https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b82c7bd991eccf82015f0c1066b1a5a.pdf 4cdffbe6e883c498bde4d6d36bd3e30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2733 Title A name given to the resource Folkloryzm nauk o kulturze ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski FOLKLORYZM NAUK 0 KULTURZE LUDOWEJ* Problem można b y ł o b y s p r o w a d z i ć d o zasadniczego pytania c y n o w a n a s w o i m p r z e d m i o t e m p o z n a n i a , sprzyja m i t o l o g i z o w a - 0 to co i dlaczego u c z y n i o n o z f o l k l o r e m i kulturą l u d o w ą w e n i u i często w t ó r n e m u w p r o w a d z a n i u u t o p i j n y c h w i z j i , bądź współczesności. Tak s f o r m u ł o w a n e zadanie jest w ł a ś c i w i e nie d o wysoko ocenianych zabytkowych tekstów do współczesnego wykonania w j e d n y m , k r ó t k i m tekście. P o w o d y t e g o są tyleż o b i e g u . W s p ó ł c z e ś n i badacze pisali o stałej o b e c n o ś c i mechaniz­ oczywiste, co g i g a n t y c z n i e s k o m p l i k o w a n e — z f o l k l o r e m z r o b i o ­ m u mityzacji k u l t u r y l u d o w e j w myśli n a u k o w e j . Stefan Kołacz­ no wszystko, c o się zrobić d a ł o i t o , c o b y ł o z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e , k o w s k i przed laty ujął t o ładniej — „ n a s z stosunek estetyczny d o w y k o r z y s t y w a n o g o w e w s z y s t k i c h m o ż l i w y c h sytuacjach i d o poezji l u d o w e j " celów rozmaitych. W latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h , k t ó r y c h kulturą rozmaite. Nasze d o b r e s a m o p o c z u c i e zyskuje d o d a t k o w y ar­ 1 8 7 p o z w a l a n a m w p r o j e k t o w y w a ć w nią treści masową autor z a j m o w a ł się d o k ł a d n i e streszczało się t o w haśle g u m e n t , g d y m o ż e m y nieco p r o t e k c j o n a l n i e w m ó w i ć f o l k l o r o w i „kultura l u d o w a — d o b r e m n a r o d u " . K ł o p o t z o d p o w i e d z i ą na m y ś l o w e głębie. Często są o n e t y l k o naszą w ł a s n o ś c i ą . zadane pytanie polega także i na t y m , że udzielano jej już wielokrotnie, c o niestety w c a l e nie oznacza, że 8 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " k w i t u j e p e w n e nasilające się w różnym ostatecznie s t o p n i u zjawiska społeczne i kulturalne. Trzeba jednak stale Z racji t a k i c h w ł a ś n i e o g r a n i c z e ń — i l o ś c i o w y c h w y m i a r ó w w kulturze m a s o w e j , z a r ó w n o o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m k u l ­ tematyki — bohater liryczny tekstu będzie t y l k o j e d e n — nauka, t u r o w y c h ofert, jak i a n t r o p o l o g i ę ich o d b i o r c ó w . Są t o jednak która p o w i n n a z a j m o w a ć się o b i e k t y w n y m o p i s e m , później zaś s p r a w y zasadniczo — interpretacją, zjawisk o b d a r z o n y c h m i a n e m „ k u l t u r y l u d o w e j " . masowej mylone. Nauka j e d n a k często m i e w a uznać za zasadniczy obszar s w o i c h r o z w a ż a ń . wyjaśniano s p r a w ę . pamiętać, że są t o zjawiska inaczej określony stosunek do własnego p r z e d m i o t u p o z n a n i a . I t o s t a n o w i p r o b l e m t e g o t e k s t u . 9 w i e l o r a k i e , c h o d z i , jak różne, c h o ć często w krytykach Kulturę o d b i o r c ó w e t n o l o g o w i e zawsze kultury proponują 10 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " zaś ma r z e c z o w o , o b i e k t y w n i e o p i s y w a ć ludowa s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą rzeczywistość; p o s ł u g u j ą c się n i m trzeba Książka jest starannie p r z y g o t o w a n a , z e l e g a n c k i m i w c i ą ż w i d z i e ć o w ą c o najmniej d w u a s p e k t o w o ś ć : oferta komer­ komentarzami i k o l o r o w y m i f o t o g r a f i a m i . Jest w ś r ó d n i c h zdjęcie cyjna — czy w polskiej sytuacji — decyzje p o l i t y k i kulturalnej, W roku 1 9 8 8 A r k a d y o p u b l i k o w a ł y a l b u m Sztuka 2 w Polsce . są oraz społeczna p r a w d a — r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i a k o n s u m e n ­ l u d o w o , c h o ć niektóre e l e m e n t y stroju są bardzo w s p ó ł c z e s n e . t ó w . R y z y k o w n e jest zawsze b u d o w a n i e u o g ó l n i e ń na temat Podpis przynosi i n f o r m a c j ę „ O k o l i c e Ł o w i c z a . Ok. 1 9 7 5 przedstawiające „Kobietę z dzieckiem". Postacie ubrane r." o d b i o r c ó w , (zakres z a i n t e r e s o w a ń a n t r o p o l o g ó w , e t n o l o g ó w ) , Wszystko się niby zgadza, ale t o w s p ó ł c z e s n e zdjęcie, z dzisiej­ w y ł ą c z n i e na p o d s t a w i e t o w a r ó w o f e r o w a n y c h im przez rynek szymi l u d ź m i i o d l e g ł y m i t ł a m i , zawiera w sobie p e w i e n w y o b ­ czy p r o p a g a n d ę . 11 rażeniowy p r z y m u s , p o d p i s g o jeszcze w z m a c n i a . Pisała o t y m Dyskusja o f o l k l o r y z m i e w y b u c h ł a u s c h y ł k u lat sześćdziesią­ Susan S o n t a g : „ F o t o g r a f i a w z m a c n i a n o m i n a l i s t y c z n y p o g l ą d na t y c h i t r w a ł a przez całe lata siedemdziesiąte. W k s z t a ł t o w a n i u rzeczywistość społeczną t r a k t o w a n ą tak, j a k b y składała się z m a ­ m o d e l u p o l i t y k i kuluralnej t o okres szczególny. Programy k u l ­ łych j e d n o s t e k w y s t ę p u j ą c y c h w nieskończenie w i e l k i e j liczbie turalne z a r ó w n o a k c e n t o w a ł y „ u p o w s z e c h n i e n i e " , „ d e m o k r a t y ­ — jako, że n i e s k o ń c z o n a jest liczba zdjęć c z e g o k o l w i e k . Poprzez zację k u l t u r y " , jej „ o ś w i a t o w o ś ć " , jak i skłaniały d o „ r a d o s n y c h " , fotografie ś w i a t staje się c i ą g i e m n i e z w i ą z a n y c h ze sobą s w o b o d ­ k o n s u m p c y j n y c h p o s t a w . Społeczne skutki t e g o b y w a ł y jednak nych cząstek, a historia i w s p ó ł c z e s n o ś ć — s k u p i s k a m i a n e g d o t e k dość d w u z n a c z n e , c o pokazują badania nad ś w i ę t o w a n i e m po 1 fait polsku. 3 divers." N o m i n a l i s t y c z n a sugestia zawiera w s o b i e p u ł a p k ę hipo- stazowania t e g o , c o na f o t o g r a f i i się znajduje. T e r m i n y n a u k o w e , które stają się p u b l i c y s t y c z n ą w ł a s n o ś c i ą , przez s w o j e t e m a t y 12 Obraz „ w s i s p o k o j n e j , w s i w e s o ł e j " i c e p e l i o w s k o k o l o r o w e j , b y ł w t y m w y p a d k u p r o p a g a n d o w o n i e z w y k l e poży­ teczny. S p o r y w o k ó ł „ f o l k l o r y z m u " u s i ł o w a ł y u c h w y c i ć istotę k u l ­ t u r o w y c h zjawisk. Stale u p o m i n a n o się o w i d z e n i e mogą p o w t a r z a ć sugestie takie same. Artykuł chce więc powiedzieć o jednej z m o ż l i w y c h , zapewne między f o l k l o r e m a f o l k l o r y z m e m . różnicy 13 nieprzyjemnej dla p r o f e s j o n a l i s t ó w o d k u l t u r y l u d o w e j , s p r a w i e . W c a l e j e d n a k nie oznacza t o , że udało się ostatecznie uniknąć Otóż za perypetie z f o l k l o r y z m e m , za tracący na o p e r a t y w n o ś c i pułapek interpretacji i s p o ł e c z n y c h użyć i nadużyć n a u k o w y c h termin i p e w n ą k u l t u r o w ą rzeczywistość, za użycia i nadużycia k o n c e p c j i . Rzecz nie t y l k o w przecenianiu znaczenia niektórych w p o s ł u g i w a n i u się l u d o w y m i r e k w i z y t a m i i l u d o w o ś c i ą j a k o instytucji k u l t u r a l n y c h dla p o d t r z y m a n i a „ a u t e n t y c z n y c h " trady­ p e w n y m m o d e l e m , zapisem hierarchii w a r t o ś c i , w s p ó ł o d p o w i e ­ cji. Problem leży w t y m , że ó w r e a n i m o w a n y „ a u t e n t y z m " także dzialni są n a u k o w c y , którzy f o l k l o r e m się z a j m u j ą . Źródła t e g o są zawsze jest w y ł ą c z n i e „ f o l k l o r y z m e m " , jeżeli t y l k o towarzyszą m u różne: brak precyzji w określeniu p r z e d m i o t u p o z n a n i a , s a m o gesty „przebierania s i ę " , w y k o n y w a n i a o d t w a r z a n e j roli. Parado­ 1 s k o m p l i k o w a n i e materii n a u k o w y c h penetracji. Jest też rzecz ksalnie w i ę c f o l k l o r y ś c i m o g l i przyczyniać się d o utwierdzania najważniejsza — t r u d n o ś ć rezygnacji z rozmaitości ról, jakie z m i t y z o w a n y c h przekonań o „ a u t e n t y c z n o ś c i " , f o l k l o r y s t y c z n o - humaniście p r z y c h o d z i pełnić w s p o ł e c z e ń s t w i e : bycia n a u k o ­ ści zjawisk, które były p r z e d m i o t e m ich n a u k o w y c h w c e m , p o p u l a r y z a t o r e m , moralistą, działaczem, c o d o p r o w a d z a e s o w a ń . Niektóre takie zjawiska w c i ą ż f u n k c j o n u j ą w s p ó ł c z e ś ­ zainter­ Skutki nie, ale nie oznacza t o w c a l e , że są t y m s a m y m , czym były wizji w k u l t u r a c h d a w n y c h . N a u k o w i k o n s u l t a n c i STL i Cepelii speł­ kultury l u d o w e j , poprzez p r o g r a m a t o r s k i e intencje o r g a n i z a t o r ó w niają n i e w ą t p l i w i e w a ż n e spłecznie f u n k c j e , ale utrwalają także do mieszania r ó ż n y c h zjawisk i p o s t a w w o b e c b y w a j ą różne: o d t w o r z e n i a nich. literacko-humanistycznych m i m o c h o d e m m n i e m a n i a o istnieniu rzeczywistości, która zamar­ k o n k u r s ó w aż d o s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . 5 Folkloryzm j a k o p o s t a w a s w o b o d n i e z a d o m o w i ł się w nauce, która zajmuje się b a d a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . Działalność n a u k o ­ w a także b y w a f o l k l o r y z m e m , w t e d y kiedy nauka — zafas- ła w m u z e a l n y c h salach. Przed dalszymi rozważaniami należy p o c z y n i ć istotne za­ strzeżenie. Pisząc o f o l k l o r y s t y c e m a m na myśli jej społeczne znaczenie, sensy p r z y p i s y w a n e n a u k o w y m u s t a l e n i o m w p o t o c z ­ * A r t y k u ł jest wersją referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji pt. Folklor i folkloryzm na Pomorzu Zachodnim dawniej i dziś z o r g a n i z o w a ­ nej w 1 9 8 9 roku w Szczecinie przez W o j c i e c h a Łysiaka. n y m , o b i e g o w y m odbiorze. Przykłady przytaczane nie są w i ę c pretensjami p o d adresem badaczy, e d y t o r ó w , p o p u l a r y z a t o r ó w . Służą one w y ł ą c z n i e d o t e g o , by pokazać, że nałożenie się na 23 �siebie p e w n y c h n i e d o s t a t k ó w w p r e c y z y j n y m ustaleniu w s p ó ł ­ założenia myślenia „ s k a n s e n o w e g o " , n o b i l i t u j ą c e g o p o s z c z e g ó l ­ czesnego p r z e d m i o t u etnografii i f o l k l o r y s t y k i , zadań p o p u l a r y z a ­ ne, cenne okazy w m u z e u m sztuki l u d o w e j . t o r s k i c h , muzealniczych i d o k u m e n t a c y j n y c h oraz działanie k u l ­ Warte o d n o t o w a n i a w t y m kontekście są trzy s p r a w y : tury m a s o w e j i aprobata ze s t r o n y k o n s u m e n t ó w — w s p ó ł k o n s - a. Na naszym r y n k u w y d a w n i c z y m rzadko t y l k o p o j a w i a j ą się t y t u u j ą s k o m p l i k o w a n y obraz w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r y z m u . N a u ­ scjentystyczne o p r a c o w a n i a o charakterze f o l k l o r y s t y c z n o - d i a l e - k o w c y usiłując u w o l n i ć w ł a s n e prace o d t e g o rodzaju niebez­ k t o l o g i c z n y m . Przykładem w y d a n a przez Instytut Śląski w O p o l u pieczeństw, sami pogłębiają społeczną m i t o l o g i z a c j ę w ł a s n e g o i o p r a c o w a n a przez S t a n i s ł a w a S m i e ł o w s k i e g o a n t o l o g i a Klek- przedmiotu poznania. Folkloryści p r o d u k u j ą f o l k l o r t r a d y c y j n y ; limanki. Opo­ może inaczej — przyczyniają się d o h i p o s t a z o w a n i a historycz­ wieści ludowe Zawiera ona zapisane z d i a l e k t o l o g i c z n ą precyzją ze Śląska Opolskiego Z a s t o s o w a n a notacja jest postacie tak d o k ł a d n a , że staje się barierą nie d o przebycia dla n i e p r o f e s ­ h u m a n i s t y c z n y c h działań n a u k o w y c h m o g ą się w s p o ł e c z n y m j o n a l n e g o czytelnika. T o o c z y w i ś c i e d y l e m a t e d y t o r s k i , decyzja odbiorze na siebie nakładać. „ P o p u l a r y z a c j a n a u k i " a l b o raczej 0 kształcie j ę z y k o w y m oznacza f i n a n s o w ą klęskę, a dla c z y t e l n i k a , nych w y o b r a ż e ń o n i m w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . Różne „ n a u k a na użytek m a s o w y " w latach siedemdziesiątych wy­ twarzały także „ a u t o r e f l e k s j ę " k u l t u r y m a s o w e j " , której f o l k loryzm był istotną częścią. Nauki badające kulturę ludową z n a j d o w a ł y się w i ę c zawsze w t a k i m „ a g r e s y w n y m " kontekście. który książki nie przeczyta, lecz t y l k o zobaczy — t o m a g i c z n e w r a ż e n i e czegoś nieskończenie e g z o t y c z n e g o . b. A n t o l o g i e , które c h c ą być 19 przekrojami historycznymi, należą d o p o m y s ł ó w e d y t o r s k i c h najczęściej p o d e j m o w a n y c h . Niebezpieczeństwa b y ł y szczególne, g d y teksty były a d r e s o w a n e Ich kształt w i ą ż e się z d a w n y m i d o szerokiego a u d y t o r i u m . — p r e z e n t o w a n i a najcelniejszych p r z y k ł a d ó w o k r e ś l o n y c h f o r m tradycjami wydawniczymi W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u u s a n k c j o n o w a n y m przez p o p u l a r n e działalności literackiej w p e r s p e k t y w i e historycznej. Dla p o t r z e b leksykony, f o l k l o r t o „ l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna o b e j m u j ą c a e d u k a c y j n o - m u z e a l n y c h t e g o rodzaju zabiegi p o r z ą d k u j ą c e są literaturę (baśnie, p o d a n i a , p r z y s ł o w i a ) , m u z y k ę (pieśni i t a ń c e ) , n i e w ą t p l i w i e n i e z w y k l e przydatne i pouczające. A n t o l o g i a staje W a r t o zobaczyć, jak p o t o c z n y o d b i o r c a , się prezentacją d z i e j ó w g a t u n k u , f o r m y , t e m a t u itd., i r ó w n o c z e ś ­ czytający a d r e s o w a n e d o n i e g o teksty badaczy k u l t u r y l u d o w e j , nie jest skarbczykiem najlepszych d o k o n a ń . P o p r a w n o ś ć l o g i c z ­ sztukę zdobniczą i t p . " 1 5 nabiera przekonania o w s p ó ł c z e s n o ś c i tak p o j m o w a n e g o f o l k ­ na t a k i e g o założenia jest poza dyskusją. J e d n a k dla c z y t e l n i k a , loru. który w muzeach b y w a nieczęsto, kryje się w t y m niejaka p u ł a p k a . O t o n p . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a o p u b l i k o w a ł a a n t o l o g i ę Nie 1. Konkursy f o l k l o r y s t y c z n e i nieoficjalność. Troską nie t y l k o r e g i o n a l n y c h działaczy k u l t u r a l n y c h jest wszystko 20 bajka . O d b i o r c y o b y t e m u z tekstami f o l k l o r y s t y c z n y m i „ r o z w i j a n i e f o l k l o r u " . Intencje takie są tyleż szlachetne, c o oparte dostarcza ona materiału d o przemyśleń na temat l u d o w e g o , ale na zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i u . Jeżeli „ k u l t y w o w a n i e folk­ także i p o t o c z n e g o , myślenia o historii, o s p o s o b a c h postrzegania l o r u " przybiera kształt e s t r a d o w y c h p o p i s ó w a r t y s t ó w w y s t ę p u ­ d z i e j ó w , zasadach selekcji f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h w folklorze i ich p a c h n ą c y c h naftaliną k o s t i u m a c h , t o z p e w n o ś c i ą p r z y s w o j e n i a w narracjach e p i c k i c h . Lektura może j e d n a k być w intencjach działaczy miesza się społeczne p o s ł a n n i c t w o z b a ł a ­ także inna ( w y s o k o ś ć n a k ł a d u w s k a z u j e także i na n i e p r o f e s ­ jących w mutnym nazewnictwem. j o n a l n e g o c z y t e l n i k a ) — o d b i o r c a w ł ó c z ą c się p o m u z e a l n y c h 16 Oto po zakończeniu w i d o w i s k o w o - k o n k u r s o w e j Ogólnopolskiego przeglądu gawędziarzy części // salach, g d y l e n i w i e nie będzie m u się c h c i a ł o szukać b i b l i o ­ w g r a f i c z n y c h i n d e k s ó w , może p o g u b i ć się w ś r ó d z a p i s ó w z róż­ regionalnych Byto­ miu ( 1 9 7 6 ) o d b y ł o się t r a d y c y j n e , kameralne s p o t k a n i e uczest­ n y c h epok. T y c h d a w n y c h i t y c h dzisiejszych. W książce z n a j d u j ą n i k ó w , o r g a n i z a t o r ó w , j u r o r ó w i stałych b y w a l c ó w , t y m razem już się o n e wszakże o b o k siebie. w nieoficjalnej, biesiadnej sytuacji. W e d ł u g Smolińskiej 17 zapisów Teresy zarówno timbre opowieści wtedy wygłaszanych, c. W i e l e edycji zawiera rzeczywiście celne, b ł y s k o t l i w e teksty 1 t o zapisane przez zbieraczy w s p ó ł c z e ś n i e . Dla jak i o g ó l n i e j — cały repertuar, z m i e n i ł y się zasadniczo. Prezenta­ o d b i o r c y kryją się w t y m niebezpieczne p u ł a p k i : cja t e k s t ó w toczyła się i n n y m t e m p e m , narratorzy nie musieli t e k s t ó w . Stoi oset 21 nade drogą popularnego preselekcja zawiera „ p i e ś n i , p r z y ś p i e w k i , wszakże liczyć się z „ f o l k l o r y s t y c z n y m i " o c z e k i w a n i a m i o b e c ­ porzekadła". n y c h w c i ą ż na sali o r g a n i z a t o r ó w i ich scenariuszami, które 0 s a m y m zbieraniu, s w o j e j fascynacji w y m u s z a ł y t e m a t y c z n e i r e g u l a m i n o w e ograniczenie w ż y w y m o b i e g u . A n i s ł o w a nie w s p o m i n a o zasadach selekcji. (temat, W e w s t ę p i e , autor, W ł a d y s ł a w S o b c z y k , pisze materiałem słyszanym biesiady, 1 teraz czytelnik o t r z y m u j e zbiór p o c h o d z ą c y c h z o k r e ś l o n e g o s w o i s t e j , autentycznej f o l k l o r o t w ó r c z e j s y t u a c j i , określały potrze­ obszaru t e k s t ó w . Są o n e rzeczywiście dużej urody, b y w a j ą także forma, czas w y k o n a n i a , g a t u n e k i t d . ) . Kształt całej by ludyczne, ale także i integracyjne stałej, w w i ę k s z o ś c i w y p a d ­ i śmiałe, b o , jak w y j a ś n i a autor, zależało m u na ich a u t e n t y c z n o ­ ków, grupy b y w a l c ó w gawędziarskich ści, nie m ó g ł w i ę c z r e z y g n o w a ć z t y c h t e k s t ó w , które b y w a ł y przeglądów. Biesiada w tym zamkniętym środowisku pozwalała rezygnować z w y m u ­ o b s c e n i c z n e i z n i e p r z y z w o i t y m i w y r a z a m i i t d . M o ż e się w i ę c s z o n y c h przez estradę z a c h o w a ń ( t z n . d b a ł o ś ć o s t r ó j - k o s t i u m , c z y t e l n i k o w i w y d a w a ć , że o t r z y m u j e nieretuszowany, a u t e n t y c z ­ cenzuralność, r e k w i z y t y i t p . ) , które o c e n i a n e są przez z a w o d o ­ ny zbiorek b ę d ą c y c h w ż y w y m o b i e g u o p o w i e ś c i f o l k l o r y s t y c z ­ w y c h o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s ó w ( k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z tradycją n y c h . Obraz jest j e d n a k n i e p r a w d z i w y — poza z a m i e s z c z o n y m i l u d o w ą jest stale u z n a w a n e za p o d s t a w o w e l ) . J uż p o przeglądzie tekstami p o z o s t a ł o jeszcze w i e l e t a k i c h , których nie w y d r u k o w a ­ i często bez n i e w y g o d n y c h s t r o j ó w , o p o w i a d a się inne teksty, np. n o . O s o b i s t y g u s t i autorskie w y o b r a ż e n i e o w a r t o ś c i a c h k u l t u r y 0 charakterze o b s c e n i c z n y m , z m o t y w a m i s k a t o l o g i c z n y m i , ero­ l u d o w e j p o d y k t o w a ł y zasady w y b o r u . Oryginalność, w a r t o ś c i t y c z n y m i , teksty polityczne... A przecież nieco w c z e ś n i e j , w e d ł u g estetyczne, t r a d y c y j n o ś ć — t o t y l k o niektóre kryteria, n i e w ą t p ­ w y o b r a ż e ń działaczy, kształtuje się w y m a g a n i a p o d adresem liwie niezbędne, tyle że nie u j a w n i o n e . W e współczesnym gawędziarzy, ci zaś — o d g a d u j ą c system p r e m i o w a n i a , d o p a s o ­ repertuarze znajdują się jednak także teksty wują swój słabe, w t ó r n e , w z i ę t e z kultury m a s o w e j , w u l g a r n e . . . reprertuar k o n k u r s o w y do jury. A zgromadzona nieautentyczne, Dopiero p u b l i c z n o ś ć słucha i o g l ą d a , i w y p r o w a d z a ć ma w n i o s k i na temat razem t w o r z ą o n e panoramę kultury, której zapisem ma w c i ą ż ż y w e g o — b o t o przecież w i d a ć — f o l k l o r u . „ W i e ś tańczy zbiorek-antologia. 1 śpiewa". 3. E d y t o r s t w o : w stronę stylizacji. „ C z ę s t o na prośbę w y c i e c z k o w i c z ó w u z u p e ł n i a ł e m 2. E d y t o r s t w o : w stronę skansenu. być swoje Potrzeby p u b l i k o w a n i a t e k s t ó w f o l k l o r u d o k u m e n t u j ą szcze­ informacje ( p r z e w o d n i k a ) o p o w i a d a n i e m legend i g a d e k l u d o ­ gólnie wyraźnie kłopoty z przedstawianiem tradycyjnego folkloru w y c h p o kaszubsku. Przypominałem sobie o p o w i e ś c i zasłyszane jako w s p ó ł c z e s n e j realności społecznej. W y d a w a n e zbiory f o l k ­ w d z i e c i ń s t w i e , i sam w y m y ś l a ł e m n o w e . D w a d o ś ć lorystyczne z i n t e n c j a m i n a u k o w y m i , p o p u l a r y z a t o r s k i m i bądź w y s t ą p i e n i a w telewizji, a także w y k o r z y s t a n i e m o i c h o p o w i a d a ń udane od w a u d y c j a c h r a d i o w y c h zachęciło m n i e d o bliższego zajęcia się rzeczywistości obrazu k u l t u r y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że o s o b l i w i e s p r a w a m i r e g i o n u i nawiązania ścisłych k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s ­ istotne w kiem działaczy r e g i o n a l n y c h . " d o k u m e n t a c y j n y m i , m o g ą służyć k s z t a ł t o w a n i u dalekiego tym konstruowaniu i sprzyjaniu utwierdzania się w s p o ł e c z n y m o b i e g u m n i e m a n i a o kształtach k u l t u r y l u d o w e j , są 24 22 W y p o w i e d ź autora g a w ę d o p u b l i k o w a n y c h przez L S W j e s t �bardzo charakterystyczna. U j a w n i a m o t y w a c j e pisania — p o p u ­ n y c h z i n n y m i historycznie systemami kultury. M ó w i ą c w istocie laryzacja, u a t r a k c y j n i e n i e pracy p r z e w o d n i k a , „ k u l t y w o w a n i e " 0 przeszłości, pragnie jej szukać w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . W n i o s k i tradycji. P o s t a w a jest z u p e ł n i e zrozumiała: o t o pisarz z n a u k o w y c h o p i s ó w mają b y ć praktyczne — aby mówi uchronić 0 własnej potrzebie pisania. J e d n o c z e ś n i e p o j a w i a się także i inna kulturę l u d o w ą przed niszczącym u p ł y w e m czasu, trzeba ją sugestia — t r z e b a w z m o c n i ć a u t o r y t e t w ł a s n e g o przekazu: kryje z m u m i f i k o w a ć w skansenie. J e d n a z autorek dylematy te, p r a w i e się za n i m nie t y l k o t a l e n t a u t o r a , ale także w i e l o w i e k o w a tradycja s y m b o l i c z n e , zamknęła w t y t u l e s w o j e g o szkicu 1 ustny przekaz. G a w ę d y są w i ę c p o d p i s a n e , a w i ę c — autorskie, stan r ó w n o c z e ś n i e j e d n a k są d o w a r t o ś c i o w a n e przez tradycyjny kultury w środowisku Współczesny wielkoprzemysłowym 29 przywołanie ( . . . ) . J e d n o z n i e b e z p i e c z e ń s t w , na jakie etnografia jest narażo­ m o d e l u i u t r w a l o n y c h w społecznej ś w i a d o m o ś c i w a r t o ś c i k u l ­ na w s w o i c h s z l a c h e t n y c h i n t e n c j a c h , polega na nakładaniu się tury l u d o w e j . W efekcie z b i o r k i są t w o r a m i h y b r y d y c z n y m i : są s p o ł e c z n y c h r ó l , n a u k o w c a , który opisuje, t ł u m a c z y i interpretuje zarazem a u t o r s k i e i p o d m i o t o w e , jak r ó w n i e ż l u d o w e i k o l e k t y w ­ fakty i działacza-społecznika, który chce w p ł y w a ć na kształty ne. W istocie f o l k l o r y s t y c z n y m i być przestają — nie są wszakże społecznej i k u l t u r o w e j rzeczywistości. zapisem a u t e n t y c z n y c h , a n o n i m o w y c h działań t e k s t o t w ó r c z y c h , Popularyzatorskie, e t n o g r a f i c z n e opisy w czytelniczych k o n ­ lecz s t a n o w i ą efekt ś w i a d o m y c h działań, w y b o r u o d p o w i e d n i e j s e k w e n c j a c h zabarwiają się w a r t o ś c i u j ą c o i nostalgicznie. O t o f o r m y , p o d d a n i a j ę z y k a - g w a r y uczytelniającej o b r ó b c e , selekcji o p o w i a d a j ą c o t y m , z c z y m „ s t y k a się na c o d z i e ń " turysta t e m a t ó w , a często n a w e t — przeniesienia w ą t k ó w z i n n y c h , p r z y b y w a j ą c y na Śląsk, e t n o g r a f i n f o r m u j e o w y g l ą d z i e , a w i ę c w c z e ś n i e j z n a n y c h przez pisarza a n t o l o g i i . W s z y s t k o t o c z y n i o n e 2 3 jest z pełną „ ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y " , o s o b l i w i e stylizatorskiego 1 życiu w s i . Lakoniecznie stwierdza: „ W e w s p ó ł c z e s n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m , o b o k cegły, mają d y s t a n s u d o w ł a s n e j działalności artystycznej i w y k o r z y s t y w ­ z a s t o s o w a n i a r ó w n i e ż i inne materiały, n p . ' p u s t a k i ' . " Obraz anego t w o r z y w a . współczesności 4, E d y t o r s t w o : w stronę repertuaru p o t o c z n e g o . zwięzła, o w y g l ą d z i e całego w i e j s k i e g o obejścia: „ C a ł o ś ć obejś­ dopełnia informacja, jak poprzednio bardzo M o ż n a p r o b l e m y edytorskie p o t r a k t o w a ć bardziej n o w o c z e ś ­ cia otacza o g r o d z e n i e — d a w n i e j w y p l a t a n e ze ś w i e r k o w y c h , nie: a n t o l o g i e d o w c i p ó w śląskich, które zaczęły się u k a z y w a ć s o s n o w y c h l u b j o d ł o w y c h gałęzi, później w y k o n y w a n e z c i e n ­ w opracowaniu Doroty Simonides, początkowo były p o w o d e m k i c h żerdzi, a o b e c n i e zastąpione m e t a l o w y m i s i a t k a m i . " 3 0 r o z l i c z n y c h a t a k ó w ze s t r o n y f o l k l o r y s t ó w . Nie rozumiejąc z a i n ­ Dla k u l t y w o w a n i a tradycji z a p e w n e b y ł o b y lepiej, żeby o g r o ­ t e r e s o w a n i a w s p ó ł c z e s n ą rzeczywistością f o l k l o r y s t y c z n ą zarzu­ dzenia były z gałęzi. A l e jeżeli się już t a k i c h nie r o b i , t o należy nie cano i m , że lekceważą s p r a w ę g e n e a l o g i i p u b l i k o w a n y c h teks­ t y l k o fakt t e n s k o n s t a t o w a ć , ale także i w y p r o w a d z i ć z niego t ó w , że zamieszczono w n i c h a n e g d o t y nie t y l k o o l u d o w y m w n i o s k i . N a w e t n o w e , s t a n d a r d o w e b u d o w n i c t w o , c h o ć b y na­ p o c h o d z e n i u , często zaczerpnięte ze ś r o d k ó w m a s o w e g o przeka­ wet zu, dalej — że narratorami b y w a l i ludzie z r ó ż n y c h , a w i ę c nie „ p r o d u k u j e " także s t o s o w a n e n o r m y k u l t u r o w e : oswajania prze­ zawsze l u d o w y c h ś r o d o w i s k . 24 Sama autorka w r a c a ł a p a r o k r o t ­ nie d o uzasadnienia tej s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j r ó ż n o r o d n o ś c i . 25 T y l k o p o m o c n i c z o i n t e r e s o w a ł o ją p y t a n i e o p o c h o d z e n i e t e k s ­ ż y w y m , autentycznie w y k o n y w a n y m repertuarze. Dopiero upodobaniami badacza, strzeni, s t a n d a r d ó w e s t e t y c z n y c h , określa r ó w n i e ż kształty roz­ m a i t y c h interakcji. P r z e k o n y w u j ą c o opisują t o o d lat badacze w „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e . " t ó w , s p r a w ą najważniejszą miał b y ć fakt w y s t ę p o w a n i a a n e g d o t w nie g o d z i ł o się z e s t e t y c z n y m i 3 1 N a u k o w e i p u b l i c y s t y c z n e użycia t e r m i n u „ f o l k l o r y z m " o d ­ syłają zawsze d o całej w i ą z k i pojęć z w i ą z a n y c h z „ l u d o w o ś c i ą " , umieszczenie k o n k r e t n e j a n e g d o t y w ś r ó d i n n y c h , w y k o n y w a ­ „ludem". nych w pozwala społecznej a k t y w n o ś c i i t u muszą się u j a w n i a ć obnażając maleją­ w y ś l e d z i ć realne, a k t u a l n e znaczenia p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . cą o p e r a t y w n o ś ć przez n a u k ę w y m y ś l o n e g o , o b i e k t y w i z u j ą c e g o Rekonstrukcja ś w i a t o p o g l ą d u „ n o s i c i e l i f o l k l o r u " staje się t y m w intencji pojęcia. d a n y m m o m e n c i e , ś r o d o w i s k u , kontekście, s a m y m o p i s a n i e m stanu dzisiejszego ich m e n t a l n o ś c i . Jest t o P o w i k ł a n e relacje n a u k i , p u b l i c y s t y k i , propagandy, T e r m i n e m bardzo t u b l i s k i m jest „ r e g i o n a l i z m " . „ F o l k l o r y z m r ó w n o z n a c z n e z p o s t u l a t e m zbliżania się d o p o s z u k i w a ń raczej — sytuacji f o l k l o r o t w ó r c z e j niż upieranie się przy s o c j o l o g i c z n y c h m a s o w e j , jej stylem l u d y c z n y m , stylem n a w e t p o ż ą d a n y m . N a t o ­ i n d e k s a c h . D o w c i p y lokują się blisko „ ś w i a d o m o ś c i miast r e g i o n a l i z m p i ś m i e n n i c t w a jest w dalszym ciągu rezultatem nej". 2 6 potocz­ O d c z y t a n i e t e k s t ó w w tej p e r s p e k t y w i e pokazuje o g r o m n e przesunięcia f u n k c j o n a l n e — o t o d a w n e o p o w i e ś c i w i e r z e n i o w e , w e w s p ó ł c z e s n y m przekazie stać się m o g ą nagle materią o p o w i e ­ ści h u m o r y s t y c z n y c h . 27 „ C e l e m p u b l i k a c j i — piszą a u t o r z y w e w s t ę p i e d o kultury S u l i m a — jest dla m n i e nie tyle różnic, ile w y n i k i e m — przejawem użyjmy t u kultury wartościującego określenia — n i e r ó w n o ś c i w d o b i e r ó w n y c h s z a n s . " 3 2 Folkloryzm z g o d n i e z p r z y j m o w a n y m i d e f i n i c j a m i , jest z w i ą ­ zany z I u k ł a d e m k u l t u r y w e d ł u g t e r m i n o l o g i i A n t o n i n y K ł o s k o w - 5. Radość i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w , czyli p u ł a p k i e t n o g r a f i i . ludowej pisze R o c h na Śląsku i w Częstochowskiem skiej. 33 M a w i ę c apetyt i m o ż l i w o ś c i p o c h ł a n i a n i a r e g i o n a l n y c h Zabytków o d r ę b n o ś c i . Ś r o d o w i s k o w e ograniczenia r e g i o n a l i z m u , o k t ó r y c h — było przed­ pisze R o c h S u l i m a , nie w y c z e r p u j ą charakterystyki p r o b l e m u . s t a w i e n i e w f o r m i e p o p u l a r n e j m o ż l i w i e p e ł n e g o obrazu t r a d y c y j ­ K ł o p o t polega na t y m , że w e w s p ó ł c z e s n e j historii p u l s o w a n i e nej k u l t u r y (...)". Nieco dalej d o p o w i e d z i a n e zostają jeszcze p o w s t a w a n i a i zamierania r u c h ó w r e g i o n a l n y c h , nie było t y l k o u w a g i na t e m a t m o t y w a c j i p o d j ę c i a o p r a c o w a n i a : „ S t a r a n o się kwestią potrzeb l o k a l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . D e c y d o w a ł y w o m a w i a n e j gałęzi w i e d z y u w y p u k l i ć najistotniejsze p r o b l e m y , raczej d o m i n u j ą c e t e n d e n c j e p o l i t y k i kulturalnej i s p o ł e c z n e j . s z c z e g ó l n i e t e , z którymi żyjący, czy p r z y b y w a j ą c y na Śląsk Kultura l u d o w a — z m i t o l o g i z o w a n a przez politykę i tradycję stykają się na c o d z i e ń . " 2 8 34 — d o d a t k o w o jeszcze m i t y z o w a n a przez naukę, która ma ją U z a s a d n i e n i e potrzeby w y d a n i a p o p u l a r n e g o i n i e w ą t p l i w i e b a r d z o p o ż y t e c z n e g o informatora o kulturze l u d o w e j o tym regionu o p i s y w a ć — stawała się często w y g o d n y m materiałem d o w y ­ g r y w a n i a rozmaitych a k t u a l n y c h p o t r z e b p o l i t y c z n y c h . M o ż l i w o ­ ś l ą s k i e g o jest znamienne. Kilka p r o b l e m ó w jest t u bardzo w y r a z i ­ ści grania o d w o ł a n i a m i d o z m i t y z o w a n e j l u d o w o ś c i d o k u m e n ­ s t y c h . K ł o p o t e m p o d s t a w o w y m jest r o z u m i e n i e pojęcia „ k u l t u r a tują perypetie ze s ł o w e m „ l u d o w a " w p r o g r a m a c h p o l i t y c z n y c h l u d o w a " . S p r a w a druga zasygnalizowana jest s ł ó w k i e m „ t r a d y ­ lat czterdziestych, ale także intencje z a m a n i f e s t o w a n e w przemó­ c y j n a " — z a w i e r a się w n i m p e w n a teza o p r z e d m i o c i e p o d ­ w i e n i u Bieruta na o t w a r c i e rozgłośni w r o c ł a w s k i e j w 1 9 4 7 r. 35 s t a w o w y m , presupozycja j e g o interpretacji. Kwestią dalszą jest W trakcie obrad j e d n e j z konferencji n a u k o w y c h p o ś w i ę c o ­ p o i n t a c y t a t u — w zakończeniu m ó w i się, że c h o d z i o zjawiska, n y c h p r o b l e m a t y c e k u l t u r y w s i , nad s t o ł e m prezydialnym umiesz­ z k t ó r y m i s t y k a m y się na c o dzień. A w i ę c — dziś, w s p ó ł c z e ś n i e c z o n o napis:' „ W a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ź r ó d ł e m odrodzenia i w m i a r ę często, a może n a w e t — p o w s z e c h n i e . I wreszcie n a r o d o w e g o " (Siedlce, 1 9 8 8 ) . I d e o l o g i c z n e d z i e d z i c t w o Ż e r o m ­ z n a j d u j e się t u akces d o niejakich z o b o w i ą z a ń — trzeba w y j a ś n i ć skiego, Solarza, Ciernika, agraryzmu, p o w r ó c i ł o c h o ć w o d m i e n ­ i d b a ć o kształt w ł a ś c i w y , czysty, oryginalny, „ t r a d y c y j n y " k u l t u r y nej zasadniczo sytuacji, a w i ę c i z i n n y m i już znaczeniami. Stało l u d o w e j . P u ł a p k i etnografii w jej s p o ł e c z n y m o d b i o r z e można się m o t t e m prac n a u k o w y c h , ale s w o i m p r o g r a m o w y m charak­ streścić k r ó t k o — otóż chce ona m ó w i ć o „ p r z e d m i o t a c h " , k t ó r y m terem n a u k o w o ś ć zmieniało w s p o ł e c z n i k o w s k i postulat. p r z y p i s u j e się w a l o r „ t r a d y c y j n o ś c i " , a w i ę c d a w n y c h i z w i ą z a ­ Józef Burszta p o j m o w a ł f o l k l o r y z m „ w y s t a w i e n n i c z o " . M o ż e 25 �się jednak okazać, że zespół zjawisk przez n i e g o t e r m i n e m t y m p r z e d m i o t b a d a ń nad kulturą l u d o w ą . K o n c e n t r o w a n i e się t y l k o o b e j m o w a n y okaże się o w i e l e szerszy i bogatszy w społeczne na reliktach oznacza, że nauka będzie p r o d u k o w a ł a najbardziej znaczenie. Z f o l k l o r y z m u j a k o s p o ł e c z n e g o zjawiska, które p o s i a ­ niebezpieczną, z m i t o l o g i z o w a n ą w e r s j ę f o l k l o r y z m u : będzie b o ­ da społeczne tradycje i n a u k o w e , o b i e k t y w n e o p i s y stanu w y j ­ w i e m w istocie w y t w a r z a ł a s w ó j w ł a s n y p r z e d m i o t p o z n a n i a . ś c i o w e g o ( f o l k l o r u ) , można z b u d o w a ć hipostazę, sugestię ist­ F o l k l o r y z m jest działaniem „ w y s t a w i e n n i c z y m " , często w t ó r ­ nienia w nieskażonej postaci rezerwuaru w a r t o ś c i dla n a r o d o w e ­ nie w p r o w a d z a j ą c y m d o ż y w e j k u l t u r y d a w n e teksty. Trzeba g o odrodzenia. Tradycja r o m a n t y c z n e g o i p o l i t y c z n e g o myślenia j e d n a k pilnie u w a ż a ć , żeby ulegając fascynacji d a w n y m i , u r o k ­ p o s t a w ę taką bardzo u ł a t w i : uroda i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w l i w y m i tekstami na n o w o zaistniałymi, nie zacząć dostarczać pocznie a r g u m e n t ó w d o w i z j i r ó w n i e ż p o l i t y c z n i e n a u k o w y c h , m e l a n c h o l i j n y c h hipotez i hipostaz na t e m a t kształtu nacechowanych. 36 budować współczesnej kultury w s i . O c z y w i ś c i e s p r a w ą s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h i d e o l o g i i jest „ S p o s ó b u j m o w a n i a bazujący na p r z e d s t a w i e n i u historycznie w y k o r z y s t y w a n i e e l e m e n t ó w tradycji. T y m istotniejsze są n a u k o ­ z m i e n i a j ą c y c h się f o r m i s z c z e g ó ł o w y c h o p i s a c h p o s z c z e g ó l n y c h w e ustalenia, z d e f i n i o w a n i e zakresu o b s e r w a c j i etnografii i f o l k ­ części u b i o r u l u d o w e g o i j e g o o z d ó b (...) — pisze badaczka lorystyki. Z a p e w n e s p r a w ą p o d s t a w o w ą jest rozdzielenie historii, — jest nadal p r z e d m i o t e m rozważań szerokiego kręgu badaczy tradycji i w s p ó ł c z e s n o ś c i . Czasem t o k ł o p o t l i w e — p r z e d m i o t y i dla n a u k i , a także z a i n t e r e s o w a n y c h f o l k l o r e m ma d u ż e znacze­ z historycznych badań są wszakże w c i ą ż w u ż y c i u : o p o w i a d a się nie, zwłaszcza praktyczne, przy o d t w a r z a n i u , r e k o n s t r u o w a n i u stare teksty, u ż y w a przestarzałych narzędzi, inne w oraz p r o p a g o w a n i u m o t y w ó w r e g i o n a l n y c h . " spoczywają w cieniu Levi-Straussowskim płotów... bricollagem Trzeba jednak zobaczyć Współczesność odpadków nieładzie jest często 3 8 O t o k ł o p o t p o d s t a w o w y : w y m i e n n o ś ć ról s p o ł e c z n y c h j a k i e dziejów kultury. humaniście przychodzi nowe sfunkcjonalizowanie tekstów h i s t o r y c z n y c h p r z e k a z ó w o d n a j d u j e ich relikty w e w s p ó ł c z e s n o ­ pełnić. Badacz k u l t u r o w e j dawności, kultury, dostrzec zupełnie n o w e , c h o ć b y nieautentyczne g e n e t y ­ ści. J a k o muzealnik, popularyzator i działacz — c h c e d b a ć o ich cznie, ale ż y w e w użyciach przekazy. I d o p i e r o w t e d y można trwanie — s p r ó b o w a ć je s y s t e m o w o n a c e c h o w a n e . J e s t w t y m często moralistą, k t ó r y z a s m u c o n y interpretować. Wymaga to wielu bo to dawne, bo wartościowe i sentymentalnie n o w y c h d e f i n i c y j n y c h z a b i e g ó w , z g o d y na z u p e ł n i e inny obraz w s p ó ł c z e s n ą bylejakością, zżyma się w i d z ą c panoszącą się na w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r u , i n n y c h w a r t o ś c i o w a ń , a także o d m i e n ­ j e g o dzisiejszym p o l u o b s e r w a c j i n a u k o w y c h — k u l t u r o w ą t a n ­ nych narzędzi p o z n a w c z y c h . 37 Trzeba w n a u k o w y c h b a d a n i a c h detę. B y w a także d z i a ł a c z e m - p o l i t y k i e m , który pragnie z o p i - zgodzić się, że elementy tradycji w z i ę t e z d a w n i e j s z y c h k o n t e k s ­ s u - p r z y w o ł a n i a tradycji w y p r o w a d z a ć w n i o s k i i a r g m e n t y t ó w są już t y l k o k u l t u r o w y m i c y t a t a m i , często uroczymi i urzeka­ teraźniejszych i przyszłych działań. F o l k l o r y z m jest zawsze w y ­ j ą c y m i , czasem n a w e t f u n k c j o n a l n y m i . J a k o c y t a t y są j e d n a k g r y w a n i e m historii, nauka m u s i t o precyzyjnie p o w i e d z i e ć i z o b a ­ czymś zasadniczo i n n y m niż w p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . O n e czyć t o , c o w d a w n i e j s z y m jej p o l e t k u jest dzisiaj. P r z e d m i o t e m do znaczą c o i n n e g o , o d m i e n n e też pełnią f u n k c j e . Nie umniejsza t o b a d a ń p o w i n i e n b y ć także m i ł o ś n i k , f o l k l o r y s t a , etnograf, tak jak ich znaczenia, ale nakazuje w n o w y s p o s ó b w i d z i e ć w s p ó ł c z e s n y jest n i m artysta, dla k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " b y w a inspiracją. PRZYPISY 1 P. K o w a l s k i , Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych, Wrocław 1988 E. Fryś, A . Iracka, M . Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1 9 8 8 S. S o n t a g , O fotografii. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 2 6 Interesującym przykładem o s o b l i w i e „ u t o p i j n e g o " myślenia o kulturze l u d o w e j w latach siedemdziesiątych b y ł y prace W . Pawluczuka. J . Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Warszawa 1 9 7 4 ; R. S u l i m a , O regionalizmie bez iluzji, „ R e g i o n y " 1 9 8 8 nr 1—4 Cz. R o b o t y c k i , Myślenie typu ludowego, „Etnografia Pol­ s k a " 1 9 8 5 nr 1 ; L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1 9 8 6 S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Pisma wybrane, t. 1 , W a r s z a w a 1 9 6 8 Por. J . Burszta, hasło Folkloryzm ( w : ) Słownik etnologicz­ ny. Terminy ogólne. W a r s z a w a 1 9 8 7 A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa. W a r s z a w a 1 9 8 0 , P. K o w a ­ lski; Wokół literatury popularnej, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1 9 7 6 , nr 2 Por. Cz. R o b o t y k i , op.cit. P. K o w a l s k i , Parterowy..., op.cit. B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1984 J . Burszta, Kultura ludowa..., op.cit. P. K o w a l s k i , op.cit. J . Burszta, Fokloryzm, op.cit. J . Kmita, O kulturze symoblicznej. Warszawa 1982 T. S m o l i ń s k a , Z wybranych problemów dawnej i współ­ czesnej sztuki opowiadania, O p o l e 1 9 8 7 ; tejże, „Ja wóm trocha połosprowiom...", Opole 1986 S. S m i a ł o w s k i , Kleklimanki. Ludowe opowieści ze Śląska Opolskiego, Katowice 1967 O d y l e m a t a c h w s p ó ł c z e s n e g o e d y t o r s t w a por. P. K o w a l s k i , Antologie śląskich dowcipów, czyli dylematy folklorystycznego edytorstwa, „ A n n a l e s Silesiae" ( w d r u k u ) . J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Nie wszystko bajka.... W a r s z a w a 1987 W . Sobczyk, Stoi oset nade drogą. W y b ó r i oprać.... Warszawa 1 9 8 7 2 3 4 6 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 26 2 2 A . D o m i n i k , Gawędy kaszubskie. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 0 W . P a w l u c z u k , Żywioł i forma. W a r s z a w a 1 9 7 8 J . K r z y ż a n o w s k i , Wybór roweru, czyli o śląskim humorze ludowym, ( w : ) tenże. Paralele, W a r s z a w a 1 9 7 7 S. S i m o n i d e s , Śląskie beranie czyli humor Górnego Śląska. W y b ó r i oprać..., K a t o w i c e 1 9 8 8 ; por. tejże: Bery to nie tylko gruszki czyli rzecz o humorze śląskim, O p o l e 1 9 8 4 Por. n p . T. H o ł ó w k a , Myślenie potoczne. Warszawa 1986. Inspirujące są t u także refleksje w y w o d z ą c e się z kręgu a m e r y k a ń ­ s k i e g o i n t e r a k c j o n i z m u s y m b o l i c z n e g o . Por. np. M . M a r o d y , Technologie intelektu. W a r s z a w a 1 9 8 7 D. S i m i n i d e s , Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice 1984 Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, B y t o m 1 9 7 5 , s. 9 K. Kaczko, Współczesny stan badań tradycyjnej kultury ludowej w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XX (1979). B. H e i n d r e i c h , Budownictwo, ( w : ) Zabytki kultury..., op.cit. Por. także, E. G i l , S. Pilarski, Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków 1970 Por. „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e " 1 9 7 7 , nr 3 R. S u l i m a , O regionalizmie..., op.cit., s. 1 0 7 A . K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury. W a r s z a w a 1 9 7 2 P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m m a n o w c ó w myślenia o r e g i o n a ­ lizmie które g u b i ten p o l i t y c z n y aspekt jest praca R. Karpińskiego, Prasa w systemie kultury. W a r s z a w a 1 9 7 9 J . Jastrzębski, Wokół kultury iliteratury ludowej. W a r s z a w a 1 9 7 9 ; tenże. Między apologią a negacją. Kultura ludowa w pole­ mikach 1939—1948, Warszawa 1987 Przykładem t a k i e g o myślenia jest książka J . S z c z e p a ń s ­ k i e g o Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim. Warszawa 1 9 8 8 P. K o w a l s k i , Próba nowej definicji operacyjnej folkloru, „Literatura L u d o w a " ( w druku) B. Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi, „ L u d " L X V I I : 1 9 8 3 , s. 291 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 �