https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa68cbd1e92801944fc9d2fbd707e6.pdf 8366beecda94dac8d7b1f5d9a586fb6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;110-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z Jacek Olędzki, K U L T U R A A R T Y S T Y C Z N A L U D N O Ś C I K U R P I O W S K I E J skiej" Nr 23 Ossolineum, W r o c ł a w 1971, ss. 244, i l . 105. N a k ł a d 500 egz. J E (w serii:) „Biblioteka Etnografii Pol­ K s i ą ż k a wybitna. Jedna z najlepszych, jakie u k a z a ł y się na temat ludowej twórczości artystycznej, bogata w p r o b l e m a t y k ę , oparta o p r z e m y ś l a n y i t w ó r c z y pro­ g r a m w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c y c h do we­ r y f i k a c j i r ó ż n y c h s ą d ó w obiegowych na temat ludowej twórczości. nej w życiu K u r p i ó w , znaleźć „... zależności między okreś­ l o n y m i s k ł a d n i k a m i ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego twórców a ich dziełem — jego f u n k c j a m i " (s. 10). Od tego bowiem zależy szczególny k s z t a ł t sztuki ludowej danej grupy, jej o d r ę b n o ś ć od sztuki elitarnej, zróżnicowanie tery­ torialne, regionalne. Autor omawia szeroki k r ą g t e m a t ó w mieszczących się w ramach k u l t u r y artystycznej Puszczy Zielonej, a ściślej m ó w i ą c , traktuje o zjawiskach d e t e r m i n u j ą c y c h powstanie i charakter poszczególnych dziedzin twórczości plastycznej, o funkcjach tej twórczości w grupie społecz­ nej, o miejscu i pozycji t w ó r c y , a wreszcie o p o g l ą d a c h estetycznych ś r o d o w i s k a , k r y t e r i a c h ocen przyrody, do­ b y t k u , ludzi i sztuki. Badania Olędzkiego o b e j m u j ą konkretny teren i za­ sięg czasowy (3—4 pokolenia). W y t w o r y i procesy arty­ styczne od nieartystycznych w y o d r ę b n i a on na podsta­ wie k r y t e r i u m semantycznego, odrzuca w i ę c z kręgu roz­ w a ż a ń w y t w o r y o walorach estetycznych lecz z natury asemantyczne (np. n a r z ę d z i a ) . W ujęciu t y m wyróżniają dzieła sztuki „... znamiona skodyfikowanych form infor­ macji, odnoszące się do emocjonalnych s t a n ó w życia jed­ nostki i z b i o r o w o ś c i " (s. 12). Dzieła te nie podlegają — twierdzi Olędzki — zmianom p o s t ę p o w y m , toteż odrzucić należy wszystkie p r ó b y p o d z i a ł u sztuki na ludową i ofi­ cjalną, oparte o z a s a d ę hierarchii rozwoju. Rozwijając ten w y w ó d ustosunkowuje się autor do problemu genezy sztuki ludowej, w i d z ą c go w złożonym procesie różnico­ wania się potrzeb i g u s t ó w w a r s t w : elitarnej i nieelitarnej. Decyduje w i ę c o „ l u d o w o ś c i " nie to, komu dzieło służy, ale ś w i a t o p o g l ą d artystyczny w y r a ż o n y w dziele. „ S z t u k ę l u d o w ą r e p r e z e n t u j ą też dzieła o r ó ż n y m zasad­ niczo rodowodzie, niekiedy r ó ż n i ą c e j się w sposób bar­ dzo w y r a ź n y stylistyce, lecz k t ó r e pod w z g l ę d e m ideowym w i ą ż ą się ściślej z t r a d y c j a m i aniżeli aktualnymi możli­ w o ś c i a m i wypowiedzi artystycznej, k t ó r e wyrażają w w i ę k s z e j mierze postawy t r w a ł e , sprawdzone w rozleg­ ł y m procesie d o ś w i a d c z e n i a spoełcznego, aniżeli rozwija­ jące się nowe" (s. 14). Olędzki oszczędnie p o s ł u g u j e się terminem „sztuka", i słusznie, jest to bowiem pojęcie wprowadzone z ze­ w n ą t r z , z innej w a r s t w y k u l t u r o w e j , uformowane w k r ę ­ gu innego systemu ocen, a więc obciążone r ó ż n y m i sko­ jarzeniami. Nic też dziwnego, że nawet w y b i t n i historycy sztuki, posługując się t y m pojęciem w stosunku do t w ó r ­ czości ludowej, ograniczali zakres swoich z a i n t e r e s o w a ń do zjawisk mieszczących się w ramach tradycyjnie po­ jętej „sztuki". Poza t y m t e r m i n „ s z t u k a " zawęża problem do dzieła, do faktu artystycznego, podczas gdy etnografa interesuje nie tyle formalna strona dzieła, co jego r ó ż n o ­ rodne uwarunkownia. Dlatego w ł a ś n i e Olędzki akcentuje w tytule książki k r ą g swoich z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą a r t y ­ styczną. Jest to bowiem k s i ą ż k a pisana konsekwentnie z pozycji etnografa, b a z u j ą c a na metodzie i aparaturze badawczej w ł a ś c i w e j dla warsztatu współczesnego bada­ cza k u l t u r y ludowej. I nie chodzi tu o osobę autora, lecz o p r z y j ę t ą p o s t a w ę . Upraszczając m o ż n a powiedzieć, że historyka sztuki interesuje w sztuce ludowej przede wszystkim dzieło, jego p o w i ą z a n i a z o g ó l n o n a r o d o w y m n u r t e m sztuki, z w i ą ­ zek z t r a d y c j ą rzemiosł, cechów. Bada on dzieło i ocenia w systemie w a r t o ś c i ustalonym w kulturze elitarnej i z pozycji doświadczeń tej k u l t u r y selekcjonuje, klasyfikuje, analizuje s t r u k t u r ę faktu artystycznego, jego b u d o w ę formalną. Etnograf natomiast bada zjawisko w k o n t e k ś c i e k u l ­ t u r o w y m , s t a r a j ą c się w n i k n ą ć w jego funkcję i miejsce w kulturze badanej grupy społecznej, nie dopasowuje więc f a k t ó w do p r z y j ę t e g o z góry wzorca, ale z a c h o w u j ą c szacunek dla istniejących w grupie s y s t e m ó w w a r t o ś c i ocenia fakty jako s k ł a d o w ą część k u l t u r y artystycznej tej grupy, wskazuje funkcje, jakie w niej pełnią. Olędzki zdaje sobie s p r a w ę , iż „ P o d o b n i e jak zwodni­ cze jest u t o ż s a m i a n i e naszych odczuć p i ę k n a dzieł sztuki z odczuciem w ł a ś c i w e g o i m ś r o d o w i s k a , tak r ó w n i e w ą t ­ pliwe są p r ó b y przenoszenia naszego rozumienia funkcji sztuki na u k ł a d y innych w a r u n k ó w życia, odmiennych możliwości korzystania z twórczości artystycznej" (s. 8). P r ó b u j e więc określić miejsce i rolę twórczości artystycz­ 110 Sygnalizuję t y l k o n i e k t ó r e myśli z części pierwszej, o m a w i a j ą c e j formowanie się w nauce polskiej poglądów na temat osobowości t w ó r c y ludowego i światopoglądu artystycznego społeczności ludowych. Dalej zajmuje się autor k s z t a ł t o w a n i e m i rozpadem odrębności kulturowej grupy K u r p i ó w . Czyni to w sposób wzorowy, bez tak częstego w podobnych w s t ę p a c h n a t ł o k u materiału, któ­ r y niczemu dalej nie służy. Informacje przytaczane przez Olędzkiego t ł u m a c z ą genezę, cechy i funkcje powstałych w y t w o r ó w i p r o c e s ó w artystycznych. S y t u u j ą zjawiska historycznie, z n a j d u j ą c r ó ż n e jego determinanty społecz­ ne i ekonomiczne. S ł u s z n i e też docenia autor rolę czasu wolnego w rozwoju sztuki, rolę w i e r z e ń lokalnych, norm obyczajowych, p o g l ą d ó w człowieka, systemu więzi ro­ dzinnych. Po szczegółowym o m ó w i e n i u tych problemów stwierdza iż: „...formowanie się g ł ó w n y c h właściwości k u l t u r y w warstwie społecznych f a k t ó w i zjawisk miało źródło w n a p i ę c i a c h nie w e w n ę t r z n y c h konfliktów, lecz silnych a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y g r u p o w y c h •— a więc na­ pięć . społecznych z e w n ę t r z n y c h . S t ą d też można mówić o pewnej jednolitej postaci k u l t u r y społecznej Kurpiów" ;(s. 41). A k t y w n o ś ć K u r p i ó w , potrzeba udowodnienia in­ n y m grupom swojej w a r t o ś c i , stanowi jeden z głównych m o t y w ó w rozwoju ich k u l t u r y artystycznej. �Na tle bogato zarysowanego u k ł a d u r ó ż n o r o d n y c h więzi i zależności omawia autor w drugiej części k s i ą ż ­ ki twórczość plastyczną, a w i ę c r z e ź b ę , malarstwo, zdob­ nictwo. Na u w a g ę z a s ł u g u j e t u sama zasada klasyfikacji, odejście od często spotykanych w pracach etnograficznych podziałów opartych o rodzaj t w o r z y w a , przy k t ó r y c h za­ cierała się różnica m i ę d z y r y t e m przęślicy a r z e ź b ą wolnostojącą o bogatej t r e ś c i semantycznej. Olędzki w dziale rzeźby omawia z a r ó w n o ś w i ę t e postacie j a k też figurki z gliny, wosku, sera czy ciasta. P o d s t a w ą klasy­ fikacji jest więc j e d n o r o d n o ś ć ś r o d k ó w wyrazowych. Poz­ wala to na omawianie r z e ź b y w całej r ó ż n o r o d n o ś c i jej przejawów, od niezawodowej, powszechnej (figurki z cia­ sta) — po zawodową, w y k o n y w a n ą przez s p e c j a l i s t ó w (figury w drewnie i kamieniu), od form najdawniejszych wywodzących się z archaicznej w a r s t w y k u l t u r y ludo­ wej — aż po późniejsze, zrodzone z idei chrześcijańskich, oparte o wzorce sztuki uczonej. Mówiąc o rzeźbie w cieście (nowe latka) czyni au­ tor ważne spostrzeżenie. „ K u r p i o w s z c z y z n a reprezentuje rejon nie utrwalonych w sposób r ó w n i e kompletny funk­ cji obrzędowych, konkretnych p r a k t y k magicznych — sen­ su ideowego samego przedmiotu — mimo, że p r z e t r w a ł on w jej obrębie najżywiej i n a j d ł u ż e j " (s. 53). Z dużą prze­ nikliwością notuje Olędzki przemiany zachodzące w ob­ serwowanych zjawiskach współcześnie, zmiany funkcji, wykształcenie się nowych f o r m i t e m a t ó w . Brak tradycji kramarstwa, ograniczoność w ł a s n y c h potrzeb •— wszystko to wpłynęło na szczególny charakter twórczości tego re­ gionu. Po omówieniu r z e ź b w cieście, glinie, wosku, n a s t ę ­ puje rozdział o zależnościach między poszczególnymi od­ mianami rzeźby drobnej, w k t ó r y m na u w a g ę z a s ł u g u j e dostrzeżenie przemian f u n k c j i i charakteru r z e ź b w r ó ż ­ nych okresach historycznych. P r z e k o n y w a j ą c e i ciekawe są uwagi o w p ł y w i e t w o r z y w a i techniki na k s z t a ł t w y ­ tworu, np. na brak ujęć dynamicznych w tych f i g u r ­ kach (s. 70). Również o m a w i a j ą c r z e ź b y w drewnie, autor stara się ujawnić ich genezę i funkcje ( d o k u m e n t a c y j n ą , magiczno-ochronną, k u l t o w o - r e l i g i j n ą itp.). Zwraca u w a g ę na charakterystyczne dla K u r p i ujednokierunkowanie za­ interesowań — dobytkiem, gospodarstwem, a pomijanie problemów w ł a ś c i w y c h samemu człowiekowi (np. brak świętych p a t r o n ó w od spraw życia rodzinnego). W rzeźbie figuralnej w y o d r ę b n i a Olędzki dwie grupy figur — dużych i niewielkich. Pierwsze w y k o n y w a l i rzeźbiarze zawodowi, k t ó r y c h p o d s t a w ą utrzymania były zajęcia o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m i artystycznym, d r u ­ gie wykonywano na w ł a s n y u ż y t e k . Czy cechy formalne r z e ź b są w y n i k i e m ś w i a d o m e g o działania twórczego? Olędzki a n a l i z u j ą c je zwraca u w a g ę przede wszystkim na momenty w y n i k a j ą c e z p o s ł u g i w a ­ nia się p r y m i t y w n y m n a r z ę d z i e m , ze sposobu r z e ź b i e n i a w klocku, z b ł ę d ó w rozplanowania f i g u r y i t d . Dodaje jednak, że była to sztuka w i e l k i c h uniesień. „Bo też rzeźbiarzom często t o w a r z y s z ą w ich tworzeniu stany silnego z a a n g a ż o w a n i a , pasji, przerywanej koniecznym opamiętaniem na sen i posiłek. W takich sytuacjach w rękach twórcy r o d z ą się r o z w i ą z a n i a , k t ó r e nie d a d z ą się wytłumaczyć skrupulatnie do k o ń c a " (s. 93). W rozdziale o malarstwie Olędzki nie ogranicza się do obrazów sztalugowych (pozbawionych dłuższej i g ł ę b ­ szej tradycji w kulturze ludowej), ale u w z g l ę d n i a i inne przejawy malarstwa istniejącego na przedmiotach, jak pisanki, malatury na meblach, garnkach, m a k a t k i . Oczy­ wiście w t a k i m ujęciu malarstwo ludowe przestaje b y ć zdominowane przez ś w i ę t e obrazy, staje się dziedziną wypowiedzi r ó ż n o r o d n e j , tak co do treści ideowo-formalnych j a k i co do funkcji. O m a w i a j ą c pisankarstwo, zwraca autor u w a g ę na to, iż nie było ono tak z w i ą z a n e na K u r p i a c h z symboliką m a g i c z n ą j a k w tych grupach ludności, w k t ó r y c h prze­ t r w a ł y archaizmy k u l t u r o w e . S t ą d też silniejszy mo­ ment z a a n g a ż o w a n i a estetycznego, w i ę k s z a swoboda pla­ styczna wypowiedzi. Z r e s z t ą niemal co k r o k napotykamy w książce na stwierdzenia ciekawe, często nowe, rzeczowo umotywo­ wane. Olędzki nie ograniczał się przy t y m t y l k o do bier­ nej obserwacji a p r o w o k o w a ł fakty, p r z e p r o w a d z a ł do­ ś w i a d c z e n i a z kobietami l e p i ą c y m i f i g u r k i z ciasta czy m a l u j ą c y m i pisanki. Rozdział o malarstwie kończy się o m ó w i e n i e m w s p ó ł ­ czesnych makatek, p e ł n i ą c y c h dziś funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. W ś r ó d makatek w y r ó ż n i a autor dwie r ó ż n e techniki a zarazem konwencje: l i n e a r n ą i powierz­ c h n i o w ą . Pierwsza — wyrabiana przez starszych ludzi, m a ł o w p r a w n y c h , n a w i ą z u j e do m o t y w ó w i tradycji p i sankarskich, druga bliższa jest d o ś w i a d c z e n i o m malar­ stwa zawodowego. K r e ś l ą c zarys twórczości malarskiej stara się autor podobnie j a k i w innych partiach książki ująć go w d w ó c h przekrojach: synchronicznym i diachronicznym. A b y zaś określić miejsce twórczości malarskiej K u r p i ó w na tle innych r e g i o n ó w Polski, konstruuje układ mode­ l o w y oparty o takie elementy j a k zawodowość procede­ r u , zasób odmian, stopień złożoności konwencji formal­ nych i na t y m tle o k r e ś l a cechy grupy kurpiowskiej. Podobne u k ł a d y modelowe tworzy r ó w n i e ż Olędzki w dalszych partiach książki, o m a w i a j ą c zdobnictwo. Refleksje nad g e n e z ą i pobudkami o k r e ś l o n y c h umie­ jętności łączy przy t y m z p r ó b ą określenia funkcji w y ­ t w o r u w ś r o d o w i s k u . Omawia więc s n y c e r k ę , zdobnictwo architektoniczne, kowalstwo, t k a n i n ę , w y c i n a n k ę . Stwier­ dza przy t y m , iż techniczne ś r o d k i wyrazowe zbliżają r ó ż n e dziedziny do e f e k t ó w b ą d ź r z e ź b i a r s k i c h (syncerka, kowalstwo), b ą d ź malarskich (tkanina, wycinanka). Oma­ w i a j ą c k o r e l a c j ę między obrazami a w y c i n a n k ą Olędzki z a u w a ż a , iż t a m gdzie w y s t ę p o w a ł y powszechnie święte obrazy i malarstwo na szkle — nie doszło do rozwoju w y ­ cinanki, z kolei na K u r p i a c h r o z w ó j ten nie b y ł b y tak n i e z w y k ł y , gdyby lepszy był poziom usług rzemiosła miejskiego dla wsi. Ciekawe są też r o z w a ż a n i a o po­ dziale sfer wypowiedzi plastycznej między mężczyzn a kobiety. „Wszystkie podstawowe umiejętności artystycz­ ne z n a j d o w a ł y się w omawianej zbiorowości poza zdol­ n o ś c i a m i i m o ż l i w o ś c i a m i kobiecymi" (s. 152). Tylko w y ­ cinanka była d o m e n ą kobiet, z a s p a k a j a j ą c ich pragnie­ nia i aspiracje artystyczne oraz p e ł n i ą c funkcje rekom­ pensacyjne. W r o z d z i a ł k u o bursztyniarstwie Olędzki polemizuje z C h ę t n i k i e m , t w i e r d z ą c , iż bursztyn kurpiowski nie jest jantarem, do k t ó r e g o ciągnęły rzesze k u p c ó w greckich i rzymskich, nie było bowiem ż a d n y c h szlaków handlo­ w y c h w i o d ą c y c h przez Puszczę S t r a w i ń s k ą . Rozdział k o ń ­ czy obszerna i ciekawa analiza cech t r e ś c i o w y c h i for­ malnych zdobnictwa. Część trzecią książki stanowi „ P r ó b a poznania ś w i a ­ t o p o g l ą d u artystycznego t w ó r c ó w ludowych". Ś w i a t o p o ­ gląd ten w y r a ż a się w dziełach oraz w s ą d a c h estetycz­ nych. One to w ł a ś n i e były przedmiotem b a d a ń autora. I n d a g o w a ł on i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne umie­ jętności t w ó r c z e , zwłaszcza tkaczki, w y c i n a n k a r k i , rzeź­ biarzy, k o n f r o n t u j ą c ich wypowiedzi z p o g l ą d a m i rze­ m i e ś l n i k ó w a t a k ż e osób nie z a j m u j ą c y c h się ż a d n ą dzie­ dziną tradycyjnej twórczości. Autor częściowo d r u k o w a ł te m a t e r i a ł y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" (1964, 111 �nr 3) co zwalnia t u od szczegółowej relacji. Sądzę jednak, że jest to najbardziej dyskusyjna część książki, i to nie tyle w ostatecznych konkluzjach, co w p r z y j ę t e j metodzie badań. Wypowiedź, zwłaszcza prowokowana kwestionariu­ szem, nie jest bowiem w p e ł n i niezależna, co więcej za­ k ł a d a ś w i a d o m o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć werbalizacji d o z n a ń . Wskazane więc w y d a w a ł o b y się zweryfikowanie i u z u p e ł ­ nienie indagacji przez i n n ą , bardziej z o b i e k t y w i z o w a n ą analizę postaw badanych. A l e j a k ą ? M a j ą c w ą t p l i w o ś c i chylę czoła przed o d w a g ą podjęcia nawet takiej, prekur­ sorskiej przecież p r ó b y analizy p o g l ą d ó w estetycznych. Jest to bowiem n a p r a w d ę teren dziewiczy. A l e powta­ rzam — w ą t p l i w o ś c i nie p o d w a ż a j ą u s t a l e ń Olędzkiego, k t ó r e generalnie w y d a j ą się słuszne, d a d z ą się zresztą s p r o w a d z i ć do ogólnego stwierdzenia, iż p o g l ą d y estetycz­ ne zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych w a r t o ś c i ś w i a t a przyrody, k t ó r e p o s i a d a j ą materialne lub społecz­ ne uzasadnienie w b y t o w a n i u chłopa w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach" (s. 201). B a d a j ą c poglądy na p i ę k n o dzieł sztuki, Olędzki po­ służył się odpowiednim testem — zestawem zdjęć. M a ­ teriał u z y s k a ł zgodny na ogół z t y m , co w i e m y z po­ tocznych obserwacji, niemniej nareszcie są to obserwa­ cje w d u ż y m stopniu udokumentowane, zweryfikowane. I dlatego cenne. A l e i t u spotykamy liczne niespodzianki. Tak np. Olędzki p r z e k o n y w a j ą c o stwierdza, że na K u r ­ piach wysokie u m i e j ę t n o ś c i i osiągnięcia artystyczne nie idą w parze z w y r ó ż n i a j ą c ą się w r a ż l i w o ś c i ą e s t e t y c z n ą jednostki (s. 212). Również w „ Z a k o ń c z e n i u " spotykamy myśli nowe, śmiałe, i n s p i r u j ą c e do dalszych b a d a ń i p r z e m y ś l e ń . W a ż n e jest przy t y m , że Olędzki unika zdań — frazesów, s ą d ó w obiegowych, powtarzanych bez p r ó b y ich w e r y f i ­ kacji. * Jacek Olędzki, Sztuka K u r p i ó w . Ossolineum, W r o ­ c ł a w 1970, ss. 80, i l . 150. N a k ł a d 4300 egz. Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej jest po­ zycją w a ż n ą daje bowiem dużą s u m ę cennych informacji i co szczególnie istotne — inspiruje w m y ś l e n i u i bada­ niu. Jest to jedna z n a p r a w d ę cennych publikacji, za k t ó r ą n a l e ż y się wdzięczność autorowi oraz Instytutowi H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , k t ó r y k s i ą ż k ę t ę fir­ muje. A l e w ł a ś n i e dlatego, że jest to pozycja tak ważka z p r z y k r o ś c i ą trzeba o d n o t o w a ć jej mankamenty. Niedo­ pracowanie edytorskie, a więc zawiłość języka, brak peł­ nej k l a r o w n o ś c i w y w o d u (powtórzenia), usterki stylistycz­ ne i korektcrskie, nie skorygowane e r r a t ą (np. s. 39 — jest n i e z a w o d n y zamiast n i e z a w o d o w y ) . Nie u ł a t w i a to l e k t u r y , a szkoda... Trudno też z r o z u m i e ć dlaczego k s i ą ż k a u k a z a ł a się w tak n i s k i m n a k ł a d z i e (500 egz. !!!) Obawiam się, że wydawca nie dccenił znaczenia tej pracy dla naszej nau­ k i , dla dalszych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Szkoda też, że liczba ilustracji jest za m a ł a , brak fotografii obiektów potrzebnych dla zrozumienia i akceptacji tekstu (np. r z e ź b y C z e r w i ń s k i e g o czy Piety z Dobrego Lasu, ss. 98— 102). Dobór zdjęć jest zresztą ciekawy, niebanalny, jakość d r u k u jednak nie najlepsza, a u k ł a d n i e k t ó r y c h stron ilustracji w r ę c z r a ż ą c y (np. strony z i l . 34, 66—67), za­ tracenie skali r z e ź b . M a n k a m e n t ó w tych nie rekompensuje fakt równo­ czesnego wypuszczenia innej książki albumowo-popularnej J. Olędzkiego*. K s i ą ż k i te, choć zbliżone w treści, r ó ż n i ą się ujęciem, inny zresztą jest ich adresat. Ta dru­ ga k s i ą ż k a , poza niezbyt u d a n ą o b w o l u t ą , wydana jest zresztą starannie, na d o b r y m papierze. Sądzę, że należy p r a c ę Olędzkiego możliwie szybko w z n o w i ć , może w wersji nieco przepracowanej, wyko­ r z y s t u j ą c dalsze badania autora. Jest to bowiem pozycja fundamentalna nie t y l k o dla badacza k u l t u r y kurpiow­ skiej. Aleksander 112 Jackowski �