https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1911f8dc314b78418a3642e2b2199fdc.pdf b20be8d001379d1a00943fe84eaabbd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Piórko, Mamert - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4292 Title A name given to the resource Mamert Piórko - rzeźbiarz lubuski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;97-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski MAMERT PIÓRKO - RZEŹBIARZ LUBUSKI Ulica K o ż u c h o w s k a — p r z e d m i e ś c i e Zielonej Góry. W schludnym, m a ł y m , m u r o w a n y m domku mieszka eme­ rytowany nauczyciel pochodzący z Wileńszczyzny — M a ­ mert Piórko. Rzeźbiarz zielonogórski, uznawany często za nestora twórców lubuskich, r ó w n i e często o k r e ś l a n y jest mianem rzeźbiarza regionalnego j a k i ludowego; nazywa­ ny także amatorem-plastykiem. Urodzony w 1900 г., pochodzi on z p o d w i l e ń s k i e j w s i . Ojciec jego był r o b o t n i k i e m drzewnym p r a c u j ą c y m w okolicznch tartakach. B y ć m o ż e na dalszej drodze t w ó r ­ czej Piórki zaważyły tradycje rodzinne, z e t k n i ę c i e się w dzieciństwie z drewnem jako surowcem r z e m i e ś l n i c z y m , który później stał się m a t e r i a ł e m do w y k o n y w a n i a prac artystycznych. P i ó r k o spędził wczesne lata swojego życia u bogatych gospodarzy, później przez pewien czas praco­ wał jako robotnik fabryczny. W r o k u 1922 dostał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Po u k o ń c z e n i u nauki powrócił do ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y s z e d ł . Zaczął pracować jako nauczyciel wiejski. Rzeźbieniem z a i n t e r e s o w a ł się M a m e r t P i ó r k o raczej przypadkowo. Mianowicie w szkole, w k t ó r e j uczył, zro­ dziła się idea stworzenia amatorskiego teatrzyku k u k i e ł ­ kowego dla uczniów. Szkoła b y ł a biedna, nauczyciele i uczniowie sami m u s i e l i r e a l i z o w a ć p o m y s ł . B r a k i mate­ riałowe i ubóstwo finansowe szkoły z m u s i ł y P i ó r k ę do czynnej pomocy przy organizowaniu teatrzyku •— sam rzeźbił głowy lalek, k u k i e ł k i i f i g u r k i . Nie z a s t a n a w i a ł się przedtem, czy umie to robić, czy nie. P r a c ę w y k o ­ nywał niemal mechanicznie. Później zaczął w y t w a r z a ć z drewna przedmioty u ż y t k o w e : misy, łyżki, skrzynki, p u ­ dełka, ramy do o b r a z k ó w i t p . Daleki b y ł jednak w ó w c z a s od uważania tego co r o b i za s z t u k ę . Nie p o d e j r z e w a ł jesz­ cze, że po w i e l u latach stanie s i ę r z e ź b i a r z e m znanym w całym kraju, zwłaszcza w swoim regionie; nie z d a w a ł sobie sprawy z tego, że posiada uzdolnienia artystyczne. Rzeźbił, bo pewne s p r z ę t y b y ł y potrzebne w domu w ł a s ­ nym czy sąsiadów, bo trzeba było p o m ó c szkole. Wojna p r z e r w a ł a te zajęcia. P i ó r k o rozpoczął p r a c ę w wojskowych szpitalach. W 1945 r . wraz z wieloma przesiedleńcami w y j e c h a ł na Zachód, osiadł w Zielonej Górze i tu znów p o w r ó c i ł do zawodu pedagogicznego. Wojna, a n a s t ę p n i e praca na n o w y m terenie w zmienio­ nych warunkach s p r a w i ł y , że z u p e ł n i e z a p o m n i a ł o a r t y ­ stycznej pasji swojej m ł o d o ś c i ; b y ł przede wszystkim nauczycielem. Przypadek zrządził, że ponownie zaintere­ sował się r z e ź b i a r s t w e m . Był to r o k 1953. Na ulicy, przy której mieszkał, wycinano stare lipy. M a m e r t P i ó r k o jeszcze raz p o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć swoich sił i u m i e j ę t ­ ności twórczych, k o r z y s t a j ą c z dużych z a p a s ó w drewna, które wręcz p r o w o k o w a ł y do r z e ź b i e n i a . Od tego w ł a ś ­ nie czasu datuje się p o w r ó t P i ó r k i do działalności a r t y ­ stycznej i rozkwit jego twórczości. P o c z ą t k o w o rzeźbił niewiele — jedynie w wolnych chwilach, w czasie wakacji, tyle tylko, na ile p o z w a l a ł a mu praca zawodowa. A l e j u ż po przejściu na e m e r y t u r ę całkowicie poświęcił się pracy artystycznej. Tworzy sy­ stematycznie, wykonuje wiele rzeźb. Jest to jego pasją, potrzebą wypowiedzenia się, przypomnieniem dawnych lat. Dzieła jego noszą p i ę t n o osobliwego spojrzenia na świat. Kiedy po raz pierwszy o d w i e d z i ł e m Mamerta P i ó r k ę , niemal natychmiast po p r z y w i t a n i u zaczął •— bez żadnej zachęty z mojej strony — o p o w i a d a ć dzieje swojego życia. Widocznie przyzwyczajony już b y ł do licznych od­ wiedzin dziennikarzy i ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się jego sztu­ ką. P o s i a d a ł on album z fotografiami rzeźb, k t ó r e w y ­ k o n a ł w ciągu w i e l u lat, a k t ó r e z n a j d u j ą się obecnie u rodziny i k r e w n y c h , s ą s i a d ó w i przyjaciół, instytucji takich j a k Cepelia czy Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . K a ż d ą p r a c ę , k t ó r ą pokazuje czy to na fotografii, czy z n a j d u j ą c ą się w jego w ł a s n y m posiadaniu, opatruje k o ­ mentarzem w i ą ż ą c y m się z jej powstaniem, t ł u m a c z y , dlaczego w y r z e ź b i ł tę figurę, dlaczego tak w ł a ś n i e ją ujął, n a d a ł jej t a k ą a nie i n n ą f o r m ę . A r t y s t a bardzo mocno p r z e ż y w a Jest to bowiem jego ś w i a t i n t y m n y . swoją twórczość. P o k a z y w a ł P i ó r k o zdjęcia dawniej wykonanej rzeźby. Była to wielofiguralna kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a w y ­ w o ż e n i e zwłok jednego z bliskich przyjaciół, z m a r ł e g o m ł o d o na gruźlicę w czasie, gdy obaj b y l i s ł u c h a c z a m i Seminarium Nauczycielskiego. W kompozycji tej, b ę d ą ­ cej realistycznym przedstawieniem w y d a r z e ń , widzimy k i l k a alegorycznych postaci o b r a z u j ą c y c h cnoty zmarłego i jego d r o g ę życiową. I ten w ł a ś n i e element pewnej alegoryczności i symboliki jest, j a k sądzę, charakterystycz­ ny dla twórczości zielonogórskiego artysty. Oto inna rzeźba — przedstawienie korzenia rośliny żeń-szeń. Zas t a n o w i a j ą c y t u jest j u ż sam w y b ó r tak przecież nier z e ź b i a r s k i e g o tematu, k t ó r y jednak dla artysty m i a ł szczególne znaczenie, co w y n i k a z jego w ł a s n e j w y p o w i e ­ dzi: „jak głosi legenda, k o r z e ń żeń-szeń jest symbolem zdrowia, m i e s z k a j ą w n i m dobre duchy, a j a rzeźbię to, co dobre i uczciwe, tak j a k to widzę w swojej duszy". T w o r z y w e m artysty jest drzewo lipowe — tradycyj­ ny m a t e r i a ł w i e l u dawniejszych i obecnych twórców. M ó w i też P i ó r k o , że „to jest najlepsze drzewo, bo w m i a ­ r ę twarde, nie m a słojów, nie rozsyoha się i jest przy­ jemne w r z e ź b i e n i u " . Jako n a r z ę d z i a służą m u : nóż, k i l k a d ł u t i d ł u t e k o r ó ż n y c h rozmiarach i w y k r o j u — okrągłe, półokrągłe, u k o ś n e , płaskie. Nie ma on pracowni •— zimą rzeźbi w domu, natomiast w czasie cieplejszych dni, zwłaszcza latem, c h ę t n i e przenosi się do ogródka. Przy­ gotowane do pracy drewno starannie suszy, t w i e r d z ą c że klocek powinien s c h n ą ć przez rok, mniej w i ę c e j . Ten termin daje p e w n o ś ć , że drewno nie będzie p ę k a ł o i k r u ­ szyło się przy dalszej obróbce. W praktyce jednak nie zawsze t r z y m a się tej zasady. P r z y s t ę p u j ą c do właściwej pracy, M a m e r t P i ó r k o rzeźbi n i e posługując się bez­ p o ś r e d n i o ż a d n y m i w z o r a m i ani ilustracjami, również bez pomocniczego r y s u n k u na drewnianym klocku. Po u k o ń ­ czeniu r z e ź b y powleka j ą zazwyczaj c i e n k ą w a r s t w ą bezbarwnego l a k i e r u dla ochrony przed kurzem. Nigdy natomiast nie polichromuje. Indagowany na ten temat odrzekł, że nie z a s t a n a w i a ł się w ogóle nad tą m o ż l i ­ wością. Po c h w i l i dodał, że nie polichromuje, ponieważ chce p o k a z a ć s t r u k t u r ę drzewa i jego p i ę k n o , p i ę k n o m a t e r i a ł u samego w sobie. To uzasadnienie artystyczne zostało więc s f o r m u ł o w a n e na p r ę d c e , by p r z e d s t a w i ć program estetyczny, nad k t ó r y m t w ó r c a — j a k w i d a ć — specjalnie nie z a s t a n a w i a ł się i k t ó r y jest w y r a ź n i e w t ó r - 97 �ny wobec praktycznej działalności rzeźbiarza. Natomiast historia i opowieści t o w a r z y s z ą c e p o s z c z e g ó l n y m r z e ź b o m nie w y d a j ą się być ex post dokomponowywane. Ś w i a d ­ czą one, że twórczość artysty łączy się z autentycznym przeżyciem. Twierdzi P i ó r k o , że t y l k o praca w e d ł u g w ł a s n y c h p o m y s ł ó w sprawia m u zadowolenie, gdyż nie ma sensu n a ś l a d o w a n i e tego, co już zrobiono. Wprawdzie w ś r ó d jego rzeźb m o ż n a znaleźć głowę Mickiewicza czy popier­ sie Ś w i e r c z e w s k i e g o — do k t ó r y c h to prac m u s i a ł y i n ­ s p i r o w a ć go j a k i e ś wzory — jednak tematyka ta nie jest dla jego twórczości reprezentatywna. Oczywiście, t w ó r c a mieszkający w mieście w o j e w ó d z k i m , społecznik, człowiek stykający się codziennie, chociażby z racji swojego zawodu, ze w s p ó ł c z e s n y m życiem, skompliko­ w a n y m i p e ł n y m p r o b l e m ó w , nie m o ż e w y m y ś l a ć tema­ tów rzeźbiarskich tylko „w głowie", j a k zazwyczaj po­ w i a d a j ą a r t y ś c i - s a m o t n i c y . W ł a ś n i e to codzienne życie dostarcza r z e ź b i a r z o w i twórczej inspiracji, jeśli nawet temat wydaje się b y ć o d e ń odległy. Lecz t y l k o temat, a nie idee, k t ó r e stara się w y r a ż a ć w swoich figurkach. Prace P i ó r k i m a j ą swój w ł a s n y , o d r ę b n y charakter, " czasem w y d a j ą się udziwnione. S ą one p e ł n e , r z e k ł b y m nawet — „mięsiste", choć nie jest to owa klasyczna p e ł ­ ność i z w a r t o ś ć f o r m y r z e ź b i a r s k i e j . S ą t e ż prace P i ó r k i oszczędne w wyrazie, choć autor nie s k ą p i i m ornamen­ t y k i . Pozorna s u r o w o ś ć jego r z e ź b w i ą ż e się zapewne z t e n d e n c j ą do geometryzowania, kubizowania k s z t a ł t u . Wydaje się, że dłuto artysty posuwa się po liniach prostych, o d r z u c a j ą c finezyjne z a o k r ą g l e n i a , t w o r z ą c geo­ metryczne kąty, krzywizny, linie i z a ł a m a n i a . Modelunek rzeźby jest twardy. Wykonane przez P i ó r k ę rzeźby s k ł a ­ dają się j a k b y z zestawionych ze sobą i n a ł o ż o n y c h jedna na d r u g ą brył, ornamentyka rzeźb p o d k r e ś l a ich kubiczny charakter. Ostre, ś m i a ł e i staranne zarazem cięcia s ą typowe dla wszystkich jego prac. Jest to rodzaj formy Mamert P i ó r k o : I I . 1. Wędkarz, 98 niespotykanej w naszej rzeźbie nieprofesjonalnej (ludowej czy też amatorskiej). P i ó r k o dużą w a g ę p r z y w i ą z u j e do formy swych dzieł — s ą one d o k ł a d n i e p r z e m y ś l a n e i wy­ konane, i to tyleż pod w z g l ę d e m k s z t a ł t u , co i treści. Jak twierdzi sam artysta, przy wyborze tematów d e c y d u j ą jego zainteresowania d l a otaczającego świata. W ś r ó d r z e ź b P i ó r k i d o m i n u j ą typy ludzkie, celnie pod­ patrzone w życiu, przy pracy, postacie z bajek i legend. S ą też prace inspirowane wspomnieniami autora z lat młodości. Inne tematy p o j a w i a j ą s i ę znacznie rzadziej i podejmowane s ą niejako na marginesie g ł ó w n y c h zain­ t e r e s o w a ń P i ó r k i — zafascynowania człowiekiem z jego ś m i e s z n o s t k a m i i p r z y w a r a m i , urzeczenia p r a c ą i dzia­ łalnością ludzką. Nie ma z a ś w twórczości P i ó r k i tematyki sakralnej. Nie ucieka artysta od rzeczywistości ziemskiej — przeciwnie, u w a ż n i e j ą podpatruje, a obserwacje prze­ nosi w lipowe drewno. T y p y ludzkie, k t ó r e Piórko- przedstawia w swych r z e ź b a c h , aczkolwiek przedstawione wiernie, zawierają dużą dozę humoru. Wydobyte są z nich rysy pewnych ś m i e s z n o s t e k i p r z y w a r cechujących k a ż d e g o przecież c z ł o w i e k a . P i ó r k o eksponuje cechy karykaturalne prze­ j a w i a j ą c e się w t w a r z y , gestach i ruchach tworzonych po­ staci. K a ż d y szczegół wydaje się t u b y ć starannie pod­ patrzony, p r z e m y ś l a n y i wykonany, b y t y m silniej pod­ k r e ś l i ć i n t e n c j ę autora. Szczególnie wyraziste są pod t y m w z g l ę d e m twarze w y k o n y w a n y c h przezeń figurek g r a j k ó w , p a s t u s z k ó w , k t ó r e w w i d z u b u d z ą skojarzenia z p r z y s ł o w i o w y m i pastuszkami z sielankowych odpowieści i bajek. Nie m n i e j zabawna jest postać starego, brodatego krasnala, j a k b y w y j ę t e g o z b a ś n i braci G r i m m , ze wspa­ niale oddanym p r z y g i ę c i e m pod c i ę ż a r e m dźwiganego na plecach worka. Wreszcie kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a dwa p r z e p y c h a j ą c e się na k ł a d c e barany — ze znanego i po­ pularnego wierszyka. S ą te prace j a k b y prześmiewaniem się z k u r s u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e s z a b l o n ó w i stereo- drewno, wys. 26 cm. U . 2. Chłopiec jedzący kaczan U . 3, 4, Pastuszek, drewno, wys. 27 om. kukurydzy, drewno, wys. 27 cm. �typów myślowych, są zarazem dla odbiorcy ilustrowa­ nymi morałami życiowymi. Inne znów postacie t c h n ą z a d u m ą i spokojem, j a k np. Wędrowiec, Matka z dzieckiem, czy Dziewczyna z kukurydzą. Choiaż — przeciwnie niż poprzednio — są statyczne, to jednak w y g l ą d a j ą tak, j a k b y t y l k o na chwilę zastygły w bezruchu, dla odpoczynku. A za moment znów ruszą w drogę. O wartości rzeźb P i ó r k i stenowi i n t e r e s u j ą c a forma, w sposób wyszukany p o d p o r z ą d k o w a n a treści i wymowie jego dziel. Piórko podpatruje otaczający go ś w i a t „ z m r u ­ żonym okiem", nieco szyderczo i karykaturalnie, a prze­ cież z dużą dozą ciepłego h u m o r u i życzliwości. Nie jest samotnikiem, przeciwnie, ż y w o uczestniczy w życiu spo­ łecznym, włącza się do akcji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h inicjowanych przez twórcze ś r o d o w i s k a w o j e w ó d z k i e g o miasta, szuka k o n t a k t ó w z l u d ź m i , a z jego spostrzeżeń powstają właśnie owe dziwne, drewniane postacie. Piórko jako rzeźbiarz d e b i u t o w a ł w I960 r. na w y ­ stawie CRZZ w Warszawie. Od tej pory jego prace po­ kazywane są systematycznie na dorocznych wystawach plastyki amatorskiej w Zielonej Górze, u r z ą d z a n y c h przez Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych (w l u t y m 1961 r. p o w s t a ł a przy LTK. Sekcja Plastyki Amatorskiej, k t ó r e j P i ó r k o jest członkiem). Oo więcej — prace P i ó r k i pokazywane są również na wystawach sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a . Dwukrotnie, w styczniu i m a r c u 1964 r „ o d b y ł y się w Zie­ lonej Górze jego wystawy Indywidualne pod patronatem LTK. W 1963 r, k i l k a rzeźb P i ó r k i eksponowano w K r a ­ kowie na problemowej wystawie p l a s t y k i amatorskiej, a w następnym roku na ogólnopolskiej wystawie plastyków-amatorów w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Prace jego sprzedawane są w sklepach Cepelii na terenie województwa. Władze w o j e w ó d z k i e t r a k t u j ą też rzeźby Piórki jako regionalne p a m i ą t k i , ofiarowując je jako upo­ minki ważniejszym gościom. Gdy zaś w k w i e t n i u 1966 r. w Klubie Literackim L T K odbył się t u r n i e j poetycki o rzeźbę, dzieła P i ó r k i s t a n o w i ł y g ł ó w n e nagrody. Praca zarobkowa na zlecenie Cepelii nie jest jednak dla Piórki zasadniczym m o t y w e m d z i a ł a n i a . Rzeźbienie traktuje jako swoją osobistą pasję, jako chęć w y ż y c i a się, jako hobby. Pod t y m w z g l ę d e m jest on niemal przy­ kładowym okazem „czystego" i „ p r a w d z i w e g o " amatora. Godny uwagi wydaje się fakt, że dzieła P i ó r k i znaj­ dują odbiorców nie tylko zinstytucjonalizowanych i nie tylko wśród miłośników i z n a w c ó w sztuki, s ł o w e m — nie tylko wśród tej warstwy, k t ó r a obecnie stanowi rynek zbytu dla p r o d u k t ó w twórczości ludowej i amatorskiej. Figurki przez niego wykonane docierają też do jego zna­ jomych, krewnych, s ą s i a d ó w — do tych ludzi, w ś r ó d k t ó ­ rych artysta żyje i działa. Wydaje się zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym, że twórczość P i ó r k i zaspokaja poczucia estetyczne dosyć szerokiego k r ę g u odbiorców, podczas gdy, jak wiemy, r z e ź b a nieprofesjonalna, z w ł a s z ­ cza ludowa, nie budzi zainteresowania w swoim ś r o d o ­ wisku. Aprobata prac P i ó r k i jest jednak z r o z u m i a ł a , jeśli przeanalizuje się prace r z e ź b i a r z a pod w z g l ę d e m formalnym i tematycznym, co s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć wyżej. W życiu P i ó r k i nie ma tak często spotykanej w ś r ó d wielu artystów próżni społecznej, k t ó r a k a ż e i m z w r a ­ cać się z jednej strony k u elicie k u l t u r a l n e j i otaczają­ cemu ją wianuszkowi s n o b ó w w poszukiwaniu zbytu dla rzeźb, z drugiej zaś — p r z y j m o w a ć bezkrytycznie wzory stamtąd płynące z przeznaczeniem „dla l u d u " . Dzięki temu też Piórko nie ma k o m p l e k s ó w w y n i k a j ą c y c h z bez­ radności i osamotnienia. I n t e r e s u j ą c e , jak w dalszym ciągu ułoży się jego w s p ó ł p r a c a z Cepelią. Jak bowiem 4 świadczą n i e k t ó r e dane, w pewnych ośrodkach bądź w ś r ó d i n d y w i d u a l n y c h t w ó r c ó w z a m ó w i e n i a tej insty­ tucji p o w o d u j ą p r z e k s z t a ł c e n i e się pracy twórczej w p r a ­ cę rzemieślniczą. Konsekwencje zaś z tego w y p ł y w a j ą c e są trojakiego rodzaju: zbyt w y g ó r o w a n e poczucie w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej, zanik indywidualizmu twórczego, rozgoryczenie i uczucie p o r a ż k i życiowej w przypadku zmniejszania się z a m ó w i e ń . Oczywiście nie m o ż n a g e n e r a l i z o w a ć tych spraw, wie­ le bowiem zależy od zastanej już pozycji społecznej t w ó r ­ cy, od jego o d p o r n o ś c i psychicznej, wreszcie od rodzaju jego pracy i k o n t a k t ó w z opiekunami artystycznymi. Nie grozi to też chyba t w ó r c y z Zielonej Góry. Rzeźbiarstwo jest bowiem jego i n d y w i d u a l n ą , d u c h o w ą potrzebą, w y ­ rasta z chęci przekazania swoich spostrzeżeń ludziom, w ś r ó d k t ó r y c h żyje; z drugiej zaś strony jest f o r m ą roz­ r y w k i , odpoczynku, daje spokój, zadowolenie p ł y n ą c e z poczucia p r z y d a t n o ś o i społecznej. N i e w ą t p l i w i e sprzedaż prac jest przejawem uznania dla jego twórczości, ale t a k ż e f o r m ą uznania s ą dla artysty wystawy, wreszcie okazywane zainteresowanie odborców. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość Mamerta P i ó r k i k i l k a ­ krotnie z e s t a w i a ł e m j ą ze s z t u k ą l u d o w ą , mimo że t r u d ­ no do niej zaliczyć r z e ź b y lubuskiego twórcy. Jeśli P i ó r k o jednak, o czym w s p o m n i a ł e m już na początku, bywa o k r e ś l a n y r ó w n i e ż mianem r z e ź b i a r z a ludowego, w y n i k a to, jak sądzę, nie t y l k o ze zwyczajowego stosowania tej nazwy lecz i z charakteru regionu, w k t ó r y m P i ó r k o żyje i tworzy. Woj. zielonogórskie przechodziło zmienne koleje losu. Były to tereny, k t ó r e wcześnie o d p a d ł y od Rzeczypospolitej i znalazły się w granicach Polski po 99 �etnograficzne. Ł a t w i e j jednak b y ł o m o ż n a znaleźć w te­ renie z dawien dawna porzucone z a b y t k i k u l t u r y ma­ terialnej niźli ś w i ą t k i p r z y d r o ż n e . Gdy więc w woje­ w ó d z t w i e osiadło k i l k u ludzi, k t ó r z y w wolnych chwilach b r a l i czasem drewno i d ł u t o do r ę k i , zaczęto mówić o „współczesnej sztuce ludowej" t w o r z ą c e g o się regionu. Rzecz oczywiście dotyczy nie t y l k o rzeźby i nie tylko tego jednego w o j e w ó d z t w a . Podobnie jest w Szczecińskiem, gdzie o k r e ś l a się S k r ę t o w i e z a jako r z e ź b i a r z a l u ­ dowego Pomorza Zachodniego. Podobnie i w e Wrocław­ skiem, gdzie p r a c u j ą : Józef S e r w i k p o c h o d z ą c y z miejs­ cowości Inowlec, pow. Rawa Mazowiecka, Jan Kobiałka ze wsi Hołoska, pow. T ł u m a c z , w o j . s t a n i s ł a w o w s k i e , Ka­ zimierz C h r ą c h o l z w o j . lwowskiego oraz Franciszek Mentel z Ż y w i e c k i e g o . B y l i o n i m o ż e ongiś rzeczywiście t w ó r c a m i l u d o w y m i , obecnie jednak b ą d ź to mieszkają w miastach ( u ł a t w i o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m sztuki elitar­ nej i n o w y wachlarz t e m a t ó w ) , b ą d ź nawet kształcą się w ogniskach plastycznych. Podobna sytuacja istnieje w Zielonogórskiem, gdzie działają: L u d w i k Oleksy z Ż a r , Aleksander Koperwas z Jasienicy G u b i e ń s k i e j , pow. Lubsko, i Andrzej Rak z Krosna O d r z a ń s k i e g o . Jednym z t a k i c h t w ó r c ó w jest w ł a ś n i e M a m e r t P i ó r k o , W s z a k ż e w o j e w ó d z t w o jest już zintegrowane etnicznie, m o ż e w i ę c z czystym sumieniem o d s t ą p i ć od nazywania P i ó r k i , j a k się to jeszcze często zdarza, r z e ź b i a r z e m l u d o w y m . T y m bardziej, że obser­ w u j e m y zanik sztuki ludowej w jej klasycznej, dziewięt­ nastowiecznej postaci. I I . 5. Krasnal, drewno, wys. 20 cm. k i l k u wiekach odosobnienia, dopiero po 1945 r. Na skutek w i e l u okoliczności historycznych, a zwłaszcza długiej separacji, nie p r z e t r w a ł a tam ludność autochtoniczna (jak to m i a ł o miejsce na Ś l ą s k u lub Pomorzu) z w y j ą t k i e m k i l k u graniczących z obecnym w o j . p o z n a ń s k i m powia­ tów: babimojskiego, m i ę d z y r z e c k i e g o i wschowskiego. Po 1945 г., wraz z n a p ł y w a j ą c y m i na te ziemie osadnikami, w y t w o r z y ł się konglomerat ludnościowy. P r z y b y w a l i m i e s z k a ń c y k r e s ó w wschodnich, Polski centralnej, r e e m i ­ granci z Europy zachodniej, Ł e m k o w i e , m i e s z k a ń c y W i e l ­ kopolski. K a ż d a z grup etnicznych przynosiła w ł a s n ą k u l t u r ę , obyczaje, w ł a s n e w y t w o r y materialne, tradycje. Wyłoniło się w i ę c zadanie scalenia tych grup, co o s i ą ­ g n ą ć m o ż n a b y ł o przez wkrzeszenie czy m o ż e raczej stworzenie f u n d a m e n t ó w dla regionalnej tradycji, k t ó r a znalazła t e ż częste, acz niezbyt d o k ł a d n e z p u n k t u w i ­ dzenia historycznego i geograficznego, nazywanie w o j . zielonogórskiego — Z i e m i ą L u b u s k ą . T e r m i n ó w spełnił przecież nakaz c h w i l i . Owo tworzenie tradycji obejmo­ wało r ó ż n e dziedziny, m i ę d z y i n n y m i — zagadnienia Sztuka ludowa ma obecnie wiele p u n k t ó w stycznych z a m a t o r s k ą , zaś wobec w i e l k i e j rozpiętości stylów i cech tej ostatniej, obie m o ż n a u w a ż a ć za część wielkiego nurtu sztuki nieprofesjonalnej. Sztywne oddzielanie jednej od drugiej i stawianie granic m i ę d z y n i m i nie jest potrzeb­ ne, bo oba n u r t y sztuki coraz bardziej przenikają się wzajemnie. S t ą d też naginanie t w ó r c ó w do ludowości wydaje się zabiegiem sztucznym. Istotnie, do pewnych o k r e ś l e ń czy definicji j e s t e ś m y przyzwyczajeni, są one I wygodne, ale j u ż nieadekwatne do rzeczywistości. Pracą Mamerta P i ó r k i — j a k to w y n i k a z wyżej podanych f a k t ó w — i n t e r e s u j ą s i ę : Lubuskie Towarzystwo Kultu­ ralne i Cepelia. Zainteresowania nie okazuje tylko Mu­ zeum Zielonogórskie, najbardziej chyba do tego powoła­ ne. Oczywiście, nie k a ż d y t w ó r c a nieprofesjonalny zasłu­ guje na to, by jego prace b y ł y eksponowane na muzeal­ nych wystawach. J e d n a k ż e sztuka nieprofesjonalna jako całość w i n n a znaleźć miejsce w badaniach etnograficz­ nych i w muzeach regionalnych. Badanie przemian za­ chodzących w sztuce nieuczonej, p r o c e s ó w przyswajania sobie nowych w z o r ó w plastycznych (tak tematycznych, 1 j a k i formalnych) p o w i n n y stać się n o w y m elementem d z i a ł a n i a e t n o g r a f ó w i tych, k t ó r z y z racji zawodu zaj- | m u j ą się s z t u k ą l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Fot. Jan Swiderski. �