https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9c8388328536a2b6bb379521bf9f658.pdf 1e77dfddb97dbd672d696f5bc71f6be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3024 Title A name given to the resource Słomiane figury Marcina Lorkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.208-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz I I . 1. Matka Boska SŁOMIANE FIGURY MARCINA LORKIEWICZA W konkursio t w ó r c z o ś c i ludowoj o r g a n i z o w a n y m przez W o ­ się jeszcze 2 siostry. Wszyscy o n i p r a c u j ą na w s i . B r a c i a — j e w ó d z k i O ś r o d e k K u l t u r y w Tarnowio w 1977 r . pierwsze miejsce z wyjątkiom z a j ą ł w y k o n a w c a „ s ł o m i a n y c h r z e ź b " — f i g u r e k plecionych ze Marcinowi przypadło jednego —• oraz siostry, p o ż e n i l i się wczośnio. s ł o m y . W i t o zo starannie dobieranych b a r w ą pasm s ł o m y f i g u r k i na o j c o w i ź n i e . B y ł bardzo p r a c o w i t y , o d dziecka p r z y z w y c z a j o n y do k o ń c a m i e s z k a ć z r o d z i c a m i i p o z o s t a ć z a c h w y c i ł y w ó w c z a s o g l ą d a j ą c y c h . I c h t w ó r c a na o t w a r c i u w y s t a ­ z a r ó w n o do c i ę ż k i c h r o b ó t , j a k t e ż do p o m o c y matce, w y nie p o k a z a ł s i ę . Zainterosowanio jogo w y r o b a m i onieśmieliło w y r ę c z a ł w dojeniu, g o t o w a n i u i i n n y c h d o m o w y c h go do tego stopnia, że n i e c h ę t n i e w p u s z c z a ł do swego d o m u Z m a t k ą t e ż — k t ó r a z m a r ł a w 1974 r . w w i e k u 76 ł a t — m i e s z k a ł osoby zaintorosowane jogo p r a c a m i , k t ó r e b y ł y m u nieznane. T a do k o ń c a . N a 2 h e k t a r o w y m gospodarstwie p o z o s t a ł wraz z bra­ nieśmiałość t e m , r ó w n i e ż j a k M a r c i n kawalerem. pozostała Marcinowi Loikiewiezowi do dziś, otwarcie w y s t a w y s w y c h prac o r g a n i z o w a n ą w m u z o u m na tar­ n o w s k i m w 198.'! r. r ó w n i e ż nio p r z y s z e d ł , c h o ć mieszka w p o d farnowskioh W i e r z c h o s ł a w i c a c h i do m i a s t a udaje się p r z y n a j - którą pracach. Jest zadowolony bardzo ze swego ż y c i a „ w a r u n k i m a m bardzo dobre, bo nio m a m r o d z i n y , n i k t m i nie przeszkadza, r o b i ę co c h c ę , to jost bardzo dobre."* Po wojnio u k o ń c z y ł 7 klas, a po 2 l a t a c h p r z e r w y jeszozo m n i o j raz w t y g o d n i u . W y s t a w ę o g l ą d a ł u k r a d k i o m w k i l k a d n i 8 k l a s ę . „ C h c i a ł e m b y ć k s i ę d z e m , ale — w p o l u r o b o t a , n a u k a po o t w a r c i u . C h o ć d u m n y z zainteresowania m n i e m ę c z y ł a , mamusia to m n i e n a w o t z a p i s a ł a na ł a c i n ę w 8 jogo p r a c ą , nie p o t r a f i p u b ł i c z n i o się e k s p o n o w a ć , u k r y w a j ą c s w ą t w a r z w cioniu. klasio, alem c h o d z i ł t y l k o coś m i e s i ą c , nie l u b i ł e m n a u k i , gra­ .lego prace pokazano na k i l k u w y s t a w a c h w p l a c ó w k a c h k u l t u ­ m a t y k a , historia, r a c h u n k i — t o m i nie s z ł o . L u b i a ł e m p r z y r o d ę , r a l n y c h T a r n o w a i na terenie w o j e w ó d z t w a , a ostatnio (1985) r y s u n k i , mamusia m y ś l a ł a , że t a ł a c i n a m i się p r z y d a , m o ż e b y m na w y s t a w i e „ S z t u k a l u d o w a Polski p o ł u d n i o w e j " w Hanoworze. i w y b r a ł się na k s i ę d z a , ale to b y ł a c i ę ż k a n a u k a w szkole". T w ó r c a ma coraz w i ę k s z o poczucie w a r t o ś c i swych prac, w roz­ N i g d y t e ż nie c z y t a ł k s i ą ż e k , „ a co się b ę d ę m ę c z y ł , radio i tolo- m o w a c h zo m n ą tego nio u k r y w a , czuje się t w ó r c ą , w i z j a wszystko m i p o w i e d z ą , j a n i g d y nic nie c z y t a ł e m i nie czy­ artystą, g r o m a d z i — bardzo nieliczne — w z m i a n k i prasowe na tomat swej t w ó r c z o ś c i . A l e nie p o t r a f i się zgodzić na publiczne ukazanie swoj postaci, choć pierwotno zażenowanie towarzyszące zain­ teresowaniu jego o s o b ą znacznie o s ł a b ł o . M a r c i n L o r k i e w i c z mieszka w s ł y n n y c h baśń, Quo vadis, Znachora. W rozmowie r o b i j e d n a k w r a ż e n i e bardzo inteligentnego, oczytanego c z ł o w i e k a , interesuje się r o z m a i t y m i zagadnieniami, Wiorzchosławicach, wsi rodzinnej W . W i t o s a . U r o d z i ł się t u t a j 12 listopada 1930 г., jako naunlodszy z 4 s y n ó w bogatych gospodarzy. Po n i m u r o d z i ł y 208 t a m " . Ze szkolnych l a t p a m i ę t a , żo c z y t a ł Starą * Materiały w Archiwum Etnograficznym Muzeum Okręgo­ wego w T a r n o w i e . �p o t r a f i d y s k u t o w a ć , p r z e d s t a w i a ć w ł a s n e stanowisko. P r z y t y m posługuje się bardzo poprawnym językiem, wyzbytym miejscowej g w a r y . Bardzo w n i k l i w i e ocenia p r o g r a m y zyjne, poszczególnych artystów cech telewi­ i w y k o n a w c ó w . Jest t o jego podstawowe ź r ó d ł o wiedzy o świecie o d k i l k u n a s t u l a t . Poza s ł u ż b ą w o j s k o w ą ( H e l , F r o m b o r k ) n i g d y n i e w y j e ż d ż a ł poza region. B y w a ł t y l k o w K r a k o w i e — t a m w y b r a ł się by z w i e d z i ć M u z e u m E t n o g i a f i c z n o , k i e d y u ś w i a d o m i ł sobie, ż e jego działalność określać poczęto twórczością ludową. Nigdy nie i n t e r e s o w a ł się p r a c a m i i n n y c h t w ó r c ó w , nie m i a ł o k a z j i i c h s p o t y k a ć , choć k i l k a wystaw sztuki ludowej oglądnął w tarnow­ skim muzeum, instytucji, z k t ó r ą o d k i l k u lat ma stały kontakt. K o s z y k i s ł o m i a n e n a chleb z a c z ą ł w y p l a t a ć k i l k a l a t w c z e ś n i e j n i m jego prace t r a f i ł y n a k o n k u r s . W e w s i do f o r m o w a n i a chleba u ż y w a się s ł o m i a n y c h k o s z y c z k ó w a w y r a b i a ł o j o t u t e j k i l k a o s ó b . Kiedy matce zniszczył s i ę koszyczek poprosiła Marcina b y s p r ó b o w a ł z r o b i ć n o w y . P r z y j r z a ł się „ s ł o m i a n c o " , k t ó r ą w y k o n a ł c h ł o p z Szujca ( p r z y s i ó ł e k W i e r z c h o s ł a w i c ) . B y ł a t o s ł o m i a n k a zszywana z pasm s ł o m i a n y c h o p l a t a n y c h ł y k i e m . I n n e koszyczki splatane b y ł y c i e n k i m k o r z e n i e m sosnowym. L o r k i e w i c z użył do o p l o t u sznurka i w t e n s p o s ó b w y p l a t a s ł o m i a n k i do d z i ś . K i e d y o k a z a ł o s i ę , ż e w y k o n a n i e s ł o m i a n k i nie jest t r u d n e , roz­ p o c z ą ł i c h p r o d u k c j ę na większą skalę. Odbiorcami b y l i sąsiedzi, a przez j a k i ś czas d o s t a r c z a ł w i ę k s z e i c h ilości h a n d l a r z o w i do H a c z o w a . Z b y t n a k o s z y k i m a do d z i ś , g d y ż ludzie p i e k ą w ł a s n y chleb w miejscowej p i e k a r n i i w t y c h s ł o m i a n k a c h w o ż ą ciasto z domu. I I . 2. Król 3 z szopki; i l . 3. Aniołek z szopki; Zielna ił. 4. Matka Boska �K i e d y z r o b i ! s ł o m i a n k ę i „ s i ę u d a ł a , z r o b i ł e m d r u g ą , jeszcze lopszą. To m y ś l a ł e m t a k — j a k się u d a ł o s ł o m i a n k ę , to z r o b i ę b e c z u ł k ę , j a k się u d a ł a b e c z u ł k a , to m o ż e z r o b i ę j a k i ś f l a k o n i k , i t a k coraz t o inne rzeczy r o b i ł e m . T o p o m y ś l a ł e m , że m o ż e da się i c z ł o w i o k a z r o b i ć , i t a k z a c z ą ł e m to f i g u r k i ze s ł o m y p l e ś ć . To b y ł o bardzo ł a d n e , to się k a ż d e m u p o d o b a " . P i e r w s z ą f i g u r ą b y ł a Matka Boska Zielna, cioła. P o t e m b y ł a szopka, Droga Krzyżowa, w y k o n a n a do k o ś ­ i iime f i g u r y a t a k ż e cale rozbudowane sceny. W y k o n u j ą c p o d s t a w o w y splot L o r k i e w i c z p o s ł u g u j e się p i o r ś eieniem w y k o n a n y m z metalowej r u r k i . W z a l e ż n o ś c i od g r u b o ś c i s ł o m i a n e g o pasma u ż y w a r u r o k r ó ż n o j g r u b o ś c i , o d 11 do 17 m m . S z e r o k o ś ć p i e r ś c i o n i a w y n o s i 15—20 m m . P i e r ś c i e ń t a k i nasuwa na ciasno u f o r m o w a n ą w i ą z k ę ź d ź b e ł ż y t n i c h i t u ż za p i e r ś c i e n i o m o w i j a uformowano walcowato pasmo n i c i ą (sznurkiem) nawleczo­ ną na igłę. T a k powstaje oplecione n i c i ą pasmo, z formuje się k s z t a ł t gotowego w y r o b u . K s z t a ł t o w a n i o którego następuje r ó w n o l e g l e z w i c i e m pasma. K a ż d y w y r ó b — koszyczek, f l a k o n , czy k o r p u s postaci, to forma u t w o r z o n a ze spiralnie w z n o s z ą c o g o się pasma. P ł a s k i w y r ó b (koszyk, taca i t p . ) uzyskuje się spiralnie zwijając w płaszczyźnie tworzący się o p l o t s ł o m i a n y , jedno- ozośnio za k a ż d y m o w i n i ę c i e m n i c i ą p r z y s z y w a j ą c igłą k o l e j n y z w ó j do poprzodniego. R ó w n o c z o ś n i e formuje się p i o n o w y k s z t a ł t w y r o b u . W y k o n u j ą c f o r m y w y s m u k l ę (korpus postaci, b e c z u ł k ę i t p . ) po w y k o n a n i u p ł a s k i e g o dna kolejne zwoje pasm u k ł a d a się spiralnie n a sobie p r z e w l e k a j ą c igłą z n i t k ą o p l a t a j ą c ą w y ż e j f o r m o w a n y zwój poprzez n i t k ę z w o j u n i ż s z e g o . Powstaje w ten s p o s ó b bardzo szczolno i mocna ś c i a n k a n p . naczynia. Prace swo w y k o n u j e L o r k i e w i c z ze s ł o m y ż y t n i e j : „słomę m u s z ę o m ł ó c i ć copem, bo w m ł o c k a r n i się niszczy s ł o m ę , pogniecie się te ź d z i e b e l k a . J a k potem obotnę kłosy, to z o s t a n ą źdźbła proste. To trzeba teraz o b s m y k a ć te ł u s k i ze ź d z i e b e ł , to r o b i ę to na t a k i m grzebieniu j a k grabie z d r e w n i a n y m i z ę b a m i , tak się to c z y ś c i , i to j u ż jest gotowa s ł o m a do r o b o t y . " „ P a m i ę t a m , najbardziej p o d o b a ł a m i się s ł o m a j a k się w p o l u r o b i ł o , s n o p k i się w i ą z a ł o . R o b i l i ś m y t a k i e o b r ą c z k i ze słomy na palce, i t a k się cieszyło, że t o takie p i ę k n e , z ł o t e ; t o się m y ś l a ł o , co z tego z r o b i ć ł a d n e g o , szkoda m i b y ł o tej s ł o m y , że t o t a k i e p i ę k n e , t a k się b e z u ż y t e c z n i e niszczy •— g n ó j się z niej r o b i , a to t a k i e p i ę k n e " . U b o l e w a n a d z l ą j a k o ś c i ą t e r a ź n i e j s z e j s ł o m y , k t ó r a nie odpowiedniego koloru. „Dawniej był kolor złocisty, ma czysty, a teraz s ł o m a p l e ś n i e j e j a k t y l k o z b o ż e dojrzeje, czernieje. Chyba to po nawozach. To b y ł p i ę k n y k o l o r , to b y ł y dalekie ł a t a , t o kolor b y ł p i e l m y , c z y ś c i u t k i , a ż się b ł y s z c z a ł o " . N i e k t ó r e w y r o b y maluje więc olojno, aby p o k r y ć to n i e d o s k o n a ł o ś c i s ł o m y . Naj­ bardziej j o d n a k coni n a t u r a l n y k o l o r s ł o m y . L o r k i e w i c z na k o l o r jost szczogólnie w r a ż l i w y , o g l ą d a j ą c ilustracje dzieł s z t u k i przede wszystkim zwraca u w a g ę n a barwę, podkreśla jej znaczenie w o d d z i a ł y w a n i u na odbiorcę. T o t e ż w y k o n u j ą c zwłaszcza drob­ niejsze p r z e d m i o t y bardzo starannie dobiera odcienie s ł o m y , dla w y d o b y c i a n a j w ł a ś c i w s z e g o efektu. Ciekawe efekty kolorystyczne o s i ą g a p r z y w y r o b a c h lub ich fragmentach nie plecionych, ale w y k o n a n y c h ze ź d z i e b e ł s ł o m y p ł a s k o , l u ź n o u k ł a d a n y c h i m o ­ c o w a n y c h n a p ł a s k i m tle (na k a r t o n i e ) n i c i ą l u b k l e j e m . S ą to r ó ż n e g o rodzaju r a m k i do f o t o g r a f i i itp. Układa i o b r a z k ó w , m a ł e szopki w t e d y p ł a s z c z y z n y r ó ż n i ą c e się o d c i e n i a m i b a r w i g r u b o ś c i ą ździoboł. Ź d z i e b e ł p r o s t y c h , nie plecionych u ż y w a j a k o p o s z c z e g ó l n e elemonty f i g u r , co w zostawieniu ze słomą s p l a t a n ą dajo bardzo ciekawy efokt p l a s t y c z n y . W t a k i m p r z y ­ padku u ż y w a też ździebeł różnoj grubości traw. Wykonuje z nich n p . włosy postaci, k o r o n y , n a c z ó l k a , ozdoby szat. W i ą z k a p r o s t y c h I I . 5. I I . 6. Papież U. 210 7. Fragment jako Krzyż Dobry wystawy, Muzeum 1983 r . Pasterz Okręgowe w Tarnowie, �5 ifliinio uformowana słomiany<* ftwy y ° e '» . K o r p u s f i g u r y t w o r z y walec z w o ł a j * różnej krzywizn*. W w s ! t f t t rf l u b n W K W l M l w v y t w o r z y bufiaste do cholew. góry według umocowana słomy h c 1 g i Q d o <^*™£^ L 4 p a s m g ł ó w k a postaci. Bece t w o r z ą z a - у Jyte płaszczyznowo. Dłonie ^ [ ^ J ^ V njasem z drew.ia w y k o n u j e 8 or l u b stopy s a r f t e e p d ^haraktor postaci. t i i o j m a zilustro- 0 staj%™ P " walcowatego k o r p u s u , jesn ^ f ^ drewna. F t w ó r c y głowy rzeźbiono w lipo- N a j w i ę c e j k ł o p o t u spr _J togo s i ę nie m rue tra i Głowy ^pnyznaję, d r e w nt o i e :b y„vr rzezp o^JJj^^ ^ j e proste. zarysy <*агиу. C h ę t n i e p o w i e r z y ł b y ę „ « ~ n a e z o n v m i elemen„ „ a t u ci ча r z e ź b i o n o p ł a s k o , z lodwo z a ™ » ? j^D postać . 4 ń c uzyskuje Lorkiewicz prze/, ь о ю г , ftrtyst% k d o к д а 1 e n t u m o Ц i n J № I t l u r r a 2 i B t o i„i»c ie f a r b a m i p l a k a t o w y m i l u b olejno. p l u j ą c je , ' T rti-iriAwicz r ó w n i e ż drobne Z drewna w y k o n u j e L o r k i e w i c z r o w u i ,tv element n J f t f t m P 1 s p e ł n i a j ą c e w y p o s a ż e n i e postaci w ^ ^ ' ' ' ^ ^ " ^ ^ w i l i ^ y ż d ź w i g a n y przez Chrystusa, i t p . I ' 1 0 Ł ^^. y w p o d s t a w o w y surowiec, z k t ó r e g o fragmenty 9fl i o t szat, o z d ó b , r e k w i z y t y , t o m o ^ _ TO u Z 1 ia p o r n blaszki, d r u t jak t k a n i n a , b a r w n a n i ć i sznurek, в raw^ i s ^ ^ j ^ . _ , t , l k i o ł l »ter«»lów, e postacie o drobiazgi w y k o n a n e dla d„łoWać ^ zkę p u s t a k ż e gotowe d r o b n e ™ . ma k a d z i d ł o z p o z ł a c a n e j piasti^o-w j v , l e r y n y (A/nłfcr* „.elnia f u n k c j ę o d z i e ż y - s ą t o n a ogol Obsz i T Królowie s szopłU, w i e r z e rzymscy)- B a r w u j ^ - ' " d o obszycia t k a n i n y l u b w p r o s t b y w a naszywany na ' ° ) „ > < • do p o d k r e ś l e n i a k o n t u r ó w s t r o j u , korpusu słuzą<- oo p o « ^ , ; k t ó r e postacio m a j ą D l a wzbogacenia efektu wizualnego т е к и r ^ g ^ i , dodatkowo malowane f r a g m e n t y s ł o m i a n e g o а ^ ^ ^ ^ ^ niekiedy p ł a s z c z y z n a k o r p u s u p o m a owana y i m i t u j o t k a n i n ę szaty. ^ ^ i z głównie s ł o m i a n k i Miejscowi m i e s z k a ń c y ^ ^ pjja c z ł o n k ó w rodziny z r o b i ł na chleb, czasem r a m k ę c o ^ \ ^ ' y , ^ b i e l i z n ę . Sprzedajo on k i l k a m i a r e k n a z b o ż e , ^ l a , znając a K o k № i r o W ; l l k w l 0 B 0 S б 1 Ш 5 У я T fi a p a B L o r k i e w u 0 И S Marcin Lorkiowicz przy pracy r t p Q Q № s te w y r o b y bardzo t a m o , „ z a wartość w ł o ż o n e j w т о p r a c y. „ „ 1 , chętniej sznurka o d s n o p o w s ą z a w K m a t o r i Л1 cioblem w skali k r a j u . ) W k^zość figuralnych a i u a m o k r e s (Lorkiowicz u ż y w a n a j . . stanowi k t ó r e g o nabycie »• o L o r k i e w i c z do _ ^ k o m p o z y c j i wyKonuje Kościoła. S ą t o sceny d ^ ^ ^ w t v m celu w y k o n a ł k i l k a szopek, d r o g ę к г л у ^ » ч . t- r W t y m comw>*.ui _ , , b r ó i n o wersjo Matni Dobrego Pasterza z o w i e c z k a m i , 12 Aposwwu, i zchoslaJjDsJtieJ. N i o k t ó i o z t y c h f i g u r p o z o s t a ł y w " " ^ ^ p aż w i c k i m , inne po w y e k s p o n o w a n i u w r a c a j ą j ów zebrało się m u j u ż wiele t y c h f i g u r , a s ą one . i > . forseciotnie 2 5—40 c m , n a j w y ż s z e - - p o n a d 1 m ) , j e ludom cienie dwuizbowego mieszkania jest z a p e ł n i o n e ' ^ ™ ' w e r o h r o l r f t p s b m f m o W M m i o s z t вд aż po s u f i t . N a snafaeh i stole s t o j ą g ę s t o f i g u r y , t a C p Q sarn^ dłedze. N a d ł ó ż k i e m z b u d o w a n y jest pomost, в u z ą c y ^ sprzedaje kowo p i ę t r o s k ł a d o w a n i a f i g u r . Drobniejszo J ^ ' i g d y poprzez w y s t a w y pełnia j ą szafy i l e ż ą n a k l e p i e koud wczasu, stodole — sprzei aj c z f t 3 a r t t przygodnym" o d w i e d z a j ą c y m , ręcznie ^ s n o p^ó w , о A <? , — : i _ r ł —l . ц zimą- niemal d z i e ń w " ^ ^ . przedmiotV y ozdobne. Z b i c i a s ^ , j i sznurek, ten o s t a t n i n p . , p o Ч a ) postace, g materiału, z s t a l y c ł i z roz- ftOW к k k ó o U w ) r o p r j W O 0 0 Wykorzystujo też cinauyoh s n o p ó w w i ą z a n y c h w maszynowo ł ó k n a sztucznego, w t e d y dzieli s k r a w k i sznura plecionego z Zimą mieszkanie m i e s z c z ą c e się splot n a cioiiszo радгпл * + • Ir Л V liii o ł l L1 Mię coraz ' j :„Jn dachem z częścią częścią i n w o n t a r s k ą - 1 . . „ ; r,,wtaciami ze złocistej s t o m y . l t t е Г О T т v m P gęściej nowymi posLa.o " Fot e. większyc etnografie т о . l a t i s t o t n ą tresc s t a n o w i ą od k i l k u n a s t u Słomiane figurki z młóconych p żniwach wybiera ż y o i a Marcina l.orkiewn-za.• ! o,™w.miie n r z y c o t o w u j e do \ Bartosz, i l . 9 ; W . D Duuddzziiaakk,, U . t , o M o ź d z i e r z , i l . 2—4 2 И ��