a t e r i a ł u s ł u ż ą c e g o do r e k o n s t r u k c j i z w y c z a j ó w s t a r o ż y t n y c h . G o ś c i n n o ś ć u A r a b ó w jost m i a r ą r e p u t a c j i . „ C z ł o w i e k m n ó s t w a p o p i o ł u " ( „ A m a n o f m u o h ashes") jest p e ł n y m p o d z i w u i z a z d r o ś c i o k r e ś ­ leniem. W i e l k o ś ć s t e r t y p o p i o ł u , z n a j d u j ą c e j się o b o k jego na­ m i o t u , wskazuje n a s t o p i e ń jego g o ś c i n n o ś c i i ilości p r z y g o t o ­ w y w a n y c h p o s i ł k ó w , k t ó r y m i podejmuje gości. Podobnie i „ C z ł o ­ wiek, k t ó r e g o pies szczeka g ł o ś n o " — ze w z g l ę d u na t o , żo w ę ­ d r o w c y m o g ą iść za g ł o s e m tego psa i z n a l e ź ć nocleg, g o ś c i n ę . N a m i o t szejka s t a ł zazwyczaj w obozie w miejscu p o ł o ż o n y m n a j b l i ż e j drogi, b y o f i a r o w a ć j a k o pierwszy g o ś c i n ę i j a k o p i e r w ­ szy p o d e j m o w a ć p r z e c h o d z ą c y c h t r a k t o m p o d r ó ż n y c h i w ę ­ drowców. 79 O prawie g o ś c i n n o ś c i , r y t u a l e i zwyczajach recepcyjnych p o r . H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , I , 115—160; I I I , 30—75, 415 i п . ; I V , 45 i п . , 560—565; V , 75—89; V I , 190 i п . ; V I I , 180 i п . ; V I I I , 10—25, 366—405, 518—630; I X , 95—96, 277 i п . ; 500— 503; X , 110—115, 460 i п . ; X I , 189—190, 317—350; X I I , 16 i п . ; X I I I , 205 i п . ; X I V , 36—57, 76, 265—290, 410—420, 470 i п . ; X V , 65 i п . , 106 i п . , 230—250, 619—620; X V I , 46, 83—86, 400—407; X V I I , 338 i п . , 393 i п . ; X V I I I , 210 i п . , 397—398; X I X , 40 i п . , 251 i п . ; X X , 175 i п . ; X X I , 341 i n . H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I I , 390 tamże H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , I V , 27—28; V I , 149 i п . , 280 H o m o r , Odyseja, c y t . W y d . , V I I , 151—152 t a m ż o , 160—161 t a m ż e , I V , 60 t a m ż e , I V , 560—566; X V , 106 i п . ; X V I , 83 i n . 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 H o m e r , Illiada, V I , 119 (w t ł u m a c z e n i u K . J e ż e w s k i e j , Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , s. 131). H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , X V I I , 330 t a m ż e , I X , 238—240 J . P a r a n d o w s k i , Homer, [ w ] H o m e r , Odyseja, W a r s z a w a 1965, s. 23 H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I , 186 i u . t a m ż e , V I I , 309—313 tamżo, I V O s z c z e g ó l n y m znaczeniu pojawienia się obcego, p r z y ­ b y w a j ą c e g o z daleka podczas u r o c z y s t o ś c i p o r . zdarzenie opisane przez J.S. Wasilowskiego podczas jego b a d a ń p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M o n g o l i i (J.S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować, „ T e k s t y " 1979, n r 3, s. 113). H o m o r , Odyseja, V I I , 200—205 Owidiusz, Przemiany, w . 670—724. Sporo u w a g i m o t y w o w i „boga-gościa" w średniowiecznych tradycjach dynastycznych i w p o d a n i u o P i a ś c i e poświęcił ostatnio J . Banaszkiewicz, p r z y ­ w o ł u j ą c wzorco b i b l i j n e , t a k i o j a k n p . g o ś c i n n e p o d j ę c i e w So­ domie w y s ł a n n i k ó w B o g a — a n i o ł ó w przez L o t a , p o m i j a j e d n a k autor c e n t r a l n y wzorzec b o g a - g o ś c i a , o b j a w i a j ą c o g o s:ę p o d po­ stacią p r z y b y s z ó w , j a k i znajdujemy w opowieści o Abrahamio i B o g u w gościnie u A b r a h a m a — p o r . J . Banaszkiowicz, Podanie o Piaście i Popielu, studium porównawcze nad wczesnośrednio­ wiecznymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa 1986 H o m o r , Odyseja, I , 115 t a m ż e , V I , 22 T . M a n n , Józef i jego bracia, Warszawa 1967, t . 2, s. 207 8 8 8 9 0 0 9 1 9 2 4 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu polskiego, [ w : ] Dzieła, Warszawa 1966, t . I , s. 88—107. W t e j swojskiej i oswo­ jonej w i z j i sacrum, o k t ó r e j pisze Czarnowski — ( M a t k a B o s k a , j a k p a n i e n k a ze d w o r u w s t a w i a j ą c a się za s w y m i p o d d a n y m i , P i ł a t u b r a n y w p o l s k i s t r ó j , w delii i w f u t r z a n y m k o ł p a k u , P a n Jezus c h o d z ą c y z P i e t r o p a w l o m po wioskach b y d o r a ź n i e prosto­ w a ć k r z y w d y ) — nie b r a k i n a poziomie i n t e r p r e t a c j i „ e g z o t y c z nogo skojarzonia", g d y uczony dla o p o w i e ś c i o w ę d r ó w k a c h Pana Jezusa z P i e t r e m p a w l e m odnajduje a n a l o g i ę w o p o w i e ś c i a c h 0 kalifie H a r u n i e a l Raszydzie, k t ó r y w t o w a r z y s t w i e swogo jednego, jodynego w e z y r a d o g l ą d a czy n a m i e s t n i c y i w y k o n a w c y w o l i k a l i f a nie n a d u ż y w a j ą swej w ł a d z y — t a m ż e , s. 94 1 0 1 p o r . J . Czajkowski, Jedlińskie kusaki, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1963, n r 3, s. 132—140; t a m ż e : s. 133 — „ D i a b ł o m nie w o l n o r o z m a w i a ć a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o mruczeniem l u b na m i g i . " ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Obrzędy ludowe w konkur­ sowych pokazach i w terenie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1969, n r 2, s. 125—129. A u t o r k a w s p o m i n a m . i n . o w p r o w a d z a n i u n o w y c h postaci egzotycznych, n p . i n d i a n i n a w p i ó r o p u s z u do o b c h o d ó w k o l ę d n i c z y c h ; s z c z e g ó l n ą u w a g ę e l e m e n t o m grozy, h a ł a s u , d z i ­ k o ś c i p o ś w i ę c i ł w s w y c h pracach o obchodach Mikołajów J. K u r e k . Por. m . i n . t e g o ż : Próby ustalenia genezy obrzędów dorocz­ nych Mikolai, Szlachciców, Dziadów występujących współcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 3, s. 149—158; t e g o ż , Mikołaje — obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 4, s. 199—207; p o r . t a m ż e J . Spyra, Mikołaje z Ł ą k i , s. 2 0 7 — 2 1 1 ; p o r . B . B a z i e l i c h , S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady widowiska ludowe, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X I I I , 1959 n r 1/2, s. 20—40; O płodnościowo-wegetacyjnej symbolice postaci z obchodów kolędniczych por. J . Domanska- K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „ P o ł s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 R . Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 66 1 0 2 1 0 3 W e d ł u g tego samogo zapisu j a k i z n a j d u j e m y u M o s z y ń ­ skiego, por. p r z y p i s 6. F r a g m e n t o d d a j ą c y najlepiej pomioszanie grozy i fascynacji b r z m i : „ . . . m a j ą to z a ś b y ć d e m o n y 'cudnie p i ę k n e ' , ale pozbawiono z u p e ł n i e p l e c ó w . W z i ą w s z y się za r ę c e t a ń c z ą one k o ł e m p o d granie p i s z c z a ł k i t a k szybko, żo samych ich nie w i d a ć wcale, t y l k o przed o c z y m a p a t r z ą c e g o czerwieni się ( t z n . k r w a w i ) ooś na o w y m miejscu, g d y ż o d s t r o n y p l e c ó w m a j ą wszystko o t w a r t e " . N a g ł ę b o k i z w i ą z e k p o m i ę d z y t y m co obce, dziwne, cudowne w s k a z u j ą a n a l i z y etymologiczne. Obcy w przekazach l u d o w y c h częściej w y r a ż a n y jest za p o m o c ą s ł o w a „ c u d z y " (cudak, c u d a c k i , i t p . ) : „ c u d , dawniej cudo o d c z u ć , c u d n y , cudak, c u d a c k i : ' t o co w p a d a w czucie ( s ł u c h ' , j a k dziw ' t o co w p a d a w o k o ' pierwiastek s k j u (p. c z u ć " ; „ c u d z y , w z ł o ­ ż e n i a c h cudzoziemiec, (...) c u d z y s ł ó w , czes. c i z i , rus. c z u ż o j , cerk. c z u ż d ' , t u ż d ' , s z t u ż d T a o d m i e n n o ś ć n a g ł o s o w a d o w o d z i , że n a g ł o s b r z m i a ł p i o r w o t n i e s k j u d : s t ą d te r ó ż n i c e ; i t o m o ż n a b y w i ę c o d p n i a S k j u (p. c z u ć ) w y w o d z i ć : „ o b c e " i „ c u d e m " b y w a . " ( p o d k r . Z B ) —• A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, c y t . w y d . , s. 67. P o r . t a k ż e p r z e g l ą d r ó ż n y c h stanowisk w : E . Decaux, De la parentć etymologique de mots „CUD" et „CUDNY", Prace Filologiczne, t . X V I I I , cz. 4, Warszawa 1905. 1 0 4 R . M . R i l k e , Poezje, p r z e k ł a d M . J a s t r u n , K r a k ó w 1 i I I , elegia, s. 2 0 1 , 207 1974, 195 �