https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8032f93b07e5cdf5b5ffabe7cd569b20.pdf edcc776dc1132df858957ba034ff5675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3020 Title A name given to the resource Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i niepewność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.177-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ś w . Paweł., olej na p ł ó t n i e , w y t n . 6 5 - - 5 2 c m , o k . 1850, S t a r y K o ś c i ó ł w Z a k o p a n e m Jerzy Sławomir Wasilewski ŚWIĘTY PAWEŁ - Album Aleksandra Jackowskiego i NAWRÓCENIE, ODWRÓCENIE I NIEPEWNOŚĆ Jadwigi Jarmewkie- usiłował sobie p o r a d z i ć nie t y l k o s ł o w o m , ale t a k ż e wizerunkiem wieżowej Szttil-rt Iwlu połuk-icgo jest dla mnie nada) k s i ą ż k ą ей», m a l a r s k i m Szawla/Pawla. Prezentuje r ó w n ą , tak j . , k był n i ą d w a d z i e ś c i a lut t o m u , k i e d y o g l ą d a j ą c mencie upudku z k o n i a i t e w s p o s ó b najlepiej o d d a j ą c y prze­ go u t w i e r d z a ł e m m i a n ę - - j a k o s p a d a j ą c e g o przez plecy do t y l u , g ł o w ą w dół. -io w decyzji studiowania e t n o g r a f i i . (Do- KtitVm go w ł a ś n i e j a k o prezent z „Ody do mo­ ciotki N a w r ó c e n i e zostaje oddane przez odwróconie, konwersja przez młodości" inwersjo. Przyjrzawszy się p o z y c j i s p a d a j ą c e g o m o ż n a o d c z y t a ć maturalny od sędziwej z dedykacja, zawiorujiya. czterowiersz go w p r z e ł o m o w y m i przykazanie by jej sh.Wii b y ł y dla m n i e „ g w i a z d ą p r z e w o d n i ą w i ę c e j : oto nic siedzi on j u ż w siodle, ale t e ż nie s p a d ł jeszcze przez całą d r o g ę m ł o d o c i a n i , " ) . Jest t a m reprodukowany obraz, na z i e m i ę . G d y p r a w a noga wyrzucona jest wysoko Па k t ó r y me p o t r a f i ł e m d o t ą d z o b o j ę t n i e ć — n a w r ó c e n i e św. Iow* t k w i jeszcze w strzemieniu. Wiadomo, ż e P a w e ł j u ż nie w górę, Pawia ze starego k o ś c i ó ł k a w Z a k o p a n e m . Akcjo, o b j a ś n i a w p i ­ jedzie, ale wciąż, nio w i a d o m o gdzie spadnie. Takio przedsta­ sane w obraz s ł o w o : w i s z ą c a nu drzewie k a r t k a „ d o Daroaska" wienie w y r a ż a znowu f a k t p r z e ł o m u aktualizuje czas i miejscu zdarzenia, hater nie jeat j u ż Szuwlein, alo t o ż nie jest jeszcze Pawiem. J e s t a podpis „ Ś . P a w e ł " i s ł o w a b i e g n ą c e z ust Hog.i Ojeiv >,&(więtv) Szuwlo czego mnie p r z e ś l a d u j e s z " - - idenl y d k u j ą bohatera w całej jego parado­ ujmuje c h w i l ę gdy bo­ kreska u ł a m k o w ą m i ę d z y j e d n y m a d r u g i m . P a t r z ą c dzisiaj na t e n obraz o d c z y t u j ę go przez pryzmat ksalnej d w o i s t o ś c i : od tej c h w i l i apostola i ś w i ę t e g o , bez d o t ą d etnograficznej przecież e s t e t y k i . Nie m y ś l ę o n i m — j a k przed laty — prześladowcy chryoieijan. Z t ą dwoistością malarz wiedzy o mechanice symbolu, nie z a ś ludowej w kategoriach 277 �„uroku naiwności" jego f o r m y nio sprowadzam do nieporad­ ności w przedstawianiu s p a d a j ą c e g o o ś l e p i o n y ś w i a t ł e m i zdezorientowany przez głos człowiek ro* c i a ł a ; w s z t u c z n o ś c i od¬ poznaje w z d u m i e n i u w z j ę p o j a w i a j ą c ą się na n i e b i e " . w r ó c e n i a do g ó r y n o g a m i w i d z ę w i ę c e j n i ż n i e z d a r n o ś ć — do­ strzegam symbolikę inwersji, paradoks transformacji, ambi- waloncję s t a n ó w w obrzędzie przojśeia, słowem w i d z ę gio do i n n y c h t e k s t ó w znacząco. analo­ kultury. generalna Szawla brzmi: czy e t n o g r a f m o ż e na dzieło s z t u k i j a k o na p r o d u k t „ w y o b r a ż e ń tional zbiorowych" — toż ar- tej k u l t u r y znaczenia np. materialnych rekwizytów tekstyliów w świetle krewioństwie duchowym- „E!cmontv 1 wioństwio " лууobrażonym zvcjoin w których rzadko z imponująco misterium płyną pojęciowych który „pewno wszyscy tremendum i łańcuch pełniając przekształceń no konwersyjną Pawiową zakopiańskiego nosansie p r a c ę M a r t o n e ' a mistrzowie ~ 3 w poszerzeniu o — trudno oprzeć Michał Anioł, się w r a ż e n i u , Tintoretto, żo Caravaggio, Veronese i i n n i - - p r z y b y l i na s c e n ę wydarzenia o c h w i l ę za p ó ź n o : Pawiowe widzenie j u ż się zaczęło. W wielkim stwie zachodnioeuropejskim, k t ó r e od X I I w i n k u malar­ przedstawia feretronu — przedo wszystkim obraz Pawia 6 l u b r ó w n o l e g l e d o ń . J u ż za c h w i l ę spadnie; m o ż e t o się d o k o n a ć na innyeh już p ł ó t n a c h na parę sposobów. W XV-wiecznej Mistrza z Hildosheim jeździec właśnie w y ­ p a d ł z siodła acz znajduje się jeszcze p o n a d k o ń s k i m g r z b i e t o m N a t o m i a s t u M u r i l l a (Objawienie ok św Pawia Madryt jeźdźca g d y druga w y s t a j e p o n a d grzbietom z w i e r z ę c i a podobnie na obrazie Taddeo Zucoariego ( f t y y m cello a l Corso ok nogę Nieco kościół S Mar 1064 )^ N a t o m i a s t na obrazie J o h a n n a K o t t m a y r a w k a t e d r / e w Passawie nia się o d j e ż d ź c t 7 Prado 1655) k o ń u p a d ł j u ż na z i e m i ę p r z y g n i a t a j ą c j e d n ą (100,3) k o ń nie pada а uwal z a ś P a w e ł spada n a z i e m i ę g ł o w ą prosto w w dół^ geliści nie w s p o m i n a j ą o u p a d k u z k o n i a , P a w e ł w o d z i ć m u s i na m y ś l obraz z a k o p i a ń s k i jest na ogół k i o d y j u ż leży, z u p e ł n i e o b e z w ł a d n i o n y , j a k b y p r z y ­ upadku, s t w a BelbeIło da P a v i a , о к . 1430. N a wizerunkach t y c h P a w e ł N a w r ó c e n i e jako scenę k o n n ą , c h o ć Dzieje Apostolskie a n i ewan­ wyobrażany „lirninalnym" u t r z y m u j e się jeszcze n a k o n i u leżąc plecami n a k o ń s k i m grzbiecie ostatnio się na го- od grupy, w l u b X V - w l e o z n e przedstawienia w rodż-aju s p a d a j ą c e g o scenie Nawrócenia G d y o g l ą d a się sceny N a w r ó c e n i a — c h o ć b y te w y m i e n i o n o odłączeniu m a r g i n a l n y m " (A V a n Gcnncp) zawieszeniu w manuskrypcie B a r b e r i n i w Bibliotooo W a t y k a ń s k i e j , autor­ kompe­ acz z a t r z y m u j ą c ą grozy owego Poi-deuono'a w katedrze w .Spiłimbcrgo kolo U d i n e , (po 1524) j q wyrażono wielcy Tunics ) cvv obok ale b y z o b a c z y ć j a k r ó ż n i e rozumia­ w dawnej rozprawie Friedlaendera, świadectwo cza niestety p r z y k ł a d ó w takiego u j ę c i a ; na m y ś l p r z y c h o d z i — przemianę i jakimi środkami symbolicznymi wydaną, bogatą w dokumentację to nie t y l k o j a k i e p r z e ż y l i . T o t a k ż o opuszczenie bo- podczas g d y k o ń p a d l na kolana"*. Fricdlaender nie p r z y t a ­ t e n t n y h i s t o r y k s z t u k i s z u k a ł b y go raczej w i l u s t r a c y j n e j gra­ fice nowotostamentowej u s t a w a ł a , insygnit i f a w o ł zw<sa z k o n i a j a k A m a z o n k a n a a n t y c z n y m sarkofagu, c h o ć b y w „ w i e l k i m " malarstwie n o w o ż y t n e j E u r o p y , nie t y ł o z r o s z t ą w nadziei odnalezienia owego p i e r w o w z o r u mają | śniojs/.e. „ C z a s e m pokazany jest m o m e n t w ł a ś c i w e g o moustalono. W y ­ t ę lulce w a r t o z a p o z n a ć się z i k o n o g r a f i ą które Są wreszcie przedstawienia j a k b y jeszcze o p a r ę c h w i l weze- tradycyj­ (historycy sztuki) pozostają 1 (V w i d z i e l i " - , nie posiada swej m o n o g r a f i i . Jego e w e n t u a l n y pier­ wowzór czj transformacja — czy t o w e w n ę t r z n i e psychologiczna, j a k kon¬ w o w z o r ó w . E t n o g r a f n a p o t y k a t u p r ó g swej k o m p e t e n c j i : zako­ feretron, innych, górnym wersja, czy u s p o ł e c z n i o n a , o b r z ę d o w a j a k inicjacja — o d b y w * 1 nej — n a l e ż a ł o b y o p r a c o w a ć s t u d i u m jego p r z e k s z t a ł c e ń i pier­ piański i wywracają w prawym m i a n y . W j ę z y k u e t n o l o g i e z n y m p o w i e d z i e ć n a l e ż y , iż k a ż d a podle­ k l u c z y — p o d s t a w o w y c h ele­ j ę z y k a symbolicznego k u l t u r y zostawiony przewartościowania. się w s a m o t n o ś c i , w mentów Paweł batera, jego izolacja, osamotnienie w cłiwili inicjoidalnej prze. A więc zanim ulegnie się pokusie o d c z y t y w a n i u o b r a z u za pomocą wszystkoodmykających 1544—45) — r o z w i a n y m i sztandarami, Ucieczka ż o ł n i e r z y dekompozycjom i rekompoM wreszcie - - j a k p o s t a ć utraty statutu, lub „ d u c h o w y m pukru- tworzono ^tj setki irit<*FtokHtów g, t r a c i ł y sens a z n a k i z n i k a ł y w momencie radykalnogo kryzysu, Kira- ргяоя koziosorów, аДн taczaj gają w rekttth a r t y s t ó w licznym er -»ł kultury ho Us t y сипу oh wzorach m y ś l o w y c h 1570), o d b i e g a j ą z n a k ó w — t a k j a k b y wszelka s e m a n t y k a kul­ k i u t l ó w , to nie da się togo p o d o b i e ń s t w a z b y ć frazesem o Jio w Gallery, W a s z y n g t o n , jożdżają innych tekstów j e ś l i obrazv Picassa s ą podobne do m a s k i (Lonmgrad, E r m i t a ż ; Nawróceń^ l o d o w a t ą p r z e j r z y s t o ś ć j e d w a b i u a pozbawiono s ą jakichkolwiek A l b o w i e m — j a k p o w i a d a j ą Barbara i Denis T e d ł o c k o w i e , f i ­ indiańskiej Veronese'* p o n o s z ą ich r u m a k i , k t ó r e t r a t u j ą ebetypalno-uniwersalnych. A r c h e t y p nie spada p r z e c i e ż z nioba. tury Tintoretta jest sam sobio: jego ż o ł n i e r z e czy t o w p a d a j ą do w o d y , czy to dzieło s z t u k i , nawet ludowej, a w i ę c dzieło zin- nezyjnie d e c y f r u j ą c y kompozycjach o p o ń c z y i k ł ą b ó w g a l o p u j ą c y c h k o n i . T a k ż e u T i n t o r e t t a (N», patrzeć d y w i d u a ł i z o w n e , m o ż e b y ć interpretowane w kategoriach maniorystyeznych żołnierze, wiorzchowce, nawot psy. P e ł n o t u r o z m a i t y c h t u n i ^ by u ż y ć wyrażonia Durkheima, Hertza i wielu innych. Do ja­ kiego stopnia W Veronese's d o m i n u j e t u m u l t , zgiełk i p o p ł o c h . W I w t e d y r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i . O nich nioch b ę d z i e t e n tekst. Niepewność 4 To co dzieje się z postaciami d r u g o p l a n o w y m i jest r ó w ^ j , Prawie w e r t y k a l n a i od^^róeona pozycj ъ P a w ł a p r z y ale r ó ż n i c e w k o n i p o z ;y c j i i s' z' c z e g ó ł a c h p oozooss t a ł j -eh ż s z yл z%vi c i pp a r t i i w j*kłuoza*a u c z a j ą b>l i ./.s związ k gnieciony do ziemi, o t w a r t y m i oczami o g l ą d a j ą c wizję l u b prze­ żywając ją wewnętrznie, z zamkniętymi oczyma. Skoro p y t a n i e o bezpośrednio odpowiedzi, warto z m i e n i ć m e t o d ę . G d y zawodzi ustalenie jednoznacznych wply- poddaje się c h r o n o b g i z a c j i . T y l k o w ó w m i ę d z y a r t y s t a m i czy d z i e ł a m i — m o ż n a s t u d i o w a ć tra¬ umownie i zarysowo mo- feretronu p i e r w o w z o r y ikonograficzne ekstatyczne, w k t ó r y m szok p o ł ą c z o n y jest z transem, t r u d n o Wydarzenie o t a k s k o m p l i k o w a n y m przebiegu j a k p r z e ż y c i e zakopiańskiego pozostaje bez m o ż n a s p r ó b o w a ć i l u s t r o w a ć paroma z n a n y m i obrazami kolejne d y c j ę , a n a l o g i ę , paralelo. Dzieło s z t u k i (zwł. ludowoj) fazy w y p a d k u . N a j p ó ź n i e j s z a f&zu j a k ą d o k u m e n t u j e m a l a r s t w o mije b o w i e m t a k ż e w szerokich relacjach h i s t o r y c z n y c h i etno­ — n i e s k ł o n n e do o d m a l o w y w a n i a dalszej t r z y d n i o w e j ś k - p o t y graficznych, u t«* nie s k ł a d a j ą się wcale z pojedynczych w p ł y ­ P a w ł a i k o ń c z ą c e g o j ą epizodu z Ananiaszem (Dz. A p . 9, 8—18) wów. t o m o m e n t , gdy P a w e ł p o d n i ó s ł się j u ż częściowo z niemi, kiedy półleżąc wsparty na r ę k u p r z e ż y w a najdoskonalszej, obraz 1626). promiennie Parmigianma, radosnej (Wiedeń, O c h w i l ę ' wcześniej pełnię ekstazy. postaci przedstawia W ją Kunsthietorichos M u s e u m , ok. musiał jednak nastąp/ć- przełom, Spróbujmy zatem naszkicować etnograficzny fiuikejo- kontekst tego w i z e r u n k u — t z n . o d w r ó c e n i a , spadania g ł o w ą w d ó ł w momencie p r z e m i a n y . S k ą d i n ą d , w h i s t o r i i s z t u k i nio ignorowano tej k w e s t i i , do­ strzegając n p . r ó ż n i c ę znaczenia m i ę d z y scenami p r z o d u i do t y l u . Martene d o ł ą c z a do a n a l i z y przedstawień przedzającą Pawła Grzegorza Wielkiego na t e m a t u p a d k u Szawla i d w ó c h rodza­ nawró­ j ó w u p a d k u w o g ó l e : „ u p a ś ć n a t w a r z w t y m ż y c i u znaczy u z n a ć p o d k r e ś l a w e w n ę t r z n y proces konwersji a nie b e z p o ś r e ­ k a ż d y s w ó j b ł ą d i z m y ć go ł z a m i p o k u t y . Z drugiej s t r o n y upa­ na początku cenia ukazuje Caravaggio, k t ó r y ekstatycznego d n i k o n t a k t z Chrystusem, 178 transu pokazuje prowadzącego taki w k t ó r y m do l e ż ą c y na ziemi, wo.ośniej.sze do przed „ z b u d o w a n i e m " m u s i się d o k o n a ć „ s k r u s z e n i e " . T ę po­ fazę nawrócenia upadku XII-wiecznych o sześć w i e k ó w słowa dek do t y l u , p r z y k t ó r y m nie w i d z i się nic, jest j a k n a g ł y upa- �p r z y zamianie prawogo i lewego; t r w o ż ą l u b b a w i ą gdy o d w r ó eoniu ulognie t o co na g ó r z o i t o co na Wyobraźnia p o p u l a r n a jost na tywem inwersji języka symbolicznego t r a d y c y j n e j dolo. pewno zafascynowana mo­ g ó r y i d o ł u . Fascynacja t a przekracza kultury ludowej. ramy Dają jej w y r a z dzieci — s t a j ą c na r ę k a c h , na g ł o w i e , „ p r z e w i j a j ą c się" na trzepakach i k o z i o ł k u j ą c , oraz a r t y ś c i m a l u j ą c y je w tych pozycjach, od c z a s ó w Gier dziecięcych „wagoniki strachu" pokonujące Breughla. Lunaparkowo zenit „pętli śmiorci" służą roalizacji tego samogo doznania z p o m o c ą t e c h n i k i . O zaawan­ sowaniu dzisiojszogo a m e r y k a ń s k i e g o „rollercoastor'a" świad­ czy z b u d o w a n y o s t a t n i o —• z r e s z t ą przez J a p o ń c z y k ó w — na W s c h o d n i m W y b r z o ż u U S A system, w k t ó r y m w w a g o n i k a c h jodzie się —• i pokonujo p ę t l ę ś m i e r c i — na s t o j ą c o ! K t o nio o d w a ż y się sam s p r ó b o w a ć — dozna tego samogo z a w r o t u g ł o ­ w y p a t r z ą c na m o t o c y k l i s t ę w beczce ś m i e r c i , a nawet na s t a r ą f o t o g r a f i ę a m e r y k a ń s k i e g o l u n a p a r k u , gdzie w joj zonioio znajdujo się rowerzysta, k t ó r y w j e c h a ł t a m z r o z p ę d o m po dtugioj r a m p i o . U p a d e k „ n a lob na s z y j ę " m r o z i k r e w w ż y l o c h gdy pa­ t r z y się na inne zdjęcio z dawnego l u n a p a r k u — k o ń z s i o d z ą c ą na jego grzbiocio k o b i o t ą skacze czy raczej spada z dwudzie­ stometrowej wieży do basenu z wodą. 1 3 Pozycja „ g ł o w ą w d ó ł " to pozornie t y l k o to samo co „do g ó r y n o g a m i " — t o z p e w n o ś c i ą straszniejsza o d m i a n a inworsji. Jost w niej groza bozwladnogo I I . 2. J e a n Pueelle, Objawienie Św. P a w ł a , Joanny I I z Nawarry, ok. 1300 r. Godzinki spadania a nie t y l k o komizm chodzenia na opak. W galerii postaci, k t ó r o b y ł y w ten s p o s ó b przedstawiono d a ł o b y ł a t a , licznych się z n a l e ź ć w y o b r a ż e n i a potępiońców i skazańców, 1 4 Judasza a przodo i Pi­ wszytkim p r o r w o w z ó r ich w s z y s t k i c h —• L u c y f e r a , Szatana, A n t y c h r y s t a . B i b l i j n e t e k s t y w y j ś c i o w e o p i s u j ą c e to wydarzenie — dok w d ó ł z doczesnych stanowisk, k i e d y to nio jest się ś w i a ­ 1 0 d o m y m p o ż y t k ó w , jakie przynosi k a r a " . Tak więc przedsta­ wienia, w k t ó r y c h P a w e ł spada do p r z o d u s y m b o l i z u j ą p o k u t ę , z a ś wizerunek s p a d a j ą c e g o do t y ł u jost a l e g o r i ą d u m y i ś l e p e j ignorancji. Wzorami formalnymi nia u p a d a j ą c e j m i a ł y b y b y ć t u przedstawie­ Synagogi. O z b l i ż o n y c h przedstawieniach s p a d a j ą c e j na głowę P y c h y pifze (^wiechowski, ż e akrobat3^czne pozycje, w j a k i c h ta i inne p r z y w a r y s ą przedstawiano na ilustracjach z X w i o k u , w y w o ­ d z ą się z r y s u n k ó w w m a n u s k r y p t a c h t r a g e d i i grockich, w k t ó ­ rych „odpowiednio upozowani aktorzy odtwarzali kształty 1 1 liter a l f a b e t u " . C h o ć t a k i o precyzyjnio ustalane r o d o w o d y s ą niezmiernie sugostywne, o t n o g r a f niewiole m o ż e z n i m i z r o b i ć . D l a ludo­ Proro­ c t w o Izajasza, 14, 12—17; Ł u k a s z 10, 18; Apokalipsa św. J a n a 20, 1—10 — nie p r o c y z u j ą w p r a w d z i e pozycji u p a d k u B o ż o g o adworsarza, ale j u ż Rivayat, mazdojska k s i ę g a roligijna p r z o d - stawia jogo przobieg z w y r a z i s t y m i Ormuzda Aryman zostajo s z c z o g ó l a m i . Oto na rozkaz spętany jego oblicze, gdzio s ł y s z y w y r o k : i przyprowadzony przed „ t o n nieczysty, ograniczony duchowo — z r z u ć e i o go g ł o w ą w d ó l do p i e k ł a . W t o d y B a h r a m Y a z a d z a p r o w a d z i ł nioczystogo A r y m a n a go" t a m g ł o w ą w do p i e k l ą i wrzucił 1 5 dól" . N a d r u g i m l i t e r a c k i m k o ń c u tej t r a d y c j i podobna, acz dostojna c h a r a k t e r y s t y k a : „ D i a b e ł b y ł a n i o ł o m , ale k o z i o ł k a g ł o w ą w d ó ł , a ... r o s z t ą do Nio powtarzając pomnijmy, góry". znanogo m a t e r i a ł u mnioj wywrócił 1 6 otnograficznogo przy­ żo „ o d w r ó c e n i e jest znakiem rozpoznawczym i s t o t wego o b r a z u P a w i a w o l e l i b y ś m y w i d z i e ć zaplecze raczej w l u ­ dowym ś w i a t o p o g l ą d z i e niż w detalach karoliriskioj miniatury. A na t y m p o l u t r u d n o o k o n k r e t n o ś ć i p r e c y z j ę r ó w n ą tej osią­ II. 3. Belbollo do P a v i a , o k . 1430 г., m a n u s k r y p t Barberini ganej przez h i s t o r y k ó w s z t u k i . M o ż n a n a t o m i a s t p o k a z a ć wie­ lość sensów odwrócenia, które w ludowym języku symboli­ c z n y m w i ą ż e się genoralnie ze z m i a n ą , zo s t a n a m i p r z e ł o m o ­ w y m i , k i e d y po fazie chaosu, inwersji n o r m a l n y c h pozycji i statusów stosunków, •— przestrzennych, fizycznych i społecz­ n y c h —- n a s t ą p i o d w r ó c e n i e i odnowa. Oczywiścio inwersja leży w z i ą ć p o d s ł u ż y ć m o ż e nie tylko odnowie. u w a g ę c h o c i a ż b y niedawne obiekcjo Needhama, k t ó r y występując „przeciwko Na­ Rodneya usypiającemu dzia­ ł a n i u p e w n i k ó w " p o d w a ż y ł l o g i c z n ą j e d n o l i t o ś ć samego p o j ę c i a odwróconia. dzajach W kilkunastu odwróceń wymienionych (przostrzonnych, przykładowo leksykaln ycłi, ro­ semanty­ cznych, zamianie p ł c i i t p . ) nie z n a l a z ł on logieznogo w s p ó l n e g o mianownika, a raczej powno Wittgensteinowskie „podobioń­ stwo r o d z i n n e " —• r e l a c j ę , j a k a ł ą c z y wszystkie o b i e k t y danoj 12 g r u p y m i m o b r a k u jednej cechy w s p ó l n e j dla n i c h w s z y s t k i c h . Skoro tak, to nio n a l e ż y o c z e k i w a ć , ż e niejednoznaczno o d w r ó ­ cenio b ę d z i e służyć wyrażeniu jednoznacznej idei. A l e w t y m miejscu m n i e j interesuje nas inwersja j a k o ope­ racja logiczna. O d w r ó c e n i a w y w o ł u j ą szoroki wachlarz reakcji. F r a p u j ą , o k s c y t u j ą , j a k p r z y zamianie p ł c i ; ś m i e s z ą j a k odwróconiu togo co wewnętrzne na zewnątrz; przy zastanawiają 179 �Na t y m s a m y m tle w i e r z e n i o w y m p o j a w i ł y się przepowie­ dnie, iż w l a t a c h 1881, 1961 i t p . — k t ó r e to d a t y m o g ą identycznie czytane po odwróceniu w pionio być — będzie mieć 2 2 miejsce koniec ś w i a t a . Eschatologiczna inwersja jest zarazem p o w t ó r z e n i e m odwrócenia podstawowych stosunków istniały w minionym, rajskim tego przestrzennych, świoeie. Molanozyjski jakie k u l t cargo przonosi to o d w r ó c e n i e na p ł a s z c z y z n ę s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h — relacji biali-tubylcy ( „ k i o d y ś to m y byliśmy biali, a towary b y ł y nasze; t a k b ę d z i e t e ż w p r z y s z ł o ś c i , a dzisiejsi b i a l i b ę d ą 2 ! u p r a w i a ć dla nas Meksykański krainy ryż") . (indiański) rytuał pielgrzymki do mitycznoj p r z o d k ó w u o g ó l n i a to o d w r ó c e n i o na c a ł ą sferę zacho­ w a ń k o m u n i k a c y j n y c h — k i o d y mara'akame, imieniem Ramon prowadzi grupkę i n d i a ń s k i szaman Huicholów na pustynię W i r i k u t a , gdzie jost ich m i t y c z n a , a t a k ż o i rzeczywista koleb­ ka by tam zbierać kaktusy narkotycznego peyotlu — ję­ z y k , k t ó r e g o u ż y w a j ą jost o d w r o t n o ś c i ą z w y k ł e g o . O d w r ó c o n y , odmieniony, inny znaczy bowiem szlakach po k t ó r y c l i w ę d r u j e m y d z i m y różno rzeczy r o b i m y „Na wszystkich t a k ą z a m i a n ę . To dlatego, bo y o t l jest bardzo bardzo ś w i ę t y . To c a m y . Dlatego k i o d y w i d z i m y psa jeszczo przed święty. do k r a i n y p o y o t l u , k i e d y w i ­ osiągnięciem świętej pe- dlatego wszystko o d w r a ­ 2 4 to jest to k o t " . krainy wszystko Czasom zostaje o d w r ó c o n e i z r ó w n a n e ze s w y m p r z e c i w i e ń s t w e m . Z n a n y ś w i a t II. 4. Objawienie ś w . Pawia, P a r m i g i a n i n o , ok. 1525 г., Kunsthistorachos M u s e u m , W i e d e ń zostaje o d w r ó c o n y t y l e m do p r z o d u i do g ó r y n o g a m i , starzec, staje się dzieckiem nio t y l k o w j ę z y k u i o d t ą d n p . nie zbiera drzewa n a opal — to ino jest zajęcie dla dziecka; uczestnicy w i t a j ą się o d w r a c a j ą c się do siebio t y l e m i m ó w i ą c „ d o widze­ 17 podziomnyeh i d e m o n i c z n y c h " . Trzoba j o d n a k tQ uproszczone u o g ó l n i c n i o z dawnej l i t e r a t u r y u z u p e ł n i ć o w y m i a r p o z y t y w n y : nia". Bo Slońco musi b y ć jest księżycem tak jak i 2 5 o d w r o t n i e " ... T a k t o jest. powiodziano na początku W dawnych 26 o d w r ó c e n i e p r o w a d z i p r z e c i e ż do p o w t ó r n e g o narodzonia. Me­ chanizm s y m b o l i c z n y m o ż e się t o o d w o ł y w a ć do biologii ludz­ czasach" . O d w r ó c e n i e j ę z y k a i zachowania to nie t y l k o p r o s t y ś r o d e k kiego zarodka — f a k t u , żo pozycja prenatalna jost w l a ś n i o po­ mnomotochniczny z y c j ą do g ó r y n o g a m i . D u c h y z m a r ł y c h p r z y j m u j ą raczej ją w na- sposobom na opisanie zlikwidowania innego świata. Zamiana przeciwieństw dzioi na p ^ w t ó r n o n a r o d z i n y —• t a k R o b e r t Graves i Raphael cznych dla dzisiejszego ś w i a t a . , , W p r z y s z ł o ś c i —• m ó w i R a m o n — Patai interpretują ż y d o w s k i e (zapisane w Midraszach) wiorze- K s i ę ż y c stanie się j a ś n i e j s z y a S ł o ń c e pociemnieje. N i e b ę d z i e nia, ż e m i o s z k a ń o y r a j u —• E n o c h , Mojżesz — s t o j ą na g ł o w a c h , więcoj r ó ż n i c y . A n i k o b i e t a n i m ę ż c z y z n . A n i dzieci ani doro­ a c h o d z ą na r ę k a c h . S t ą d w t a k i o j p o z y c j i p o j a w i a j ą się p r z y ­ s ł y c h . W s z y s t k o się zamieni m i e j s c a m i " . A u t o r k a 27 wołane przez b i b l i j n y c h Zbliżoną zaklinaczy d u c h y interpretację odwróconia zmarłych . oforujo znany obrażenia o duszach dla noworodków k o s m i c z n y m g ł o w a m i w d ó ł czy której rosnących badacz na wy­ drzewio c h i ń s k a s y m b o l i k a fasoli —• ziarno przoehodzi w ziemi c a ł k o w i t o o d w r ó c e n i e , k i e d y r o s n ą c y p ę d wynosi jo nio poddane r o z k ł a d o w i , z n o w u na wierzchnię — dają po­ a s u m p t do u o g ó l n i e n i a , ż e „ w s z y s t k o jest joszczo wo w n ę t r z u , nionarodzone, co nie w y s z ł o n a 1 9 t ł o dzienne — m u s i nalożoć do ś w i a t a o d w r ó c o n e g o . przywodzi światło Mitologia ta do wspólnego mianownika i ciemność, odwrócenio ma tak wymiar i narodziny i powszechny, żo z ł a t w o ś c i ą Guliwer, żo „ u m a r ł y c h g r z e b i ą prosto, g ł o w ą w dół, p o n i e w a ż u t r z y m u j ą , żo po jedenastu t y s i ą c a c h k s i ę ż y c ó w wszyscy z m a r l i m a j ą zmar­ t w y c h w s t a ć , żo w ó w c z a s ziemia, k t ó r ą w y o b r a ż a j ą sobie p ł a s k ą , p r z e w r ó c i się na d r u g ą s t r o n ę i t y m sposobom w czasie swogo z m a r t w y c h w s t a n i a wszyscy b ę d ą s t a ć j a k n a ł o ż y Ogólne odwróconie t o p o d s t a w o w y element eschatologii. M o t y w a c j a , że ś w i a t o d w r ó c i " 2 0 . profetycznych się w dzień Sądu Ostatecznogo t o w a r z y s z y ł a o d w r ó c o n y m p o c h ó w k o m , k t ó r e — w postaci j a k b y d o k ł a d n i e zo Swifta, pionowo, g ł o w ą do d o ł u - znamy z XIX-wieeznej Anglii. Odnotujemy gwoli rzotelności icłi s p o r a d y c z n o ś ć , w r ę c z u n i k a l n o ś ć — p o m y s ł o d a w c a m i byli cksccntrycy kierujący zre­ sztą sporo k ł o p o t y w się t r a d y c j ą zakresio pogrzebowej 2 1 do togo p o c h o w a ć się n p . k o n n o . 280 literacką, ryzykujący logistyki, u k i — k i o d y powiada, że zastosowanie t y c h odwróceń stwierdzeniu iż w s z y s t k o jest j e d n o ś c i ą . T a k jak w raju na­ służy lew b ę d z i e lożoć obok baranka, t a k toż „ o p o z y c j o b ę d ą leżoć obok siebie", konflikty i przeciwieństwa pojęciowo) z o s t a n ą ostatecznio u s u n i ę t e (także 2 8 to abstrakcyjno, . Czło­ powrót. poddaje się p a r o d i i . To o m i o s z k a ń e a c l i L i l l i p u t u p i s a ł wiedzi — n a j p i o r w n a j ę z y k B i b l i i , p o t e m n a j ę z y k p o j ę ć co stowuje się b y z n o w u w e j ś ć g ł o w ą w d ó ł w c i e m n o ś ć . Pozycja śmierć, relacji, wypo­ świa­ w i e k r o d z i się g ł o w ą w d ó ł z w r ó c o n y k u ziomi, po c z y m w y p r o ­ płodowa tej B a r b a r a M y o r l i o f f dokonuje d w u k r o t n e g o p r z e k ł a d u toj 1 8 archaicznej s y m b o l i k i , Carl Hentze. P o ł u d n i o w o a z j a t y c k i e i jest charakterysty­ każąc Tl. 5. M u r i l l o , Objawienie św. P a w ł a , ok. 1055 г., P r a d o , M a d r y t �zaniu do podobnych praktyk inicjacyjnych u innych pisze E l e m i r e Zolla w swej poetyckiej refloksji chetypów: dla „Jak może wrażliwe tarantuli? W serco o p r z e ć tka ludów tomat się Galatinie [ A p u l i a ] jost ona gnificansem a r c h o t y p ó w : na ar­ uwielbieniu pierwotnym sieć w trzech fazach, si- kosmogo- nicznie, n a j p i e r w r z u c a j ą c się g ł o w ą w d ó ł i zwisa, k i w a j ą c 6ię na nitce [ j a k i n i c j o w a n y zrzucany] aby p r z e ż y ć uczucie — w nagloj ś m i o r c i — momentalnego o d w i j a n i a się całego jak filmu 3 3 życia" . Z drugiej s t r o n y , skakanio g ł o w ą w d ó ł i inna „ d i a b l a a k r o b a t y k a " jest — wraz z burleskami z a w i e r a j ą c y m i olomont od­ w r ó c e n i a , częścią p o w a ż n y c h coremnii r o ł i g i j n y c h , np. u P r e r i i . G d y na p l a c u t r w a j ą uroczystości, łuje zejść z p ł a s k i c h d a c h ó w o k o l i c z n y c h d o m ó w po g ł o w ą w d ó l : „ W ó d z S ł o ń c a " , k t ó r y sam Indian grupa k l o w n ó w usi­ drabinie był t a k i m koyemshi, 3 4 opisuje w swej biografii j a k s c h o d z i ł w dól po l i n i e . Jost to t y l k o jodno z w i e l u o d w r ó c o n y c h zachowań, którymi klowni b ę d ą b a w i ć p u b l i c z n o ś ć w c i ą g u całego o b r z ę d u . Ani pozytywnego sensu k o m i z m u obrzędowego, ani tym bardziej i s t o t y jego z w i ą z k u z d e r n o n i c z n o ś c i ą z jednej a inicja­ cją z drugiej s t r o n y nio da się z r o z u m i e ć bez o d w o ł a n i a się do postaci t z w . t r i c k s t e r a j a k o z w o r n i k a p o m i ę d z y t y m co diabelskie, co b ł a z o ń s k i o i co cjacyjny. Tl. 6. przechodzi w d a n y m momencie proces i n i ­ Trzeba przedstawić długie continuum osób, któ­ r y c h imiona t o w planie m i t u — trickster, w planie o b r z ę d u —• H a n s B a l d u n g G r u n , Objawienie ś w . P a w i a , ok. 1508 г., M o n a c h i u m k l o w n r y t u a l n y , z a ś w planie widowiska pospołu metaforyznją — arlekin, a które proces ż y c i o w e j i n i c j a c j i . To z zasadni­ czej korespondencji m i ę d z y t y m i postaciami w y n i k a formalno p o d o b i e ń s t w o scen, k t ó r y c h s ą b o h a t o r a m i . T a k w i ę c na j e d n y m k o ń c u komiczne d i a b ł y w y p r o w a d z a n e w pole przez sprytnego Daleko odeszliśmy od dcnioniczno-infornahiyoh o d w r ó c o n i a . Trzeba do nich p o w r ó c i ć zek a;;poktów p o k a z u j ą c wieszcio z w i ą ­ piekielnej sfery z a k r o b a t y c z n ą c y r k o w o ś c i ą , a to dlatego, żo Paweł cyrkowca. W w scenie każdym jakaś niosamowitość nawrócenia akrobatycznym przypomina odwróceniu jost dzia­ łanie w b r e w n a t u r z e . To c h y b a sprawia, że p a t r z ą c na akro- podejrzewam^' Związek cyrk o międ-.y k r a i n ą kumentować w dwóch uwagę eiala widza, jakieś batów co p r z y k u w a nazbyt choćby alians z cyrku a sforą aspektach i na dwa sposoby. symboliki akrobacji, tak jak przedstawia! to do­ Sposób tanatyczWaldemar Deonna. D r u g i , u s t a l a j ą c y w s p ó l n o t ę o b u sfer na obszerzo ko­ m i z m u , j a k to czyni! M i c h a ł Doonna w sposób dość akrobatyki starożytnej listej drogi zwinięty Bachtin. dosłowny odczytywał zapis p r z e b i e g ó w w kosmicznych — umioraj.-juogo i r o d z ą c e g o się s ł o ń c a . w kolo akrobat4i symbolizował ,,W żalobnogo D u a t , z a ś w i a t y albo słońce u m i e r a j ą c o co d z i e ń a b y dzić. Tancorki o zwinnych niach pogrzobowyeh, u ciałach bram formach Ozyrysa, sę odro­ ceremo­ umarłymi, p r z e w r o t y i k o z i o ł k i s ą i n t e g r a l n ą częścią r y t u a ł u , co dzają ; występował)' w grobowca, przed ko­ Egipcio a cia, b i o d a - d m i k u nad głową w gdy jest z a t r z y m a n y m minacji, przełomu tylko zakrywała dół będzio utkwić woda... absurdalne 35 i komiczne na (takim polowie, zusadzio s t o p - k l a t k i obrazem zatrzymanym i .a m o m e n t kul­ adeptem inicjacyjnego p r z e j ś c i a , w y g l ą d a j ą c y m poczwa'*uio i groteskowo j a k k a ż d y wizerunok o g l ą d a n y w p o w i ę k s z e n i u p o d l u p ą , jest w ł a ś n i e t r i c k s t e r ) . K i o d y po o d w r ó c e n i u n a s t ę p u j o ruch do g ó r y , odrodzenio — k o m i z m scony m i j a , wraca z d o l n o ś ć p r z e k a z u mistycznego. Znano przodstawieuia wyrażania św. Piotra ukrzy­ ż o w a n e g o g ł o w ą w dól w y j a ś n i a ć trzeba nie jego s k r o m n o ś c i ą i l ę k i e m przed n a ś l a d o w a n i e m Jezusa, lecz t y m , że j a k on mówi w apokryficznych Akiach Filipa — b i o r ą p o s t a ć pierwszogo czlowioka, protos j a w i ł się na z i e m i g ł o w ą w Ukrzyżowanio znacznie cielca w i e j , u Bachtina: pierwotna jest św. czyniąc tak anlhropoa, sam przy­ który po­ 3 6 dół . Piotra koresponduje więc z upadkiem nia. Z t ą toż i n t e n c j ą b y ł y zestawiane naprzeciw siobie, w logika i m e c h a n i k a c i a ł a : „ w najprostszych ruchach j a r m a r c z ­ wał odwróconogo [gdzio] zad uparcie stara się z a j ą ć miejsco g ł o w y , a g ł o w a miejsce zadu [dostrzoc m o ż n a j rozgrywanio trzech za­ sadniczych a k t ó w z ż y c i a groteskowego c i a ł a , mianowicie a k t u p ł c i o w e g o , a k t u agonii [...] oraz a k t u p o r o d u " ; o c z y w i ś c i e pografia cielesna nabiera t a k ż o w y m i a r u zejścia do fikaniu koziołków" . piekieł jest implicite kosmicznego zawarty w to­ („temat najzwyklejszym N i o zawsze s ą to „ z w y k ł o " fikołki. N a w o t w profosjonakrym cyrkowym, technicznych retronu, lował p r a y zaawansowanej a k r o b a t y c o do dochodzi też blokada tru­ psychologiczna, p r z y t r u d n e j technice skoku g ł o w ą w dół w przeszkodę, 3 1 gdzio ś c i a n k a maskujo o t w ó r . Cóż dopiero w r e l i g i j n y c h inicjacyjnych japońskich yamabushi, gdzio ce­ adept musi s k o c z y ć g ł o w ą w dół ze stromego u r w i s k a i p r z e ż y ć szok, 3 2 z a t r z y m a n y s z a r p n i ę c i o m u w i ą z a n e j w kostce l i n y . W nawią­ 3 7 wnętrzach szczonego kościelnych . Caravaggio, P i o t r a , wcalo nio t a k naprzeciw — ś w . z P a w i e m do g ó r y n o g a m i ukrzyżowania Piotra. który przedstawił tych namalo­ — umie­ Pawia. A u t o r zakopiańskiego między obra­ odpowiodniości między znaczeniami, jest w s p ó l n y k o n t e k s t s y m b o l i c z n y , r ó w n i o oo strzałki konkretnio fe­ b y ć m o ż e n i g d y nie nama­ Korespondencje zami i s t n i e j ą m i m o t o , s ą bowiom żny 3 0 remoniach odległym „Dzisiejszych w t e d y g d y do n i k ą d nio p r o w a d z i , g d y k o ń c z y się w nego k l o w n a np. Dantejskich k a n a ł e m i dajo d o ń n u r a — b y g ł o w ą w dnie, k t ó r o lodwie samych dności w ś w . P a w ł a — oba s ą p r z y k ł a d a m i p r z e ż y c i a ś m i e r c i i odrodze­ 2 9 występie s t a w u ze s m o l ą 112—138). Na d r u g i m , c z a s ó w " w k t ó r o j Charlie w y c h o d z i rano zo swej oazy szczęś­ potwior- teksty" . Inaczej, g ł o w ę do k o ń c u — przekomiozna scona z Chu.pl inowskieh Odwrócenie interna m o ż n a na Złych Dolach (Piekło, X X I I , dcmonicznością. pierwszy, ś m i e r t e l n i e p o w a ż n y — przoz ujawnianie ncj oszusta, s k a c z ą ich wa­ ustalonych autorskich w p ł y w ó w istniojo kontekst i zależności. Pytanie, gdzio w l a ś c i w i o ten oczywiście kłopotliwo. Nio w jodnym, dairym może obrazie, to być ja­ sno — alo t e ż p r z e c i e ż nie t y l k o w g ł o w i e badacza. Z a w a r t y o n jest w t e k ś c i e k u l t u r y , k t ó r y trzeba r e k o n s t r u o w a ć , nio t w o ­ rząc przy t y m jakiojś nieistniejącej metafizyki. Zresztą, roz­ t e r k i b ę d ą zawsze. S p a d a j ą c y P a w e ł , j u ż nie w siodle a jeszcze nie na ziemi na zawsze pozostanie dla m n i e w p ó ł d r o g i m i ę d z y 181 �I I . 7. Cyrkowy „ s k o k H a n l o n a " wielkim archetypom a m a ł y m ogniwem ł a ń c u c h a przekształ­ hermeneutyką etnologu a „ d o t r z y m u j ą c ą z o b o w i ą z a ń " idio- ceń, m i ę d z y uniwersałiami reguł i z n a o z e ń a k o n k r e t n ą reali­ grafią historii sztuki, s ł o w e m w miejscu nieustannych pokus zacją z p o m o c ą indywidualnych ś r o d k ó w , m i ę d z y „ o b i e c u j ą c ą " i wieoznyoh w ą t p l i w o ś o i . P R Z Y P I S Y I B . i D . Tedlock, Text and Textile, „ J o u r n a l o f A n t h r o p o ­ logical Research", t . 41,1985, s. 143 J . W o ź n i a k o w s k i , G ł o s w d y s k u s j i ( w : ) Słowo i obraz. M a ­ t e r i a ł y S y m p o z j u m K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N p o d r e d . A . M o r a w i ń s k i e j , Warszawa 1982, s. 224 W . Friodlaondor, Caravaggio Studies, P r i n c e t o n 1956; T h . M a r t o n e , The Theme of the Conversion of Paul in Italian Paintings Prom the Early Christian Period To the High Renaissance, New Y o r k — L o n d o n 1985. Nieocenionemu Sergiuszowi M i c h a l s k i e m u z a w d z i ę c z a m d o s t ę p do tej i k i l k u i n n y c h referowanych t u pozycji. Friedlaondor, op. c i t . , s. 23 t a m ż e , s. 3 M a r t o n e , op. c i t . , t a b . 104 repr. w J . Schultze, Paulus. Recklinghausen 19(14, s. 39—40 repr. w S.J. Freodberg, Painting in Italy .1600—1000, H a r m o n d s w o r t h 1971, t a b . 211 repr. w В . H u b a l a , Johana, Michael Rotlmayr, W i o n 1981, t a b . 104 M a r t o n e , op. c i t . , s. 169—171 Z . Ś w i o c h o w s k i , „Psychomachia" z Clermont ( w : ) Funkcja dzieła sztuki. M a t e r i a ł y Sesji SHS, Warszawa 1972, s. 101, r y c . 7 R . N o e d h a m , Against the Tranquility of Axioms, San Francisco 1984, s. 98—116 r o p r . w M . B r i s t o l , Acting out the Utopia. The Politics of Carnival, „ P e r f o r m a n c e " t . 1 n r 6 1973, s. 13—28 Ź r ó d ł a r e p r o d u k c j i t a k i c h p r z e d s t a w i e ń podaje W . D o o n u a , Le symbolisme de I'acrobatie antique, ..Collection L a t o m u s " , v o l I X . B r u x e l l o s 1953, s. 92 p r z y p . 3 G. D u m e z i l , The Destiny of the Warrior, Chicago—London 1970, s. 119 J . B a r b e y d ' A u r o v i l l y , Diable sprawy, p r z o ł . J . Guze, Warszawa 1978, s. 10 Handwdrlcrbuch des deutschen Aberglaubens, s.v. „ U r n k e h r " , t . 8, s. 1322, B e r l i n 1936/7 8 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 182 1 8 R . Graves, R . P a t a i , Hebrew Myths. The Book of Genesis' L o n d o n 1966, s. 73—74 C . H e n t z e , Tod, Auferstehung, Wellordnung. Das mythische Bild in altesten China, in den grossasitischen und zirkumpazifischen Kulturen, Z u r i c h 1955, s. 103—105, 189 J . S w i f t , Podróże Gulliwera, Warszawa 1957, s. 65 H . H a l p e r t , „The World Will Turn Upside Down": An Unusual Burial Explanation in Folklore and Literature (w:) Folklore Today, B l o o m i n g t o n 1970, s. 193—207 J . Simpson, The World Upside Down Shall Be. A Note on the Folklore of Doomsday, Journal of American Folklore, t. 9 1 , 1978, s. 559—67 W . M u h l a m a n n , Das Myihologem der verkehrlcn Welt, „ K ó l n e r Zeitschrift fur Soziologie u n d Psychologie", n r 4/1961, s. 614—624. Podobnie W . W . I w a n o w , К semioticzeskoj tieorii karnawału kak inwiersii dwoicznych protiwoposlawlenii, Semeiotike. Trudy po znakowym sistemam, t . 8, s. 45—64, T a r t u 1977 В . Myerhof, Return to Wirikuia: Ritual Reversal and Sym­ bolic ontinuily On the Peyote Hunt of the Huichol Indiana ( w : ) The Reversible World. Symbolic Inversion in Art and Society, ed. B a r b a r a Babcock, I t h a c a a n d L o n d o n , s. 237 B . Myerhoff, Peyote and Huichol Worldview: The Structure of a Mystic Vision ( w : ) Cannabis and Culture, ed. V e r a R u b i n , Haguo-Paris 1975, s. 421—422 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 239 t e j ż e , Peyote..., s. 421 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 232 Doonna, o p . c i t . , s. 82—83 M . Baclvtin, Twórczość Franciszka Rabelais' go a kultura ludowa Średniowiecza i Renesansu, Warszawa 1975, s. 482, 537 P a t r z n p . i m p o n u j ą c y skok g ł o w ą w d ó ł do p i a n i n a , u p r a ­ w i a n y przez bra'-i H a n l o n w latach 70-tych X I X w i e k u , J . Towson, Clowns, New Y o r k 1976, s. 179—180 C. Blocker, Catalpa Bow, Cambridge 1979 E . Z o l l a , Archetypes, L o n d o n 1981, s. 137 1 9 8 0 8 1 8 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 �I I I . 9. R o w e r z y s t a w „ p ę t l i ś m i e r c i " , Colorado, 1905 3 4 Wódz Słońca. Autobiografia I).O. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964, s. 206 por. m o r a l i z u j ą c y wiorsz Jaeoba Catsa, De kindcmpclcn, --k o m e n t a r z do p r z e d s t a w i e ń „ G i e r d z i o c i r m y c h " : S p ó j r z oto c h ł o p c y stoją, na g'.owio I w y c i ą g a j ą p r z y t y m n o g i do g ó r y (...) J e s t e ś m y j a k c i , co p o s t r a d a l i r o z u m Głowami zaryliśmy w ziemię 3 5 r. P o k a z u j e m y B o g u podeszwy. C y t u j ę w p r z e k ł a d z i e E w y T o n i a k za j o j p r a c ą m a g i s t o r s k ą Mundus inversus. Ikonografia „świata na opak" w n i d e r l a n d z k i e j i niemieckiej grafice i m a l a r s t w i e X V I i X V I I w . , I n s t y t u t H i s t o r i i S z t u k i U W 1986 J.Z. S m i t h , Birth upside down or right side up?, , , H i s t o r y o f R e l i g i o n " , t . 9, 1970 n r 4, s. 289 Friedlaender, o p . c i t . , s. 7 3 6 3 7 183 �I I . 1. Trójca Święta, ok. 1230 г., Suzdal �