https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7a997bbbe7e58df7b1433688e56ef94.pdf 41565fc7c372d1500d511f8f17076674 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2196 Title A name given to the resource O książce Marka Waszkiela "Dzieje teatru lalek w Polsce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henryk Jurkowski O KSIĄŻCE M A R K A WASZKIELA — DZIEJE O t r z y m a l i ś m y książkę p r a w d z i w i e g o d n ą u w a g i z a r ó w n o ze w z g l ę d u na jej u n i k a l n o ś ć , jak i w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . Marek Waszkiel w y d a ł Dzieje teatru lalek w Polsce, komponując je z d w ó c h części: Krótkiej historii teatru lalek w Polsce i z j e g o Kroniki— o d w i e k u XV d o roku 1 9 4 5 . Jest także część w s t ę p n a z s o l i d n y m przeglądem b a d a ń , ale ja pragnę się skupić na n a j w a ż n i e j s z y c h aspektach pracy. D o d a m , że jest ona z a o p a t ­ rzona w indeksy i ilustracje. Te ostatnie w y d o b y t e w w i ę k s z o ś c i z a r c h i w ó w i z a p o m n i a n y c h czasopism. U k ł a d książki, c o zrozumiałe, zaleca p e w n ą kolejność lektury. N a j p i e r w Krótka historia, a p o t e m Kronika. M o g ł o b y się w y d a ­ w a ć , że w t e n s p o s ó b została ustalona hierarchia o b u części. Że Kronika t o t y l k o d o k u m e n t a c j a , p o t w i e r d z a j ą c a tezy, s f o r m u ł o ­ w a n e w e „ w c z e ś n i e j s z e j " Krótkiej historii. Sąd taki b y ł b y p o ­ c h o p n y , p o n i e w a ż o b i e części noszą w s p ó l n ą nazwę: Dzieje teatru lalek. Kronika zatem jest częścią Dziejów i m o ż n a założyć, że j a k o taka s t a n o w i dzieło a u t o n o m i c z n e . Chętnie przyjmuję takie założenie, p o n i e w a ż w i e r z ę , że każde zestawienie d o k u m e n ­ t ó w zawiera p e w n ą w i z j ę t e m a t u , k t ó r e g o d o t y c z y . O d c z u w a m w i ę c p o k u s ę , b y o b i e części Dziejów t r a k t o w a ć o s o b n o , a n a w e t zacząć moją w y p o w i e d ź o d o m ó w i e n i a Kroniki. Wyobrażam sobie b o w i e m , że p o w s t a ł a ona wcześniej i stała się p o d s t a w ą d o napisania Krótkiej historii. Waszkiel pierwszy zebrał — w Kronice — wszystkie d o s t ę p n e dziś d o k u m e n t y , w s p o m n i e n i a , w z m i a n k i , n o t a t k i , zapiski itp., k t ó r y c h autorzy p o t w i e r d z a l i o b e c n o ś ć teatru lalek w Polsce, a czasem n a w e t p r ó b o w a l i g o opisać. Kronika zatem posiada bezcenną w a r t o ś ć dla każdego badacza teatru. T e g o rodzaju zbiór d o k u m e n t ó w z natury rzeczy pozostaje o t w a r t y . Będzie u z u p e ł n i a n y w przyszłości, c h o c i a ż t r u d n o ocze­ k i w a ć j a k i c h ś rewelacji w najbliższym czasie. W i e l e u z u p e ł n i e ń d o k o n a jeszcze sam Waszkiel, który okazał się nie t y l k o p i l n y m c z y t e l n i k i e m i n n y c h a u t o r ó w , ale także z n a k o m i t y m szperaczem 0 n i e z a w o d n e j i n t u i c j i . T o j e m u zawdzięcza Kronika bogatą dokumentację cudzoziemskich teatrów lalkowych i mechanicz­ n y c h z pierwszej p o ł o w y XX w i e k u oraz s k o r y g o w a n i e obrazu p o l s k i e g o teatru lalek z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . W b r e w a p o l o ­ getom (Encyklopedia P W N ) pierwszeństwa Warszawskiego „ B a j a " w p o b u d z a n i u r o z w o j u p o l s k i e g o teatru latek, Waszkiel u d o w o d n i ł ostatecznie, że ś r o d o w i s k o poznańskie posiadało nie mniejszą d y n a m i k ę i znaczenie. W t y m kontekście z a d z i w i a j ą c o wyraziście j a w i się przed nami s y l w e t k a Stefana P o l o n y i - P o l o ń s k i e g o , lalkarza trzech miast, i r e g i o n ó w : K r a k o w a , K a t o w i c 1 Poznania. Lektura Kroniki jest zajęciem f a s c y n u j ą c y m . Odsłania ona dzieje sztuki lalkarskiej, umieszczanej zazwyczaj w ś r ó d p o p u l a r ­ n y c h w i d o w i s k l u d o w y c h . Była ona rzedziej o p i s y w a n a niż teatr aktorski, t o p r a w d a , ale miała szeroki zasięg o d d z i a ł y w a n i a . Posiadała w ł a s n ą i w c a l e niemałą p u b l i c z n o ś ć z a r ó w n o w krę­ g a c h m a g n a c k i c h , jak i w ś r ó d ulicznej g a w i e d z i ; w ś r ó d w i d z ó w sceny n a r o d o w e j , którzy dla marionetek z a n i e d b y w a l i d r a m y i tragedie w y s t a w i a n e przez L u d w i k a O s i ń s k i e g o , jak i w społecz­ n o ś c i a c h miast i w s i , o b s e r w u j ą c y c h s z o p k o w ą tradycję. Kronika pokazuje teatr lalek w Polsce w całej j e g o r ó ż n o r o d n o ­ ści: z j e g o p r y n c y p a ł a m i c u d z o z i e m s k i m i i r o d z i m y m i , z j e g o n i e z l i c z o n y m i o d m i a n a m i , które w sumie s t a n o w i ł y p r a w d z i w e t h e a t r u m m u n d i i n w e n c j i artystycznej i inżynieryjnej; z j e g o n i e d o l a m i , które określały losy w ę d u j ą c y c h lalkarzy. Kronika u p r z y t o m n i a także przemijanie d a w n y c h f o r m teatru i n a r o d z i n y n o w y c h . A jeśli już któraś z t y c h f o r m okazała się — jak szopka — w y j ą t k o w o t r w a ł a nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że i ona podlegała nieustającej e w o l u c j i . D o k o n u j ą c zestawienia d o k u m e n t ó w Waszkiel nic nie uronił z ich naturalnej a u t o n o m i c z n o ś c i . Przemawiają samodzielnie 148 TEATRU LALEK W POLSCE w a g ą z a w a r t e g o w nich ś w i a d e c t w a . T w o r z ą „ w ł a s n e " dzieje teatru lalek w Polsce. W y o b r a ż a m sobie, że niezależnie o d t e g o jak badacze teatru lalek m o g i l b y i n t e r p r e t o w a ć zebrane materiały, zawierają o n e już p e w i e n , u t r w a l o n y w Kronice, obraz lalkarstwa w Polsce. Jest t o rezultat a u t o r s k i e g o zamierzenia. W Kronice o d z w i e r c i e d l a się o b i e k t y w i z m i kultura b a d a w c z a jej autora. O c z y w i ś c i e , Waszkiel nie poprzestał na Kronice o c z y m ś w i a d ­ czy Krótka historia. Nie znam zresztą autora, który b y się p o ­ w s t r z y m a ł przed szansą s k o m e n t o w a n i a zebranych m a t e r i a ł ó w . Waszkiel zdaje sobie s p r a w ę , że jeszcze nie czas na k o m p e t e n t n e i w y c z e r p u j ą c e dzieje teatru lalek w Polsce. D y s k u t u j e w i e l e niejasnych p u n k t ó w . Pokazuje t r u d n o ś c i w o p r a c o w a n i u genezy szopki ( m . i n . p o d w a ż a moją hipotezę o p o c h o d z e n i u szopki z ołtarza szafiastego — r e t a b l o ) . Ostrożnie traktuje interpretacje d a w n y c h niejasno s f o r m u ł o w a n y c h d o k u m e n t ó w . Przyjmuje t y l k o te w n i o s k i , które da się p r z e k o n y w a j ą c o u d o w o d n i ć . Waszkiel z d e c y d o w a ł się w y z n a c z y ć p u n k t graniczny dla s w y c h rozważań na rok 1 9 4 5 . T ł u m a c z y się t o f a k t e m , że lalkarstwo przed t y m r o k i e m b y ł o w y r a z e m i n d y w i d u a l n y c h u p o d o b a ń czy k o n i e c z n o ś c i a l b o też s p o ł e c z n y c h z a p o t r z e b o w a ń i s t y m u l a c j i . Po roku 1 9 4 5 zostało o n o p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a ­ d z o m p a ń s t w o w y m , które p o w o ł a ł y d o życia t w ó r d o t ą d nie znany: p a ń s t w o w e teatry lalek. Z g o d a na taką cezurę, a c z k o l w i e k nie w i e m y , czy „ p a ń s t w o w e teatry lalek" nie były t y l k o i n c y d e n ­ t e m w dziejach naszego lalkarstwa. Dzieje d o roku 1 9 4 5 są dość b o g a t e , by stać się p r z e d m i o t e m u w a ż n e j analizy. W y m a g a j ą też starannej periodyzacji. Waszkiel przyjął to w y z w a n i e , ale o d p o w i e d z i a ł na nie w s p o s ó b dość niejasny. O t o t y t u ł y r o z d z i a ł ó w : „ S z o p k a " ; „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " ; „ W stronę teatru dla d z i e c i " ( „ P i e r w s z e teatry dla dzieci"; „ N o w e ś r o d o w i s k o " ) ; „Szopka satyryczna"; „ W o j n a i l a l k i " . Wskazują o n e na duże t r u d n o ś c i o k l a s y f i k o w a n i u materiału. „ P o c z ą t k i l a l k a r s t w a " i „ W o j n a i l a l k i " — w y n i k a j ą z kryterium c z a s o w e g o , „ S z o p k a " i „ S z o p k a s a t y r y c z n a " — z kry­ t e r i u m g a t u n k o w e g o , „ W stronę teatru dla d z i e c i " — z kryterium s o c j o l o g i c z n e g o . Zdaję sobie s p r a w ę , że porządkując materiał historyczny t r u d n o o żelazną k o n s e k w e n c j ę . E w e n t u a l n y krytyk p o w i n i e n zatem spojrzeć na zawartość r o z d z i a ł ó w , która czasem i g n o r u j e t y t u ł , korzystający z licencji literackiej. D o k o n a w s z y takiej w ł a ś n i e w e r y f i k a c j i materiałem, dostrzegamy w p r a w d z i e porządek c h r o n o l o g i c z n y , lecz pozostajemy w p e w n y m z a d z i ­ w i e n i u , że „ S z o p k a " pozostaje ciągle przed rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " . D o t y k a m y t u zagadnienia s k o m p l i k o w a n e g o i m o ż l i w i e , że k l u c z o w e g o w k o n c e p c j i Waszkiela. W latach sześćdziesiątych w r a z z J a n e m S z t a u d y n g e r e m i H e n r y k i e m Rylem w y d a ł e m książkę Od szopki do teatru lalek, przyjmując o c z y w i s t ą dla a u t o r ó w tezę, że ś w i a d o m o ś ć naszych lalkarzy jest określona przez tradycję s z o p k o w ą . Waszkiel nie zgadza się z t y m p o g l ą d e m , c z e m u dał w y r a z i w i n n y c h p u b l i k a c j a c h . W p r a w d z i e w o m a w i a ­ nej książce przyznaje że „ S z o p k a jest s p e c y f i c z n y m g a t u n k i e m teatru lalek, jest j e g o o d m i a n ą " , ale r ó w n o c z e ś n i e pragnie za­ przeczyć w s z e c h w ł a d n e j d o m i n a c j i szopki. Pisze: „ T e a t r lalek istniał i r o z w i j a ł się w Polsce niezależnie o d s z o p k i " . Oba te stwierdzenia są słuszne, ale nie znaczy t o , że szopki nie można w p i s a ć w c h r o n o l o g i c z n i e p o m y ś l a n e dzieje teatru lalek w P o ­ lsce. „ W p i s a n i e " t o jest m o ż l i w e i n a w e t konieczne, jeśli c h c e się objaśnić słabość lalkarstwa „ p o z a s z o p k o w e g o " . Z g o d n i e z rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " — począ­ tki te t r w a j ą dość d ł u g o , b o o d w i e k u XV aż d o w i e k u XIX, kiedy t o (jego koniec) podjęto próby organizowania pierwszych zespo­ ł ó w s t a ł y c h . Lalkarzy p o l s k i c h b y ł o n i e w i e l u . Większość w y ­ s t ę p u j ą c y c h t o c u d z o z i e m c y : W ł o s i , Francuzi, N i e m c y . Próby p o l s k i e g o lalkarstwa były efemeryczne. Natomiast p o c z ą w s z y o d �w i e k u XVII stale n a p o t y k a m y w z m i a n k i o szopce. T o p r a w d a , że l u d o w e o d w i e l u lat torują s o b i e d r o g ę — i z p o w o d z e n i e m — d o szopka była p o k a z y w a n a okazjonalnie, że wiązała się z o b r z ę d a m i k o m p l e k s o w y c h o p r a c o w a ń d z i e j ó w teatru. B o ż e g o Narodzenia, ale w ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j miała ten sam o d d ź w i ę k , c o k o m e d i a P u n c h a i J u d y w A n g l i i , teatr G u i g n o l a w e Francji, czy wreszcie przestawienia l a l k o w e g o Fausta w m c z e c h . Ilu z n a k o m i t y c h pisarzy i f o l k l o r y s t ó w , ludzi Nie­ kultury p o ś w i ę c i ł o swą u w a g ę szopce j a k o s w o j s k i e j f o r m i e teatralnej, o t w a r t e j na treści aktualne? Ilu z n a k o m i t y c h s c e n o g r a f ó w brało z szopki inspiracje dla s w o i c h rozwiązań s c e n i c z n y c h ? O c z y w i ś c i e Waszkiel t e m u nie zaprzecza. Pragnie t y l k o z racji o k a z j o n a l n o ś c i szopki i jej o b r z ę d o w o ś c i umieścić ją poza g ł ó w ­ n y m n u r t e m teatru lalek. Czy jest t o uzasadnione? Szopka ze s w y m p o d s t a w o w y m t e m a t e m Narodzenia Chrystusa jest relik­ t e m teatru misteryjnego. I t o m o g ł o b y b y ć w s k a z ó w k ą . Przecież nikt z h i s t o r y k ó w liturgicznego teatru e u r o p e j s k i e g o nie p o m i j a i m i s t e r i u m t y l k o d l a t e g o , że były dramatu odgrywane o k a z j o n a l n i e z g o d n i e z kalendarzem k o ś c i e l n y m . N a w e t o d w r o t ­ nie — dramat liturgiczny uważa się za kolejne źródło sztuki teatralnej. O c z y w i ś c i e p r o b l e m szopki jest bardziej s k o m p l i k o w a n y . Szo­ pka nie stała się n i g d y egzemplifikacją teatru przeszłości, p o n i e ­ w a ż była teatrem ż y w y m , o t w a r t y m na n o w e impulsy (aż d o c y t a t ó w z XIX w i e c z n y c h d r a m a t ó w p a t r i o t y c z n y c h i o p e r e t e k ) , łączyła d a w n e treści religijne z n o w y m i m o t y w a m i ś w i e c k i m i . M a r e k Waszkiel nic nie z a g u b i ł z naszej w i e d z y o szopce, t o p r a w d a , ale p o z b a w i ł ją należnego jej u c z e s t n i c t w a w dziejach g a t u n k u . Raz jeszcze p o w r a c a m d o f a k t u p o p u l a r n o ś c i szopki w o b e c n i k ł y c h p o l s k i c h p r ó b lalkarskich i n n e g o rodzaju. Niezale­ żnie o d t e g o , czy mieliśmy t u d o czynienia z o g r a n i c z e n i e m i n s t y n k t u teatralnego w a r s t w l u d o w y c h (jak sądzi Kazimierz M o s z y ń s k i ) , czy też z w ł a ś c i w o ś c i ą n a r o d o w ą ( t r a d y c y c j o n a lizm) szopka w rękach p o l s k i c h lalkarzy była d o m i n u j ą c ą formą teatralną w XIX w i e k u . Sądzę w i ę c , że w p i s a n i e jej w ciąg w y d a r z e ń teatralnych może z a o w o c o w a ć w a ż n y m i k o n s t a t a c ­ jami do dziejów świadomości narodowej. P o d o b n i e p o t r a k t o w a ł Waszkiel szopkę satyryczną. U h o n o r o ­ w a ł ją o s o b n y m rozdziałem, p o z b a w i a j ą c należnego jej teatral­ n e g o k o n t e k s t u . Stąd np. wrażenie, że nie d o c e n i ł f a k t u , że zainteresowanie teatrem lalek w Polsce XX w i e k u b y ł o w i e l o ­ k i e r u n k o w e . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a n i e teatru lalek dla dzieci, teatru artystycznego Dienstla oraz k a b a r e t o w y c h szopek satyry­ c z n y c h s t a n o w i ą istotną jakość p r z y g o t o w a n ą w p o p r z e d n i m w i e k u , zmianę w postrzeganiu lalki j a k o aktora. Fakt ten jest mniej w i d o c z n y , g d y dzieje g a t u n k ó w p r z e d s t a w i a m y o s o b n o . Ten spór o m e t o d ę nie p o w i n i e n przesłaniać zalet Krótkiej M a r k a Waszkiela. Każdy rozdział p r z e d s t a w i a n a j i s t o t n i e j ­ W g r u n c i e rzeczy jest o n a ś w i e t n y m p r z y k ł a d e m procesu laicyzo- historii w a n i a się misterium na Boże Narodzenie. T o p r a w d a , że t e n sze zjawiska i p r o b l e m y , które składają się na b a r w n y i ż y w y obraz proces d o k o n y w a ł się „ o k a z j o n a l n i e " i t o na p o z i o m i e w y o b r a ź n i teatru lalek w Polsce. Najbardziej k o m p l e t n y i najlepiej u d o k u ­ plebejskiej i l u d o w e j , ale t o nie p o w i n n o być przeszkodą. Teatry mentowany. Anna Schiller DEDYKACJA 4 / -7* fi ( . 7,*" J V Nie t a ń c o w a ł — jak R e y m o n t — przez całą n o c na c h ł o p s k i m w e s e l u . P e w n i e n a w e t — inaczej niż W y s p i a ń s k i — n i g d y na n i m nie był. S a m nie zbierał pieśni l u d o w y c h — j a k K o l b e r g , ale znał je z Kolberga. Z książek też p o z n a w a ł tańce, obrzędy, a życie i obyczaje l u d u z o p o w i e ś c i p i s a n y c h . M a r n a jest taka w i e d z a , p a p i e r o w a , j a ł o w a , m a r t w a . Jej posiadaczy zwą w teatrze p o g a r ­ d l i w i e „ b i b l i o t e k a r z a m i " , czasem nie bez racji. Kiedy j e d n a k w i e d z a ta jest w ł a s n o ś c i ą w i e r n e g o Tomasza, który nie musi d o t k n ą ć zmysłami, by u w i e r z y ć , w t e d y w i a r a jest t w ó r c z ą w y o b r a ź n i ą , i p o z w a l a ujrzeć jak ż y w e t o c o znane i k o c h a n e j e d y n i e z b l a d e g o o d b i c i a . O d b i c i a t r w a l s z e g o niż o r y g i n a ł c o c i c h o dogasa w n o w o c z e s n y m z g i e ł k u . A jeśli ó w w i e r n y Tomasz t o p o n a d t o artysta, d a n e m u jest nie t y l k o ujrzeć, ale w oczyszczonej, s u b l i m o w a n e j postaci wskrzesić t o c o ukochał. * JCr k. ą Cv W Pastorałce, Godach weselnych, w e fragmentach Wielkano­ cy na p o w r ó t t c h n ą ł życie w t w ó r c z o ś ć l u d u . / w imię prawdy artystycznej, jedynie Go obowiązującej, uczynił t o na s p o s ó b jaki p r z y p i s y w a ł l u d o w e j fantazji; w stosunku do przeszłości estetycz­ nie i twórczo, nie zajmując się człowiekiem „z krwi i kości", a sięgając głębiej, do duszy jego. I ułożył te w i d o w i s k a z bliską l u d o w e j a niezwyczajną na j e g o a r t y s t o w s k i c h w y s o k o ś c i a c h prostotą. Zrodziły się o n e w N i m z r o m a t y c z n o - m ł o d o p o l s k i e j t r a d y c j i , i ze w s p ó l n e j z l u d e m w i a r y religijnej, i wreszcie z t k w i ą c e g o w J e g o duszy pierwiastka p o p u l i s t y c z n e g o , który w ludziach w r a ż l i w y c h b u d z i się na w i d o k k r z y w d y , jaką ś w i a t społecznie wyższy n i e o d m i e n n i e l u d o w i wyrządza. Śmiem jednak twierdzić, że na dnie rewolucyjnych śpiewów tkwi zawsze pierwiastek religijny, pisał w 1 9 1 5 r o k u . Jeśli b y w a ł r e w o l u c j o n i s t ą w s w e j sztuce, t o w s p o s ó b nieuczony, i m p u l s y w ­ ny, tak jak r e w o l u c y j n y jest l u d ; k t ó r e g o duszę rozumiał, w s p ó ł ­ czuł z j e g o dolą, p o d z i w i a ł jego silę twórczą i wrodzoną, a wysoce rozwiniętą moralność. Dedykacja L e o n a Schillera dla siedmioletniej córki - A n n y , na książeczce dla dzieci Polskie stroje ludowe J a n i n y Mieszkowskiej Chciał mieszkać na polskiej w s i p o d Paryżem — jak m a w i a ł żartobliwie. 149 �