https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137099579775f60285365eb7e3cb8187.pdf 5cedce829e9538c39c6b70f4b1161dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2732 Title A name given to the resource O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy slonia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański O HEURYSTYCZNEJ WYKŁADNI DWÓCH TEORII ETNOLOGICZNYCH (DEKONSTRUKCJA „SPRAWY SŁONIA") Esprit de finesse i esprit de géométrique p r z e c i w s t a w i ł nie­ p o j ę c i o w ą , bez której fizyka obejść by się nie m o g ł a . Dla P o p p e r a gdyś Pascal, usiłując wskazać różnice w s p o s o b a c h d o c h o d z e n i a metafizyka i — p o c h o d n a l u b p i e r w o t n a w o b e c niej, w zależności d o p r a w d y : dzięki u m i e j ę t n o ś c i b e z p o ś r e d n i e g o , p r z e d p o j ę c i o - o d p u n k t u w i d z e n i a — określona teoria poznania pełnią rolę w e g o i n i e s f o r m a l i z o w a n e g o jej spostrzegania l u b o d k r y w a n i a jej h e u r y s t y c z n ą : t w o r z ą szkic, ramy teorii. z użyciem formalno-logicznego i Tak w i ę c u ś w i a d o m i e n i e tej f u n d a m e n t a l n e j k w e s t i i p o z w o l i ­ matematyczno-ekspery- m e n t a l n e g o zaplecza. S a m r o z p r a w i a ł z a r ó w n o o n a m i ę t n o ś c i a c h ł o dostrzec przyczynę z n a n e g o sporu pomiędzy miłości, jak i o hydrostatyce. klasyczną i m a t e m a t y k ą intuicjonistyczną. O t o pierwsza, Pascal nie b y ł osamotniony. Niemalże w s p ó ł c z e s n y m u Leibniz k o m e n t o w a ł boski zamysł matematyką wy­ c h o d z ą c o d platońskiej metafizyki, t w i e r d z i , że o b i e k t y m a t e m a t y ­ u s t a n o w i o n e j w p r z ó d h a r m o n i i i w y m y ś l a ł rachunek c a ł k o w y . ki ( n p . liczby c a ł k o w i t e ) istnieją niezależnie o d p o d m i o t u p o ­ Inny myśliciel t e g o p r z e j ś c i o w e g o okresu — p o m i ę d z y o d r o d z e ­ znającego. I n t u i c j o n i z m p r z e c i w n i e : są one k o n s t r u k c j a m i u m y s ­ niem a o ś w i e c e n i e m — N e w t o n , c h o ć g ł ó w n i e zajęty b y ł b u d o w ą ł o w y m i p o d m i o t u . Przekładając tę opozycję na p r o b l e m a t y k ę n o w o ż y t n e j fizyki, nie poprzestał na zasadach d y n a m i k i : o d k r y c i a teorii p o z n a n i a , różnica zdań w y g l ą d a ł a b y następująco. P l a t o - s w e u s i ł o w a ł uzasadnić w y k ł a d n i ą metafizyczną, której p o d s t a w ą nizm: p r a w d a istnieje niezależnie, o d w i e c z n i e i może b y ć u d o w o ­ miał być znany f i z y k o - t e o l o g i c z n y d o w ó d na istnienie B o g a . d n i o n a , i n t u i c j o n i z m : nie ma p r a w d , które nie zostały u d o w o d ­ Wszyscy w y m i e n i e n i myśliciele należeli jeszcze d o g r o n a t y c h , n i o n e , p r a w d a jest t y m s a m y m c o jej d o w ó d , c o jej k o n s t r u k c j a . którzy znali całą d o t y c h c z a s o w ą w i e d z ę , a nade w s z y s t k o mieli Czy ustalenia Poppera dotyczące heurystycznej roli metafizyki ś w i a d o m o ś ć p o d s t a w f i l o z o f i c z n y c h , na k t ó r y c h s w e k o n c e p c j e w b u d o w a n i u teorii n a u k o w y c h m o g ą mieć jakieś znaczenie dla b u d o w a l i . Ich w y s t ą p i e n i a zaliczają się j e d n a k d o o s t a t n i c h , e t n o l o g a ? M a j ą z a p e w n e znaczenie teoretyczne: p o z w a l a j ą lepiej w k t ó r y c h u m y s ł o w a finesse zgodnie współżyje z przyrodoznaw- czym talentem. zrozumieć o g ó l n e p o d s t a w y określonej teorii. Czy mają j e d n a k jakieś znaczenie praktyczne? Na p e w n o m o g ą przyczynić się d o D e f i n i t y w n y rozbrat p o m i ę d z y filozofią a o d r y w a j ą c y m i się o d złagodzenia s p o r ó w , jakie toczą się p o m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i niej s t o p n i o w o dziedzinami w i e d z y nastąpił d o p i e r o w XIX w i e k u , r ó ż n y c h t e o r i i , s p o r ó w , w k t ó r y c h ścierające się racje w y p o w i a ­ u w i e ń c z o n y o d m ó w i e n i e m tej pierwszej racji b y t u w d o t y c h ­ dane są częstokroć w językach o n i e w s p ó ł m i e r n y m , r ó ż n o r o d n i e c z a s o w y m kształcie przez n e o p o z y t y w i z m . W e d ł u g Carnapa, z d e f i n i o w a n y m systemie p o j ę c i o w y m i z użyciem w y k l u c z a j ą ­ przedstawiciela skrajnego skrzydła Koła W i e d e ń s k i e g o , rola jej c y c h się w z a j e m z b i o r ó w t w i e r d z e ń . Czy przeniesienie d y s k u r s u miała ograniczyć się d o analizy języka n a u k i , eksplikacji pojęć na p o z i o m idei o g ó l n y c h p o z w o l i na dojście d o j e d n o - j e d n o - w system z n a c z n y c h w n i o s k ó w ? Przeciwnie: może u n a o c z n i ć z w i ę k s z ą p o j ę c i o w y , o d p o w i a d a j ą c y o k r e ś l o n y m i — trzeba p o w i e d z i e ć jeszcze siłą, jak o d l e g ł e są o d siebie rejony penetracji p o s z c z e g ó l ­ nauce s t o s o w a n y c h , uściślania ich i w ł ą c z a n i a w — bardzo o s t r y m r y g o r o m . Te s z c z e g ó ł o w e k w e s t i e nie były n y c h t e o r i i , p o z b a w i ć złudzeń c o d o m o ż l i w o ś c i wszakże zawieszone w p r ó ż n i . Z w i ą z a n e były ze w s p o m n i a n ą t w ó r c z e g o aliansu. O opozycji krytyką metafizyki, jej statusu i p r a w o m o c n o ś c i , metafizyki, której — swego rodzaju — finesse i zaistnienia géométrique Carnap o d m a w i a ł w s z e l k i c h p r a w n a u k o w o ś c i , umieszczając ją w polskiej e t n o l o g i i pisze S t a n i s ł a w W ę g l a r z w artykule p o ś r ó d religii i poezji. W y s t ą p i e n i e t o w y w o ł a ł o krytykę l o g i c z ­ nologiczne n e g o e m p i r y z m u i skrajnego s c e p t y c y z m u koła W i e d e ń s k i e g o , ale d o t y c z y d w ó c h orientacji m e t o d o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h k u l ­ i rewizję d o t y c h c z a s o w y c h p o g l ą d ó w na tradycyjną p r o b l e m a t y ­ tury: f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n e j i s t r u k t u r a l n o - s e m i o - kę filozoficzną. Pośród t y c h , którzy tę rewizję p o d j ę l i , był także t y c z n e j . A u t o r o m a w i a o b i e p o s t a w y b a d a w c z e , określając j e Karl P o p p e r — j e g o p o g l ą d w k w e s t i i statusu tradycyjnej d z i e d z i ­ o d p o w i e d n i o jako postawę „etnografa portrecisty" i „etnografa ny filozofii będzie p u n k t e m w y j ś c i a p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń . k a r y k a t u r z y s t y " — w aspekcie p r o b l e m a t y k i f i l o z o f i i nauki i o g ó l ­ i etnograficzne rozumienie kategorii 1 'kultura" . Et- Rzecz Popper, w y w o d z ą c y się zresztą z n e o p o z y t y w i z m u , przyjął nej m e t o d o l o g i i — p o w o ł u j ą c się na ustalenia t z w . m e t o d o l o g i i j e g o kryterium demarkacji, d o k o n u j ą c e p o d z i a ł u na metafizykę historycznej ( K u h n , Feyerabend) i l o g i k i ( t w i e r d z e n i a G o d ł a ) . i naukę. Nie g o d z i ł się j e d n a k z p o g l ą d e m , iż przedstawiająca tezy o g ó l n e i — spełniająca e m p i r y s t y c z n e g o w metafizyka, związku z tym — k r y t e r i u m sensu, jest nie dziedziną P r z y p o r z ą d k o w u j e dalej o b i e orientacje d w o m i d e a ł o m p o s t ę p o ­ w a n i a b a d a w c z e g o s f o r m u ł o w a n y m s w e g o czasu przez W i n d e l b a n d a . Orientacja f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n a miałaby j a ł o w ą p o z n a w c z o . Wszakże i nauki przyrodnicze t w o r z ą prawa realizować — w g autora — p o s t u l a t y i d i o g r a f i z m u : opis, n a ­ na p o d s t a w i e zdań e m p i r y c z n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y c h . s t a w i e n i e na k o n k r e t , p r o g r a m o w a a n t y s y s t e m o w o ś ć , niechęć d o Zdania te nie są zatem p o d a t n e na w e r y f i k a c j ę , a w i ę c , jeśli f o r m u ł o w a n i a o g ó l n y c h p r a w . Orientacja s t r u k t u r a l n o - s e m i o t y - trzymać się n e o p o z y t y w i s t y c z n e g o kryterium s p r a w d z a l n o ś c i , są czna p r z e c i w n i e , ma charakter n o m o l o g i c z n y : z a m i ł o w a n i e d o r ó w n i e ż p o z b a w i o n e sensu, p o d o b n i e jak tezy metafizyki. Zarzut ujmowania systemowego, poszukiwanie trwałych prawidłowo­ b e z s e n s o w n o ś c i zdań o g ó l n y c h metafizyki, t z n . n i e m o ż n o ś c i ich ści, b u d o w a n i e m o d e l i . S a m autor, z w o l e n n i k p l u r a l i z m u e p i - empirycznej w e r y f i k a c j i , n i e m o ż n o ś c i ich o c e n y w kategoriach s t e m o l o g i c z n e g o Feyerabenda, p r o p o n u j e „ p o s t a w ę p a r a d o k s a l ­ p r a w d y i fałszu, w r a c a d o s a m e g o n e o p o z y t y w i z m u i uderza n ą " polegającą na „ r ó w n o c z e s n e j afirmacji p r z e c i w i e ń s t w , bez­ w j e g o k o r o n n ą tezę, iż t o w ł a ś n i e nauki e m p i r y c z n e j a k o j e d y n e p o ś r e d n i m zderzeniu d w ó c h s t r o n sprzeczności — w s p ó ł w y s - spełniają o w o empirystyczne k r y t e r i u m sensu. t ę p u j ą c y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się w z a j e m n i e — p o m i ę d z y k t ó r y m i Konsekwentne przyjęcie t e g o kryterium r ó w n o z n a c z n e b y ł o b y zatem ze z g o d ą na p o g l ą d skrajnego s c e p t y c y z m u . Zasługą Poppera w o b e c t e g o d y l e m a t u jest k o n s t r u k t y w n y wniosek, iż sens ma również nie może być m e d i a c j i . " 2 G ł o s w tej s p r a w i e zabiera r ó w n i e ż Dariusz Czaja w artykule Spór o model etnologicznej 3 interpretacji . Rezygnując z roz­ metafizyka, c h o ć nieco inny i mniej precyzyjny o d t r a d y c y j n i e b u d o w a n e g o t e o r e t y c z n e g o o d n i e s i e n i a , rzecz przenosi na p o ­ rozumianej science. z i o m k o n k r e t u , w t y m w y p a d k u znaczenia pojęć, k t ó r y m i o b i e Metafizyka t w o r z y b o w i e m p o d s t a w y p r o ­ g r a m ó w b a d a w c z y c h , pełni rolę „ r u s z t o w a n i a " dla dyscyplin orientacje m e t o d o l o g i c z n e się p o s ł u g u j ą . C h o d z i mianowicie s z c z e g ó ł o w y c h i k o n k r e t n y c h t e o r i i , także w n a u k a c h p r z y r o d ­ o pojęcia: m i t u , k u l t u r y , z n a k u - s y m b o l u . W p r z y p a d k u ostatniej niczych. Wszakże takie pojęcia fizyki jak masa czy siła nie należą pary pojęć różnice są b o d a j najbardziej uderzające. d o t z w . bazy e m p i r y c z n e j , składają się j e d n a k o w o ż na siatkę 18 „ S t o s o w n i e d o t a k i c h rozróżnień, interpretacja s e m i o l o g i c z n a �(strukturalna, s e m l o t y c z n a ) badać będzie u s y t u o w a n i e znaku tezy, te m i a n o w i c i e , które m ó w i ą o naturze świata i naturze w systemie, o d c z y t y w a ć w a r t o ś ć , jaką przyjmuje w k o n k r e t n y m p o z n a n i a , u m o ż l i w i a j ą bezpośrednie p o r ó w n a n i e g o z m e t o d o l o ­ języku, kodzie, kontekście, r o z w i j a ć przede w s z y s t k i m analizy g i c z n y m , ale i f i l o z o f i c z n y m zarazem w y k ł a d e m przedstawiciela paradygmatu i s y n t a k t y k i , g d y interpretacja s y m b o l i c z n a teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j . (her- meneutyczna, f e n o m e n o l o g i c z n a ) p o g ł ę b i a ć będzie s y m b o l w y ­ Jeśli c h o d z i o tę ostatnią, interesujące nas zostały wprost we zagadnienia dobywając j e g o w i e l o w a r t o ś c i o w o ś ć , odsłaniać j e g o sens w y k o ­ sformułowane wspomnianym rzystując figurę rozumienia s y m b o l u przez s y m b o i , poszerzać j e g o i c h o ć autor prócz z n a n y c h t w ó r c ó w f e n o m e n o l o g i i p r z y w o ł u j e programie, znaczenie przez o d n o s z e n i e d o d a l e k i c h k o n t e k s t ó w , nie ż y w i ą c jeszcze Św. A u g u s t y n a , Kierkegaarda czy J u n g a , t o zasadniczy nadziei na c a ł k o w i t e i ostateczne j e g o w y j a ś n i e n i e " * — pisze zrąb f i l o z o f i c z n y t e g o k i e r u n k u zostaje z a c h o w a n y . autor. t o w i c z n a w i ą z u j e tutaj d o pierwszej, o d m i e n n e j o d późniejszego Benedyk- Tak w p r z y p a d k u z n a k u - s y m b o l u , jak i w p o z o s t a ł y c h przy­ idealistycznego p o g l ą d u , fazy r o z w o j u Husserla, d o okresu b u d o ­ kładach a n a l i z o w a n y c h pojęć, uderza ich różnica z n a c z e n i o w a . w a n i a f i l o z o f i i b e z z a ł o ż e n i o w e j — apriorycznej „ n a u k i p i e r w ­ W interpretacji s e m i o l o g i c z n e j znaczeniem jest — o g ó l n i e rzecz s z e j " . P o n i e w a ż rzecz — jak już wcześniej w s p o m n i a n o — jest ujmując — ich f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , w interpretacji s y m b o l i c z ­ p o w s z e c h n i e znana, p r z y p o m n i j m y zatem, dla potrzeb zamierzo­ nej — funkcja egzystencjalna. A u t o r , w przeciwieństwie do poprzedniego d y s k u t a n t a , nie p r o p o n u j e jakiejś f o r m y „ a n a r c h i z ­ mu m e t o d o l o g i c z n e g o " (Feyerabend s w ą koncepcję anarchizmem e p i s t e m o l o g i c z n y m — anything goes) nazwał jako pana­ n e g o p o r ó w n a n i a , t y l k o najistotniejsze c e c h y k i e r u n k u , p r z y w o ­ łując s t o s o w n e w y p o w i e d z i autora. N i g d y nie był k w e s t i o n o w a n y o b i e k t y w i z m ceum na p r z e d s t a w i o n e m e t o d o l o g i c z n e d y l e m a t y . Przeciwnie: ta d a l e k o r o z w i n ą ł o n p o m y s ł y s w o j e g o nauczyciela różnorodność p o s t a w b a d a w c z y c h jest conditio T w i e r d z i ł m i a n o w i c i e , iż p o d m i o t ma w ł a d z ę sine qua non teoriopoz- n a w c z y f i l o z o f i i s t w o r z o n e j przez Husserla. Pod t y m w z g l ę d e m Brentano. bezpośredniego o d b i o r u świata w o b e c n i e g o z e w n ę t r z n e g o . Kontakt z przed­ istnienia h u m a n i s t y k i . D o d a j m y w i ę c , że z nieco o d m i e n n y m i , j e d n a k o w o ż r ó w n i e m i o t e m nie jest o g r a n i c z o n y li t y l k o d o iluzorycznych wrażeń istotnymi d y l e m a t a m i borykają się n a u k i przyrodnicze, m a t e m a t y ­ z m y s ł o w y c h czy j a k i c h ś struktur u m y s ł u , które m i a ł y b y zapośred- ka, filozofia. Z w y k l e mają o n e początek w k o n c e p t u a l i z o w a n y m niczać obraz ś w i a t a . Przeciwnie: t o w ł a ś n i e umysł — ze w z g l ę d u In-der-Welt- na s w ą i n t e n c j o n a l n o ś ć — s p r a w i a , że p o d m i o t w c h o d z i w bez­ przynoszącym szereg f u n d a m e n t a l n y c h p y t a ń i p o d n i e c a ­ pośredni k o n t a k t z p r z e d m i o t e m s a m y m , z j e g o istotą. Poznanie jących z a d z i w i e ń . Na użytek p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń będą t u istotne tak r o z u m i a n e jest r ó w n o c z e ś n i e b i e r n y m aktem u m y s ł u , jest pytania najbardziej o g ó l n e , f u n d u j ą c e p r o b l e m y metafizyki — p y ­ szczególnie r o z u m i a n y m o p i s e m t y l k o t e g o , c o się ukazuje. Tak tania o naturę rzeczywistości i s p o s ó b jej istnienia oraz pytania w p i e r w s z y c h z d a n i a c h s w e g o p r o g r a m u pisze o t y m autor: przez filozofię p o t o c z n y m d o ś w i a d c z e n i u , o w y m -Sein, o źródła i granice p o z n a n i a , a zatem poruszające k w e s t i e t e o r i o - „ S a m o s ł o w o ' o p i s ' dość rzadko s p o t y k a n e jest w pracach poznawcze, w s z e l a k o n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n e z refleksją nad f e n o m e n o l o g ó w . Znacznie częściej m a m y t u d o czynienia z t a k i m i bytem. Powraca w i ę c p o s t u l a t Poppera t r a k t o w a n i a metafizyki s ł o w a m i jak 'prezentacja', 'ukazanie', ' u j a w n i e n i e ' , odsłanianie'. jako heurystycznej w y k ł a d n i , „ r u s z t o w a n i a " , na k t ó r y m w s p i e r a W t y m znaczeniu język f e n o m e n o l o g ó w z n a j d u j e m y znacznie się teoria, metafizyki j a k o s k ł a d o w e j bliżej t e g o , c o zawiera się w g r e c k i m ź r ó d ł o s ł o w i e owej tacit know/edge milcząco towarzyszącej b a d a c z o w i . W polskiej e t n o l o g i i dojrzały kształt — z d w ó c h w s p o m n i a ­ phainein = ś w i e c i ć , przyświecać, w y d o b y ć na ś w i a t ł o , u j a w n i ć , phaino- meinon nawet = t o , c o się ukazuje. M o ż n a by t u m ó w i ć nych orientacji — o s i ą g n ę ł y teoria f e n o m e n o l o g i c z n a i teoria o s z c z e g ó l n y m akcencie p o ł o ż o n y m na t o , c o się (samoistnie) strukturalistyczna. Użycie t e r m i n u teoria w y d a j e się uzasadnione, pokazuje." ponieważ przedstawiciele o b u k o n c e p c j i d o k o n a l i ustalenia p o d ­ s t a w o w y c h tez m e t o d o l o g i c z n y c h , s f o r m u ł o w a l i charakterysty­ 7 Mistrz m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j w b a d a n i a c h religii — Eliade — rzecz u j m u j e następująco: czne pojęcia i zbiory t w i e r d z e ń t y p o w y c h dla każdej z n i c h , „ H e r m e n e u t y k a jest p o s z u k i w a n i e m znaczenia lub znaczeń, wreszcie dali przykłady z a s t o s o w a n i a c a ł e g o t e g o i n s t r u m e n ­ które dana idea czy z j a w i s k o religijne posiadały w czasie. M o ż n a tarium d o e m p i r i i . W s z y s t k o t o skłania d o w n i o s k u , że o b i e z a j m o w a ć się historią r ó ż n y c h f o r m ekspresji religijnej, lecz orientacje t r a k t o w a ć można j a k o dojrzały w y r a z p e w n y c h p o s t a w hermeneutyka oznacza dążenie coraz głębiej d o znaczenia t y c h b a d a w c z y c h . Różny jest n a t o m i a s t s t o p i e ń ekspresji." samoświadomości filozoficznej. W p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j rzecz ta była o tyle u ł a t w i o n a , iż jej antenaci p o d a l i s w e g o czasu pełną wykładnię świata. F e n o m e n o l o g - h e r m e n e u t a nie poprzestaje tedy t y l k o na czas o w o - p r z e s t r z e n n y c h p r z e j a w a c h zjawisk religijnych jako ich p e w n e j s k o ń c z o n e j f o r m i e i m g ł a w i c y ekspresji w granicach tej Właśnie t ę , d e k l a r o w a n ą często nie w p r o s t , filzoficzną s a m o ­ świadomość 8 chcielibyśmy użyć j a k o materiał interpretacyjny w poniższych r o z w a ż a n i a c h , m a j ą c y c h na celu w s k a z a n i e o w e g o f o r m y się w y r a ż a j ą c y c h . Usiłuje je przekroczyć, u c h w y c i ć w s p ó l ­ ny sens r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t u j ą c y c h się znaczeń. Podobnie określenia prezentacji, u j a w n i e n i a , odsłaniania sugerują m o ż ­ heurystycznego zaplecza o m a w i a n y c h t e o r i i . W t y m celu zostaną l i w o ś ć dotarcia d o g ł ę b s z y c h w a r s t w rzeczy, d o rzeczywistości wykorzystane d w a — s w e g o rodzaju — manifesty o g ł o s z o n e samej w sobie, sugerują z d o l n o ś ć p o d m i o t u d o transcendencji przez c z o ł o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u t e o r i i , m i a n o w i c i e artykuł siebie i p o k o n y w a n i a p o d m i o t o w y c h i p r z e d m i o t o w y c h o g r a n i ­ Zbigniewa B e n e d y k t o w i c z a O niektórych czeń. dy fenomenologicznej 6 turą w studiach zastosowaniach nad religią, i artykuł L u d w i k a S t o m m y Z zapisków symbolem etnologa*. meto­ i kul­ O d ich K o n s e k w e n c j ą takiej o t o p o d s t a w y jest a p r i o r y z m f e n o ­ m e n o l o g i i , jakże j e d n a k o d m i e n n y o d t e g o wcześniejszego, ogłoszenia minęła już p r a w i e cała dekada, a te i i n n e w y s t ą p i e n i a k a n t o w s k i e g o . Sądy a priori nie są b o w i e m w y p o w i e d z i a m i , które obu badaczy przyczyniły się d o p e w n e g o o ż y w i e n i a ś r o d o w i s k a , charakteryzują się w y ł ą c z n i e p o w s z e c h n o ś c i ą i koniecznością zwłaszcza j e g o młodszej części; j e d n a k w s p o m n i a n e teksty nie z a d e k r e t o w a n ą f o r m a m i z m y s ł o w o ś c i i kategoriami apriorycz­ doczekały się żadnej egzegezy, w y j ą w s z y kilka polemicznych uwag, które w y g ł o s i ł S t o m m a w e w s p o m n i a n y m artykule w s t o ­ n y m i . Sądy te — w ujęciu f e n o m e n o l o g i i — zdają sprawę z p r a w d z i w y c h s t a n ó w rzeczy, f a k t ó w , p r a w , przekraczają d o ­ sunku d o p r o g r a m u p r z e d s t a w i o n e g o d w a lata w c z e ś n i e j przez m n i e m a n e f o r m y i kategorie, mające j a k o b y n a d a w a ć rzeczywis­ Benedyktowicza. tości określony t y l k o kształt. Są w y n i k i e m zastosowania e t a p ó w wskazanego redukcji f e n o m e n o l o g i c z n e j : zawieszenia w s z e l k i c h tez nie za­ artykułu może s p o t k a ć się z zarzutem, że przecież jej p r z e d ­ g w a r a n t o w a n y c h przez zawartość a k t ó w czystej ś w i a d o m o ś c i ; W przypadku teorii strukturalistycznej w y b ó r stawiciel w kilku i n n y c h tekstach p o d a j e s z c z e g ó ł o w o zasady „ w z i ę c i a w n a w i a s " , nie w y z n a c z o n y c h przez przedmiot i s p o s ó b metody s t r u k t u r a l n e j , a zatem d l a c z e g o t e n bardzo osobisty, j e g o u k a z y w a n i a się, n a s t a w i e ń i presupozycji. Z a r ó w n o j e d n o ­ w formie listu p r z e d s t a w i o n y , zbiór przemyśleń autora ma mieć s t k o w e p r z e d m i o t y , jak i p r a w d y o g ó l n e m o g ą przedstawiać się większą w a g ę , niż s y s t e m a t y c z n y w y k ł a d o r e g u ł a c h analizy np. z i s t o t n o ś c i o w ą naocznością, niezależnie o d d a n y c h d o ś w i a d ­ „magii d z i s i a j " ? O t ó ż d l a t e g o , że g ł o s z o n e w t y m eseju o g ó l n e czenia. Z taką o t o naocznością u c h w y t u j e m y związek pomiędzy 19 �istotą p r z e d m i o t u b a r w n e g o a istotą p r z e d m i o t u rozciągłego: nie n a z w a n y m (...). N a z y w a n i e i u s t a n a w i a n i e relacji m i ę d z y n a ­ trzeba d o t e g o ani d a n y c h z m y s ł o w y c h , ani a n a l i t y c z n y c h zabie­ z w a n y m , t o nic i n n e g o jak r o z k a w a ł k o w y w a n i e c i ą g ł e g o , u s t a t y - g ó w na p o j ę c i a c h b a r w n o ś c i i rozciągłości. Sądy a priori p o d m i o t cznianie d y n a m i c z n e g o , dzielenie n i e p o d z i e l n e g o , w y p o w i a d a ć może dzięki intuicji — b e z p o ś r e d n i e m u i o c z y w i s ­ nieopisywalnego. O w o ż 'poznawanie świata', włączanie go do t e m u u j m o w a n i u p r z e d m i o t u . Przy c z y m o w a „zasada z a s a d " k u l t u r y jest w i ę c w s w o j e j istocie aktem par excellence k r e a t y w ­ ( n i e m o ż l i w e jest żadne r o z u m o w a n i e p ó k i intuicja nie dostarczy n y m . Jest o d l e g ł y m o d realizmu s t w a r z a n i e m ś w i a t a c a ł k o w i c i e opisywanie d o niego przesłanek) nie jest w y ł ą c z n i e k w e s t i ą przyjęcia s t o s o w ­ na n o w o . Nie jest p o z n a w a n i e m w sensie zbliżania się d o jądra nej p o s t a w y b a d a w c z e j . Pisze o t y m autor: t a j e m n i c y , ale p o w o ł y w a n i e m d o życia, k o d y f i k o w a n i e m i p o ­ „ Z tej refleksji, że intuicja nie jest czymś zależnym w y ł ą c z n i e o d r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale c z ł o w i e k a , ale także o d p r z e d m i o t u p o z n a n i a , który na p e w n o nie jest t a k i m , j a k i m jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k ujawnia z siebie coś d o tej pory nie spostrzeganego — niezależnie, czy przedstawiony." 12 przedmiotem t y m będzie B ó g , jak u Św. A u g u s t y n a , czy też treści P o g l ą d , iż ' p o z n a w a n i e ś w i a t a ' jest aktem par excellence należące d o n i e ś w i a d o m e j części życia p s y c h i c z n e g o , jak u J u n ­ k r e a t y w n y m jest bardzo j a s n y m p o s t a w i e n i e m p e w n e j tezy f i l o ­ ga — l u b jak dla nas, j a k i k o l w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , z j a w i s k o zoficznej, m i a n o w i c i e tezy s u b i e k t y w i z m u religijne, s y m b o l , w y s n u ć można zasadę łączącą wszystkie o d ­ czego, która g ł o s i , że p o d m i o t może poznać j e d y n i e s w e w r a ż e ­ miany f e n o m e n o l o g i i , a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u d o pier­ nia, w y o b r a ż e n i a lub k o n s t r u k t y m y ś l o w e , nie jest zaś z d o l n y d o teoriopoznaw- w o t n e g o , b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a . U Husserla w y r a z i ł o poznania rzeczywistości w z g l ę d e m niego z e w n ę t r z n e j . Nie jest t o się t o w haśle 'z p o w r o t e m d o rzeczy!', u Heideggera — 'z j e d n a k s u b i e k t y w i z m w wersji i m m a n e n t n e j ( p o d m i o t p o z n a j e powrotem do ź r ó d e ł ! ' " 9 t y l k o s w e w ł a s n e przeżycia p s y c h i c z n e ) , lecz w w e r s j i t r a n s c e n ­ Parafrazując s ł y n n e zdanie Ricoeura można by p o w i e d z i e ć : dentalnej: subiektywizm ponadempirycznego p o d m i o t u , który rzeczy dają d o myślenia. Rzeczy ukazują się w treściach a k t u poznaje t y l k o s w e k o n s t r u k t y m y ś l o w e , mające p o n a d t o c h a r a k ­ i n t u i c y j n e g o j a k o p r a w d z i w e , istniejące niezależnie o d zaistnienia ter p o w s z e c h n y i i n t e r s u b i e k t y w n y , s k o n w e n c j o n a l i z o w a n y i p o ­ tego aktu. dzielany przez w s p ó ł u c z e s t n i k ó w procesu p o z n a w c z e g o . Husserl o d m o m e n t u ogłoszenia Logische Untersuchungen, Oto inna w y p o w i e d ź : w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o p s y c h o l o g i z m o w i w logice, stanął na „ D o m e n ą a n t r o p o l o g a jest — jak w i e m y — ó w akt t w ó r c z y silnym gruncie realizmu metafizycznego. T w i e r d z i ł , iż t o , czego ś w i a d o m o ś c i z b i o r o w e j p o k o l e ń , który z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l ­ doznajemy w akcie ś w i a d o m o ś c i , jest p r a w d z i w e i jest r ó w n i e ż turą. Ó w s k o d y f i k o w a n y m i t rzeczywistości, który realne. Przede w s z y s t k i m realne jest t o , c o e m p i r y c z n e , co n a z y w a ć kulturą. M i t zaś ze s w e j natury jest d o w o l n y , j e d n o ­ z m y s ł o w e — rzeczy, przysługujące im w ł a s n o ś c i i s t o s u n k i . Co s t k o w y , w z g l ę d n y . D o p i e r o c h i m e r y c z n a akceptacja s p o ł e c z n a i n n e g o jednak d e c y d u j e o t y m , że jest t o w c i e l a g o w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . " esencjalistycz- n a o d m i a n a realizmu, t o m i a n o w i c i e , iż w ł a ś c i w ą filozofii jest natura „ p r z e d m i o t ó w i d e a l n y c h " (idee zwykliśmy 13 dziedziną Dostrzegamy w i ę c tutaj i n t e r s u b i e k t y w n y charakter p r o c e s u ogólne), poznawczego — „tak twórczy świadomości zbiorowej", i jego natura i s t o t o w o ś c i i i s t o t o w y c h s t a n ó w rzeczy. T y c h „ p r z e d ­ charakter o b i e k t y w i z u j ą c y — „ a k c e p t a c j a s p o ł e c z n a " . rozumieć U w a ż n y czytelnik p r z e d s t a w i o n e j w y p o w i e d z i może w y s t ą p i ć w sensie p l a t o ń s k i m : idei o g ó l n e j nie można s p r o w a d z i ć d o w i e l u z zarzutem, że p r z y p i s y w a n i e t a k i c h o t o p o g l ą d ó w jest n a d ­ miotów idealnych" (irrealnych) nie należy j e d n a k numerycznie r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , ani nie jest ona ich częścią u ż y c i e m , p o n i e w a ż m o w a jest o p o z n a w a n i u ś w i a t a w sensie w s p ó l n ą ; jest ona transcendentna w o b e c w s z e l k i c h s u b i e k t y w ­ t w o r z e n i a k u l t u r y , a nie o p o z n a w a n i u przez p o j e d y n c z y p o d m i o t od na w ł a s n y c o d z i e n n y j e g o użytek czy o p o z n a n i u stricte n a u k o ­ w s z e l k i c h czasowoprzestrzennych określeń. Idee o g ó l n e nie są w y m . P r z y p o m n i e ć zatem należy, że w z o r e m j ę z y k o z n a w s t w a ani e m p i r y c z n y m i generalizacjami, ani eksplikacjami pojęć, nie­ s t r u k t u r a l n e g o , p r z y j m u j ą c e g o prymat langue mniej są p r a w d z i w e i „ n a p r a w d ę istnieją": n i e u ś w i a d a m i a n y c h reguł j ę z y k o w y c h nad i n d y w i d u a l n y m i w y ­ n y c h przeżyć i p s y c h i c z n y c h treści; jest b y t e m w o l n y m „ f e n o m e n o l o g o m (...) p r z y p i s y w a ć by należało jakiś s z c z e g ó ­ powiedziami, etnologia strukturalna nad parole, uznaje prymat pierwszeństwo lny rodzaj realizmu, jakiś t y p hiperrealizmu, gdzie zza p o w ł o k i — w sensie l o g i c z n y m — n i e u ś w i a d a m i a n e j działalności u m y s ł u realistycznego obrazu prześwieca ś w i a t ł o t e g o , c o w o b e c p o g l ą d ó w i p o c z y n a ń j e d n o s t k i . S a m Lévi-Strauss ma ponadin- dywidualne i ponadczasowe, lub tego, co w obrazowym zjawisku typowe" 1 0 nadzieję na t o , iż — przy z a s t o s o w a n i u m e t o d y — — pisze autor. „rzekoma 'świadomość zbiorowa' strukturalnej okazałaby się bowiem Taką ideą o g ó l n ą w f e n o m e n o l o g i c z n y c h b a d a n i a c h religii w y s t ę p u j ą c y m na p o z i o m i e i n d y w i d u a l n y c h myśli i z a c h o w a ń jest np. hierofania — coś, c o o b j a w i a s a c r u m , c o jest w t y m sensie przejawem p e w n y c h czasowych uszczegółowień powszechnych irrealne, że w ł a ś n i e p o n a d i n d y w i d u a l n e i p o n a d c z a s o w e . O innej p r a w , które rządzą n i e u ś w i a d a m i a n ą działalnością u m y s ł u . " idei o g ó l n e j pisze Eliade, kiedy e k s p o n u j e p o s t a w ę b a d a w c z ą N a t o m i a s t w k w e s t i i p o z n a n i a n a u k o w e g o francuski t y p o w ą dla j e g o — można by rzec — eidentycznej h e r m e n e u t y k i : 1 4 etnolog pisze tak o t o : „ H e m e n e u t y k a jest t w ó r c z a p o d i n n y m w z g l ę d e m : odsłania „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w n i e w y m a g a j ą ­ p e w n e w a r t o ś c i , które nie są w i d o c z n e na p o z i o m i e b e z p o ś r e d ­ ca c o ta, na której opiera się myślenie p o z y t y w n e , i w istocie m a ł o niego d o ś w i a d c z e n i a . W e ź m y przykład d r z e w a k o s m i c z n e g o czy o d niej różna. A l b o w i e m różnica bierze się nie tyle z jakości t o z obszaru I n d o n e z j i , Syberii czy M e z o p o t a m i i . Istnieją p e w n e operacji u m y s ł o w y c h , ile z charakteru rzeczy k t ó r y c h d o t y c z ą te cechy w s p ó l n e t y m trzem s y s t e m o m s y m b o l i c z n y m , lecz o c z y w i ­ operacje (...). Być m o ż e , iż o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że ta sama ście p o k r e w i e ń s t w o t o nie będzie u c h w y t n e dla mieszkańca każdej z t y c h kultur. Praca hermeneuty odsłania ukryte znaczenie s y m b o l i oraz ich n i e p r z e r w a n y r o z w ó j . " logika działa w m y ś l e n i u m i t y c z n y m i w m y ś l e n i u n a u k o w y m i że c z ł o w i e k zawsze myślał r ó w n i e d o b r z e . " 1 5 W polskiej e t n o l o g i i p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a reguł d e m i t y - 1 1 Tą ideą o g ó l n ą jest t u t a j d r z e w o k o s m i c z n e , ideą ukytą zacji p e w n y c h zasad poznania n a u k o w e g o jest analiza R o b o t y c - w p o s z c z e g ó l n y c h konkretyzacjach, bytującą j e d n a k o w o ż realnie k i e g o i W ę g l a r z a , demityzacji n i e k t ó r y c h ustaleń samej e t n o l o g i i , i d o m a g a j ą c ą się w y d o b y c i a poprzez akt syntetyzacji r ó ż n o r o d ­ ż y w i ą c e j się częstokroć z i d e o l o g i z o w a n y m i z a k s j o l o g i z o w a n y m n y c h jej p r z e j a w ó w , t a j e m n i c ą , której o d s ł o n i e n i e jest m o ż l i w e . S p r ó b u j m y teraz rozważyć — w interesującym nas aspekcie myśleniem o l u d o w o ś c i . 1 6 Analiza ta nie ukazuje wprawdzie „ g ł ę b i n o w y c h " reguł n i e u ś w i a d a m i a n e j infrastruktury, k t ó r y m i — teorię strukturalistyczną w polskiej e t n o l o g i i . O t o w y p o w i e d ź p r z e d s t a w i e n i w niej badacze m i e l i b y się p o s ł u g i w a ć , u j a w n i a jej przedstawiciela: t y l k o p e w n e f i g u r y myślenia o l u d o w o ś c i , daje w s z e l a k o a s u m p t „Kultura — powiadają ewolucjoniści (a i m p l i c i t e również do poszukiwań o w y c h fundamentalnych logiczno-matematycz- i f u n k c j o n a l i ś c i ) — j e s t w y n i k i e m p o z n a w a n i a i o s w a j a n i a natury n y c h w r ę c z struktur, k o n s t y t u u j ą c y c h aprioryczny element w s z e l ­ przez c z ł o w i e k a . Na c z y m j e d n a k polega ludzkie p o z n a w a n i e kiego poznania. jakimikolwiek O t o następna k w e s t i a — w ł a ś n i e ó w a p r i o r y c z n y c h a r a ­ i n n y m i działaniami, na n a z y w a n i u i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y kter p o z n a n i a , o d m i e n n y j e d n a k o d t e g o , który głosił Husserl, nie i oswajanie 20 natury? Przede w s z y s t k i m , przed �odniesiony b o w i e m d o p r z e d m i o t u a d o p o d m i o t u p o z n a n i a . — n i e m o ż l i w a : m o m e n t jej u k o n s t y t u o w a n i a , jeśli w o g ó l e jest d o „ Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale na p e w n o nie jest p o m y ś l e n i a , b y ł b y r ó w n o c z e ś n i e k o ń c e m wszelkiej e t n o l o g i i . Na takim, jakim jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k przedstawiony" c o i n n e g o c h c i e l i b y ś m y j e d n a k z w r ó c i ć baczniejszą u w a g ę . O t o — pisze autor. Rzecz jest z w i ą z a n a ze w s k a z a n y m s u b i e k t y w i z ­ ani na krok nie m o ż e m y zbliżyć się d o o w e g o „ j ą d r a t a j e m n i c y " . mem strukturalizmu. M a m y o t o d u a l i s t y c z n y p o d z i a ł na ś w i a t C h o ć p o t e n c j a l n y c h relacji z a w a r t y c h w d a n y m systemie czy i jego wyobrażenia, ś w i a t — jak by p o w i e d z i a ł kantysta — rzeczy w zakresie m o ż l i w y c h p r z e d s t a w i e ń ś w i a t a jest m n o g o ś ć , w s z e ­ samych w sobie i ś w i a t naszych j e g o p r z e d s t a w i e ń . Ten a g n o s - lako ilość ich permutacji jest o g r a n i c z o n a . W t ó r u j e t e m u sam tycyzm w o b e c Lévi-Strauss, g d y pisze: obiektywnie istniejącego ś w i a t a jest funkcją apriorycznego charakteru p o z n a n i a . „ C z ł o w i e k o d s a m y c h p o c z ą t k ó w d y s p o n u j e całokształtem Hipoteza S a p i r a - W h o r f a , badania W i t t g e n s t e i n a i j e g o teza t e g o , c o znaczące, i jest bardzo z a k ł o p o t a n y , g d y ma przydzielić je atomizmu l o g i c z n e g o ( „ G r a n i c e m o j e g o języka oznaczają granice t e m u , c o znaczone, a c o jest m u d a n e j a k o bodziec, c h o ć nie staje mojego ś w i a t a " ) , wreszcie ustalenia de Saussure'a w s k a z u j ą na się dzięki t e m u znane. M i ę d z y t y m i d w o m a b i e g u n a m i zawsze język właśnie jako g ł ó w n ą kategorię percepcji r z e c z y w i s t o ś c i , w y s t ę p u j e n i e o d p o w i e d n i o ś ć , którą przezwyciężyć m ó g ł b y t y l k o wyznaczającą jej kres, ale i czyniącą tę percepcję w możliwą. Foucault d o d a t u jeszcze episteme ogóle — sposób ujmowa­ rozsądek b o s k i , a która bierze się z istnienia n a d w y ż k i t e g o , c o znaczące, w p o r ó w n a n i u z tymi elementami znaczonymi, do nia świata w ł a ś c i w y dla danej e p o k i , zaś Lacan — przedstawiciel k t ó r y c h może o n o b y ć d o s t o s o w a n e . W strukturalizmu w psychoanalizie — rzecz p o p r o w a d z i k o n s e k ­ zrozumienia świata c z ł o w i e k d y s p o n u j e w i ę c zawsze n a d w y ż k ą s w y m dążeniu do wentnie d o końca: o g ł o s i „ ś m i e r ć c z ł o w i e k a " , k t ó r y s w e d o ­ znaczenia." 20 O d w o ł u j ą c się d o analogii s ą d ó w a n a l i t y c z n y c h można by mniemane istnienie zawdzięczać może t y l k o istnieniu języka. Nieco bardziej p o w ś c i ą g l i w y okazał się Cassirer, c h o ć o b e c n o ś ć p o w i e d z i e ć , że w orzeczeniu ( n i e s k o ń c z o n y zbiór z n a c z o n y c h ) apriorycznych kategorii przypisał r ó w n i e ż sztuce, m i t o w i , nauce. w y p o w i a d a n e jest t y l k o t o , c o zawarte jest w p o d m i o c i e ( s k o ń ­ Nie p o z b a w i o n e są zatem p o d s t a w a n a l o g i e c z y n i o n e p o m i ę d z y c z o n y zbiór z n a c z ą c y c h ) , a zatem w s z e l k i e przedstawienia świata formami s y m b o l i c z n y m i n e o k a n t y s t y ze szkoły marburskiej a s t r u ­ są n i c z y m n i e s k o ń c z o n a i m p r o w i z a c j a na wszystkie kturami Lśvi-Straussa, c h o ć b y n a w e t te ostatnie t r a k t o w a ć j a k o t e m a t y — z u ż y c i e m s k o ń c z o n e j liczby d ź w i ę k ó w . D o c h o d z i m y — w znacznym s t o p n i u w y a b s t r a h o w a n e — m o d e l e r z e c z y w i s t o ­ w ści k u l t u r o w e j . " k t ó r y m i jest już t y l k o tajemniczy, n i e o p i s y w a l n y , n i e m o ż l i w y d o W bardziej s z c z e g ó ł o w y m w y m i a r z e niegdysiejsze a p r i o r y c z ­ ne formy czasu i przestrzeni, p r z y c z y n o w o ś c i i substancji zostały zastąpione przez binaryzm i relacjonizm, które — w myśl s t r u k ­ możliwe p e w n y m m o m e n c i e d o o w y c h s ł u p ó w g r a n i c z n y c h , poza pojęcia ś w i a t . Na p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h ustaleń, c h o ć — trzeba przyznać — nie w y c z e r p u j ą c y c h p r z e d s t a w i o n e g o zagadnienia, turalizmu — f u n d u j ą działanie l u d z k i e g o u m y s ł u . T o w a r z y s z y rzecz w y m a g a ł a b y b o w i e m bardziej g r u n t o w n y c h b a d a ń , nasuwa temu określona ś w i a d o m o ś ć m e t o d o l o g i c z n a : „ W szczególności się w n i o s e k , że o m a w i a n a teoria strukturalistyczna ma s w ó j strukturalizm można określić historycznie j a k o przejście o d ś w i a ­ r o d o w ó d w tradycji filozoficznej z w a n e j k r y t y c z n ą , w skład domości s y m b o l i c z n e j do świadomości paradygmatycznej" 18 której w c h o d z i Kantyzm i o b i e szkoły n e o k a n t y z m u . 21 Bliższa jest — pisze Barthes. W ł a ś n i e f o r m a l n e relacje p o m i ę d z y znakami, n a w e t p r a w o w i e r n e m u K a n t y z m o w i niż n p . szkole marburskiej, a w w a r s t w i e kategorii p o z n a w c z y c h w s p o m n i a n y binaryzm c h o ć b y z p o w o d u o d w o ł a ń d o m e t a f i z y c z n e g o realizmu (trzeba i relacjonizm, t o o w e f o r m y nadające rzeczywistości określony przy t y m o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć f i l o z o f o w i z Królewca i p r z y p o m ­ kształt, a zarazem s ł u p y g r a n i c z n e w y z n a c z a j ą c e kres poznania. nieć, że b r o n i ł się o n przed p r z y p i s y w a n i e m j e g o s y s t e m o w i Strukturalizm stwierdza ich nieprzekraczalność. D o s t ę p n e jest jakiejkolwiek metafizyki). tylko to, c o u k o n s t y t u o w a n e przez p o d m i o t o w ą strukturę, c h o ć „chimeryczne" to jednak „samoprzezsięzrozumiałe". Wprawdzie fenomenologia i neokantyzm wystąpiły swego Szukamy czasu przeciw p s y c h o l o g i z m o w i i p o z y t y w i z m o w i filozofii d r u ­ więc o w y c h kategorii samoprzezsięzrozumiałości. Beznadziejne giej p o ł o w y XIX w i e k u , w t y m p r z e c i w k o naturalistycznej teorii jest b o w i e m u s i ł o w a n i e znalezienia p r a w d z i w e g o sensu, istoty k u l t u r y , nie m o g ł o t o rzecz jasna d o p r o w a d z i ć d o zasypania rzeczywistości. M o ż l i w y d o ustalenia jest t e n t y l k o sens, jaki przepaści, jaka dzieliła o b i e szkoły i jaka dzieli r ó w n i e ż różne — mocą a p r i o r y c z n y c h zasad — nadaje rzeczywistości z b i o r o w a orientacje d y s c y p l i n s z c z e g ó ł o w y c h , w t y m w e t n o l o g i i . Każda świadomość. b o w i e m teoria n a w i ą z u j e — ś w i a d o m i e bądź n i e ś w i a d o m i e — d o W w y p o w i e d z i a c h , iż p o z n a w a n i e ś w i a t a „ n i e jest p o z n a w a ­ p e w n e j filozoficznej tradycji. Każdy badacz — jeśli zostanie d o niem w sensie zbliżania się d o jądra t a j e m n i c y " , lub: „ Ś w i a t jest t e g o „ z m u s z o n y " — uzasadnia s w o j ą k o n c e p c j ę o d w o ł u j ą c się być może t a k i m , j a k i m jest...", zawarta jest i m p l i c i t e teza realizmu d o , mniej l u b bardziej arbitralnie przyjętych, t w i e r d z e ń natury metafizycznego. Nie k w e s t i o n u j e się b o w i e m istnienia tej t a j e m ­ o g ó l n e j . A n a l i z o w a n e teorie okazały się teoriami a n t a g o n i s t y c z - nicy, istnienia ś w i a t a rzeczy s a m y c h w s o b i e , ś w i a t a o b i e k t y w ­ n y m i : na „ z a d a n e " pytania d o t y c z ą c e p o d s t a w o w y c h nego. Jest t o szczególna, f e n o m e n a l i s t y c z n a odmiana f i l o z o f i c z n y c h udzieliły p r z e c i w s t a w n y c h o d p o w i e d z i . I tak, jeśli realizmu: c h o ć ó w ś w i a t o b i e k t y w n y istnieje, jest o n t r a n s c e n ­ c h o d z i o naturę rzeczywistości, w t y m tej określonej granicami dentny w o b e c p o d m i o t u i w s z e l k i c h a k t ó w ś w i a d o m o ś c i . D o ­ d y s c y p l i n y , j e d n a deklaruje s w ó j esencjalizm, druga — f e n o m e k w e s t i i źródeł poznania kwestii świadczamy t y l k o sferę zjawisk k o n s t y t u o w a n y c h przez nasze nalizm. W własne u m y s ł o w e s t r u k t u r y , kategorie, pojęcia. N a z y w a m y , usta­ aprioryzmem, wszelako nawiamy relacje, r o z k a w a ł k o w u j e m y , ustatyczniamy, o p i s u j e m y w p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j jest o n o d n i e s i o n y d o coś, co w krańcowo o b i e o p o w i a d a j ą się za różnymi jego odmianami: dynamiczne, p r z e d m i o t u , w p r z y p a d k u teorii strukturalistycznej — d o p o d ­ niepodzielne, n i e o p i s y w a l n e . Ó w c z y n n y akt u m y s ł u ( w t y m t e g o m i o t u poznania. Wreszcie w sporze o granice poznania rysuje się zbiorowego) nie t y l k o czyni w s z e l k i e p o z n a n i e m o ż l i w y m : jest na opozycja o b i e k t y w i z m u równi przyczyną i s k u t k i e m n i e m o ż n o ś c i dotarcia d o O s o b n a kwestia t o s z c z e g ó ł o w e rozważenie implikacji m e t o d o l o ­ swej istocie jest b y ć może ciągłe, „jądra tajemnicy". O t o c o pisze S t o m m a : „Tablice M e n d e l e j e w a k u l t u r y zawierają wszakże m n o g o ś ć i subiektywizmu teoriopoznawczego. g i c z n y c h t a k i c h o t o f i l o z o f i c z n y c h r o z w i ą z a ń . Problem ten o m ó ­ w i ł w s t ę p n i e Czaja w e w s p o m n i a n y m artykule, dając o d p o w i e d ź relacji p o t e n c j a l n y c h . Relacji, które m o g ą nie z n a j d o w a ć z o b i e k ­ n e g a t y w n ą w s p r a w i e m o ż l i w o ś c i ścisłej w s p ó ł p r a c y i r ó w n o ­ t y w i z o w a n y c h społecznie manifestacji, są j e d n a k — c h o ć b y j a k o czesnego w y k o r z y s t y w a n i a antytezy j e g o reguł — i m p l i c i t e z a w a r t e w systemie. Kultura rzuca teorii. Istotniej tak a m b i t n y p r o g r a m w y d a j e się przedsięwzięciem dyrektyw metodologicznych obu swój cień — cień uczuć, marzeń, k o s z m a r ó w i t ę s k n o t . Etnologia nie d o p r z e p r o w a d z e n i a . Z g o d a może być utrzymana d o p ó t y , marzeń t o w ł a ś c i w i e a n t y e t n o l o g i a , g d y ż związana byłaby ściśle d o p ó k i każda z teorii penetruje sfery kultury, ku k t ó r y m , mocą z ludzkim p r a g n i e n i e m zrzucenia t e g o n i e w y g o d n e g o g o r s e t u , tradycji b a d a w c z e j i p o s i a d a n y c h narzędzi, skłania się w sposób jakim stawać się musi u s p o ł e c z n i o n y , a w i ę c już o b o w i ą z u j ą c y „naturalny". W k o ń c o w y m fragmencie omawianego fałszywy ś w i a t k u l t u r y , . . " 1 9 Istotnie, „ e t n o l o g i a m a r z e ń " jest — w myśl s t r u k t u r a l i z m u artykułu S t o m m y ma j e d n a k miejsce starcie na terenie — w y d a w a ł o b y się — neutralnym. 21 �Oto Benedyktowicz w s w o i m programie omawia antymetaforyczny charakter o p i s u f e n o m e n o l o g i c z n e g o i przytacza f r a g m e n t M i a ł o tu miejsce p e w n e n i e p o r o z u m i e n i e . Po pierwsze: Poincare w y c h o d z i z pozycji k o n w e n c j o n a l i z m u w y p o w i e d z i Eliadego, p o d o b n o j e d y n e j , w której tenże sięgnął i usiłuje z d y s k r e d y t o w a ć jednakże d o metafory — znanej m e t a f o r y słonia. Przedstawiciel Eliadego zasady, stosując z ł o ś l i w i e sofizmat t z w . w i e l o z n a c z n o ­ prawomocność wspomnianej przez strukturalizmu w y p o w i e d ź tę p o d d a j e krytyce. By j e d n a k m ó c tej ści potencjalnej. P o g l ą d e m , iż „skala t w o r z y z j a w i s k o " m o ż n a krytyce dobrze się przyjrzeć p r z e d s t a w m y jeszcze raz s t a n o w i s k o b o w i e m o p e r o w a ć d o w o l n i e , jeśli t y l k o w y r w i e się g o z k o n t e k s ­ Eliadego: t u . Tak w i ę c m i k r o s k o p t r a k t o w a n y j a k o ta skala w y k a ż e , że takie „ N o w o c z e s n a nauka z r e h a b i l i t o w a ł a zasadę, która w X I X w . została m o c n o p o d w a ż o n a na skutek pomieszania z j a w i s k o z o o l o g i c z n e jak słoń jest o r g a n i z m e m wielokomór­ pewnych k o w y m , ale w y k a ż e też, że takie z j a w i s k o religijne jak o b r z ę d jest pojęć, a która g ł o s i , że 'skala t w o r z y z j a w i s k o ' . Henryk Poincare r ó w n i e ż o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r k o w y m — jeśli p o d d a ć b a d a ­ z a p y t y w a ł nie bez i r o n i i , czy przyrodnik, który bada słonia j e d y n i e niom mikroskopowym jednego z jego uczestników, a choćby przez m i k r o s k o p , może s t w i e r d z i ć , że dostatecznie poznał naturę n a w e t w s z y s t k i c h . Nie m i k r o s k o p należy b o w i e m t r a k t o w a ć j a k o t e g o zwierzęcia? M i k r o s k o p o d k r y w a strukturę i m e c h a n i z m narzędzie określania skali zjawiska. T a k i m narzędziem d o s t ę p n y m k o m ó r e k , które są i d e n t y c z n e dla w s z y s t k i c h o r g a n i z m ó w w i e l o ­ p r a w i e k a ż d e m u , r o z p o c z y n a j ą c y m proces p o z n a w c z y , jest w z r o k k o m ó r k o w y c h . S ł o ń jest n i e w ą t p l i w i e o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r ­ w ł a ś n i e , który niekoniecznie należy uznać za przeżytek i o d ł o ż y ć k o w y m . A l e czy t y l k o t y m ? w skali m i k r o s k o p u można by na półkę z n i e u ż y t e c z n y m i rupieciami. T o o d w z r o k u zaczyna się zastanawiać się nad o d p o w i e d z i ą . W skali w z r o k u l u d z k i e g o , droga określania c o jest zjawiskiem z o o l o g i c z n y m , a c o który przynajmniej dostrzega w s ł o n i u z j a w i s k o z o o l o g i c z n e , nie r e l i g i j n y m . Nie oznacza t o b y n a j m n i e j , że w z r o k jest tą skalą. Skalą ma już miejsca na w ą t p l i w o ś c i . P o d o b n i e z j a w i s k o religijne ukaże jest z o o l o g i c z n y l u b religijny charakter zjawiska. S ł o ń nie ma b y ć się nam j a k o takie t y l k o w ó w c z a s , g d y będzie rozumiane w e d ł u g t e d y badany w skali s ł o n i o w e j , a w skali z o o l o g i c z n e j , p o d o b n i e w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s , g d y będzie badane w skali r e l i g i j n e j . " np. obrzęd ma być b a d a n y w skali religijnej. Eliade m ó w i tyle i t y l k o tyle. Nie porusza w o g ó l e k w e s t i i badania słonia w skali religijnej, 22 S t o m m a z a c y t o w a ł tę w y p o w i e d ź pomijając pierwsze zdanie c o — jak w i a d o m o — także się zdarza, i p o d o b n e rzeczy zdarzały i f r a g m e n t o s t a t n i e g o , a m i a n o w i c i e : „...gdy będzie r o z u m i a n e się także s a m e m u Eliademu. S ł o w e m , w w y p o w i e d z i j e g o z a w a r ­ w e d ł u g w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s . . . " , c o t y jest i m p l i c i t e p o s t u l a t s t o s o w a n e j t e m a t y c z n e j redukcji i m e t o ­ w s p o s ó b istotny umniejsza k l a r o w n o ś ć w y p o w i e d z i Eliadego, d y c z n e j abstrakcji, z a b i e g ó w , na które składa się r ó w n i e ż w y ­ a następnie d o p r z y t o c z o n e g o c y t a t u u s t o s u n k o w a ł się w s p o s ó b znaczanie o w e j skali. następujący: Po d r u g i e : Eliade nie u ż y w a określenia „ j a k o t a k i e " w ż a d n y m „ T a k , t o b y ł b y klucz d o f u r t k i w i o d ą c e j poza ograniczenia m e t a f i z y c z n y m sensie. M ó w i ą c o „ z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o t a ­ d y s c y p l i n y . T o b y ł o b y panaceum... Niestety — w y p o w i e d ź Elia­ k i m " m ó w i ani m n i e j , ani w i ę c e j , t y l k o o z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o d e g o zawiera niedopuszczalne nadużycia. Jeżeli b o w i e m z j a w i s ­ r e l i g i j n y m w ł a ś n i e ( „ g d y będzie r o z u m i a n e w e d ł u g w ł a s n y c h ko religijne badane ma być w skali religijnej, t o i o d p o w i e d n i o w a r u n k ó w i s t n i e n i a " ) . Cała zresztą przytoczona w y p o w i e d ź jest słoń badany być w i n i e n w skali s ł o n i o w e j , a skala w y p o w i e d z i ą raczej m e t o d o l o g a , niż metafizyka. wzroku l u d z k i e g o jest t u ni p r i c z o m . Po d r u g i e : cóż t o znaczy ' j a k o taki'? Ergo: Pretensje, że f e n o m e n o l o g o w i e c h c ą badać słonia „ j a k o Słoń j a k i m jest każdy w i d z i ? Zaiste nie d a n e jest c z ł o w i e k o w i t a k i e g o " należy k i e r o w a ć d o Husserla, Schelera czy Ingardena, zgłębić słonia w s ł o n i o w e j skali. D l a t e g o też usiłując g o poznać a nie d o stara się przykładać skale różne: m i k r o s k o p u , s w o j e g o w z r o k u , dziedziną s w y c h b a d a ń w kategoriach eidos, a w kategoriach Eliadego czy B e n e d y k t o w i c z a . Ci nie zajmują się lunety w której słonie małe jak m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt ... sacrum. Zresztą t e n o s t a t n i , uprzedzając m o ż l i w e , p o d o b n e d o T w i e r d z e n i e zaś, że ' t y l k o ' j e d n a z t y c h skal ukaże n a m słonia w y ż e j p r z e d s t a w i o n y c h , zarzuty, pisze w p e w n y m miejscu o m a ­ w j e g o n i e b y w a ł e j j a k o t a k o ś c i ( M i c k i e w i c z j a k o t a k i , a jak nie wianego tu artykułu: taki, t o jaki i d l a c z e g o ) bardziej niż n i e b e z p i e c z n y m totalitaryz­ m e m m e t o d o l o g i c z n y m , jest po prostu o d w i e c z n y m ludzkim złudzeniem docierania d o jądra t a j e m n i c y . S ł o ń nie jest ani z w i n n y , ani niezgrabny, ani szary, ani p ł o w y , ani p o t u l n y i p o ­ słuszny, ani dziki i z ł o ś l i w y . J a k o t a k o ś ć słonia jest nie t y l k o „ H u s s e r l w y r ó ż n i ł szereg e t a p ó w i t y p ó w redukcji f e n o m e n o ­ l o g i c z n y c h . B y ł o b y niedorzeczne, a i c h y b a n i e m o ż l i w e , p o ­ s z u k i w a ć w tekstach Otta czy Eliadego ich o d z w i e r c i e d l e n i a . " 24 Istotnie, j a k o t a k o ś ć słonia nie s t a n o w i p r z e d m i o t u zainte­ resowań etnologa. Żadna jakotakość. n i e o p i s y w a l n a ; nie s t a n o w i r ó w n i e ż p r z e d m i o t u z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g a . Żadna j a k o t a k o ś ć . " 2 3 PRZYPISY 1 S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kate­ gorii „kultura". Szkicantymetodologiczny, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " 1 9 8 7 , nr 1—4 Tamże, s. 1 5 4 D. Czaja, Spór o model etnologicznej interpretacji, „Prace E t n o g r a f i c z n e " , 1 9 9 0 z. 27 Tamże, s. 21 Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V , 1 9 8 0 , z. 2 L. S t o m m a , Z zapisków etnologa. (List L u d w i k a S t o m m y w y s ł a n y z Paryża d o Redakcji a o p a t r z o n y t y t u ł e m : Słoń a sprawa etnologii), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 2 , nr 1—4 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . c i t , s. 10 M . Eliade, Doświadczenie labiryntu, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " , 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 6 7 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 13 Tamże, s. 3 2 M . Eliade, o p . cit. L. S t o m m a , o p . cit., s. 71 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 22 1 3 Tamże. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna. Warszawa 1 9 7 0 , s. 1 2 8 Tamże, s. 3 1 3 Cz. R o b o t y c k i , S. W ę g l a r z Chłop potęgą jest i basta, O mityzacji kultury ludowej w nauce, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1—2 J . Niżnik, Wokół formalno-struktura/nej koncepcji mitu. E. Cassirer i C. Lévi-Strauss, „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , 1 9 7 2 , nr 5 R. Barthes, Mit i znak. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 6 7 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 2 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, s. LV, ( w : ) M . M a u s s , Socjologia i antropologia. Warszawa 1973 Por. sugestię D. Czaji w artykule Dylematy błazna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 8 , nr 4 , s. 2 1 7 M . Eliade, Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 1 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 3 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 31 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 �