https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef237f69df6131c0562e2988828abe97.pdf 5fdd65df4850ddcd56105b520ec4129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2735 Title A name given to the resource Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem "daje do myslenia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki CO KAPLICA NA DŁUGICH MŁAKACH POD TURBACZEM „DAJE DO MYŚLENIA" Tytuł zapożyczony c z ę ś c i o w o o d Paula R i c o u e r a 1 zapowiada nie t y l k o czysto teoretyczne rozważania o s y m b o l u . Jest t o a n o n s interpretacji, której p r z e d m i o t e m jest materiał e m p i r y c z n y zebrany sposobem najbardziej klasycznym dla e t n o g r a f i i . M a t e r i a ł y t e , t o między i n n y m i , zbiór w y p o w i e d z i o t y t u ł o w e j kaplicy, w o k ó ł której p o w s t a ł a już legenda. Z a s t o s o w a n i e d o nich w y k ł a d n i symbolicznej przełamuje, nie pierwszy już raz, k ł o p o t y etnografii z o d c z y t y w a n i e m t e k s t ó w kultury. Kłopoty, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m , p o l e g a ł y g ł ó w n i e na t y m , że po pierwsze, myślenie s y m b o l i c z n e d o s t r z e g a n o t a m t y l k o gdzie — j a w i ą się nadal j a k o coś n a d d a n e g o , a b s t r a k c y j n e g o , n i e ­ r z e c z y w i s t e g o , literackiego. Co w i ę c e j , ó w m a r t w y skansen traktuje się j a k o s k o ń c z e n i e p o z n a n y . S y m b o l nadal — jak dla M o s z y ń s k i e g o — (z p e r s p e k t y w y takiej ' e m p i r y c z n e j ' a n e g d o t y ­ cznej, nie w y c h o d z ą c e j poza ś w i a t w i o s k i N. i i n f o r m a t o r a X., e t n o g r a f i i ) jest c z y m ś p r z y n i e s i o n y m 'z g ó r y ' przez interpretatora. D l a t e g o największą zasługą Eliadego jest, w m o i m p r z e k o n a n i u t o , że j e g o prace znoszą ó w sztucznie p o g ł ę b i o n y przez naukę p o d z i a ł na c z ł o w i e k a p r y m i t y w n e g o i c y w i l i z o w a n e g o , nie zacie­ rając p o m i ę d z y n i m i różnic, w s k a z u j ą , że myślenie s y m b o l i c z n e jest z a r ó w n o udziałem ' c z ł o w i e k a p i e r w o t n e g o ' , p s y c h o p a t y , dziecka i p o e t y , członka s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j i p r z e d s t a w i c i e ­ la c y w i l i z a c j i m i a s t a . . . " 2 szło o „ n i e l o g i c z n y " ś w i a t m a g i i , a p o d r u g i e , c o wynikało z pierwszego, nie d o p u s z c z a n o m o ż l i w o ś c i s y m b o l i c z n e j p e r c e p ­ M i m o tak s u r o w e g o osądu e t n o g r a f i i autor c y t a t u p r o p o n u j e cji i s y m b o l i c z n e g o k o m u n i k o w a n i a się „ l u d z i p r o s t y c h " . Istotę rozwiązanie p o z y t y w n e . Z a w i e r a się o n o w p o d k r e ś l e n i u zasług sporu z t a k i m i p o s t a w a m i zawiera tekst Z b i g n i e w a Benedyk- Eliadego, ale też w j e g o (Benedyktowicza) p r z e k o n a n i u , że t o w i c z a , z w o l e n n i k a interpretacji s y m b o l i c z n y c h charakteryzują­ istnieje „ e m p i r i a s y m b o l u " . Jest nią j e g o c y c h , j e g o z d a n i e m , w ł a ś n i e podejście a n t r o p o l o g i c z n e . Pisze o n i w i e l o w a r s t w o w o ś ć . Przejdźmy w i ę c d o p r z y k ł a d u . 3 W G o r c a c h na p o l a n i e D ł u g i e M ł a k i między i n n y m i : „...Nadal — za M o s z y ń s k i m — r o z w i ą z a ń , rozstrzygnięć i o d ­ powiedzi na pytanie czy c h ł o p (rsp. c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y ) może myśleć s y m b o l i c z n i e p o s z u k u j e się na g r u n c i e e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h z w i a d o m y m s k u t k i e m , n o b o jeśli nie padnie w „ a u t e n t y c z n e j " w y p o w i e d z i i interpretacji s ł o w o s y m b o l (a raczej nie pada) t o znaczy, że g o t a m nie ma. W t e n s p o s ó b utrzymuje się o w ą przepaść p o m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a r c h a i c z n y m a człowiekiem współczesnym, chłopem d a w n y m a chłopem w s p ó ł c z e s n y m . Cała strategia t a k i c h w s p ó ł c z e s n y c h , e m p i r y c z ­ nych b a d a ń , o p a r t y c h j e d y n i e na uzyskanych w w y w i a d z i e explicite w y r a ż o n y c h przekonaniach ( w i e r z e n i a c h , s ą d a c h ) , g u b i częstokroć ó w w y m i a r s y m b o l i c z n e g o d z i e d z i c t w a , każe trak­ t o w a ć je często z g ó r y j a k o m a r t w y skansen, n a s t a w i o n a j e d y n i e na u c h w y c e n i e t e g o c o o d e ń różne, i n d y w i d u a l n e , o r y g i n a l n e i j e d n o s t k o w e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że z tej p e r s p e k t y w y s y m b o l i symbolistyczne interpretacje — jak d a w n i e j u M o s z y ń s k i e g o II. 1-5 schroniska na T u r b a c z u ) od 1979 polisemantyczność (20 minut drogi r o k u stoi kaplica od różnie n a z y w a n a : „ k a p l i c a pasterska", kaplica „ p a p i e s k a " , „ p a r t y z a n c ­ k a " , „ p o d T u r b a c z e m " . P o s t a w i o n a na u s k o k u , na w y ż s z y m skraju p o l a n y o p o ł u d n i o w e j ekspozycji w i d o c z n a jest z daleka z r ó ż n y c h stron na tle ściany lasu. Rzut przyziemia, f o r m a oraz w y s t r ó j k a p l i c y mają przemyślany p r o g r a m i d e o w y . Każdy f r a g m e n t w y w o ł u j e d a l e k o idące asocja­ cje, być może o d b i e g a j ą c e o d intencji b u d o w n i c z y c h i f u n ­ d a t o r ó w . A l e przecież rzecz t o n o r m a l n a w odbiorze treści s y m b o l i c z n y c h . Tak się składa, że istnieje pełna w y k ł a d n i a treści i d e o w y c h k a p l i c y o d d a j ą c a zamierzenia jej t w ó r c ó w . Znalazłem ją o p u b l i k o w a n ą w d r u k u u l o t n y m ( n a k ł a d 4 5 0 egz.) w y d a n y m przez Komisję T u r y s t y k i Górskiej PTTK. Tak w i ę c na razie nie trzeba korzystać z p o m o c y h e r m e n e u t y , by p r z e d s t a w i ć s z c z e g ó - Kaplica. W i d o k z zewnątrz 29 �ł o w o obraz o b i e k t u , który m n i e zainteresował; m a m y o t o w y k ł a d ­ na P o d h a l u . Nad k o n a r a m i — krzyż z polskiej szabli i b a g n e t u . nię „ w z o r c o w ą " ; Całość s y m b o l i z u j e Polskę — hełmy, broń — w a l k ę o Nią, f i g u r k a M a t k i Boskiej — J e j opiekę nad t y m i , którzy o Polskę w a l c z y l i . „ . . . B o g u na c h w a ł ę W pień ze z n a k i e m Polski walczącej s k r ę p o w a n y Ojcu ś w i ę t e m u ku radości kolczastym d r u t e m o k u p a c j i w b i t e są trzy bagnety najeźdźców: n i e m i e c k i , G ó r o m na urodę s o w i e c k i i s ł o w a c k i ( n i e w i e l e o s ó b w i e obecnie, że w r a z z N i e ­ T u r y s t o m ku p o ż y t k o w i m c a m i o d p o ł u d n i a uderzyły d y w i z j e s ł o w a c k i e , które o k u p o w a ł y W c z e r w c u br m i n ę ł o 1 0 lat o d p o w s t a n i a w G o r c a c h na Polanie Spisz i O r a w ę ) . Z b o k u umieszczono v o t u m g o p r o w c ó w — czar­ wkomponowana ną d r e w n i a n ą pietę, następnie jest tablica upamiętniająca p o b y t w gorczański krajobraz przy ż ó ł t y m szlaku, na p ł d - w s c h . o d papieża J a n a P a w ł a II w N o w y m Targu dnia 8 c z e r w c a 1 9 7 9 r. schorniska na T u r b a c z u , w o d l e g ł o ś c i ok. 2 k m . Została z b u d o w a ­ oraz epitafia p o ś w i ę c o n e k o l e j n o tragicznej śmierci: — W o j c i e c h a R u s n a k o w e j kaplicy. Jest ona harmonijnie na 1 9 7 9 roku i o f i a r o w a n a p a p i e ż o w i j a k o w o t u m w d z i ę c z n o ś c i , Ruge, który zginął w katastrofie lotniczej w K l i k u s z o w e j R d z a w c e z okazji I pielgrzymki Ojca Ś w i ę t e g o J a n a Pawła II d o Polski — oraz h i m a l a i s t ó w : Eugeniusza Chrobaka, M i r o s ł a w a a konkretnie d o N o w e g o T a r g u . Kaplica jest z b u d o w a n a na planie — krzyża Virtuti Militari o w y m i a r a c h 7 x 7 m. W szczytach kaplicy — ' Z y g a ' , W a c ł a w a Otręby, którzy zginęli w maju 1 9 8 9 r o k u 'Falco', Mirosława Gardzielewskiego, Andrzeja Dąsała Heinricha na zewnątrz znajdują się cztery orły — każdy z innej e p o k i w czasie w y p r a w y na M o u n t Everest. Inicjatorem a zarazem historycznej — w r a z z d a t a m i . O d z a c h o d u — orzeł z c z a s ó w króla fundatorem Stanisława A u g u s t a i rok 1 7 7 2 (I rozbiór P o l s k i ) , o d p ó ł n o c y s p o ł e c z n y o p i e k u n z a b y t k ó w na P o d h a l u , Spiszu i O r a w i e , przez — orzeł II Rzeczypospolitej w i e l e lat kustosz M u z e u m i rok 1 9 3 9 (wybuch II wojny k a p l i c y jest Czesław Pajerski z N o w e g o Regionalnego w Nowym Targu, Targu. ś w i a t o w e j ) , o d w s c h o d u — orzeł p i a s t o w s k i i rok 1 9 4 4 (akcja Kaplica znajduje się na j e g o polanie. Przy jej b u d o w i e p r a c o w a l i : 'Burza' i w k r o c z e n i e l-szej A r m i L W P ) a nad w e j ś c i e m d o kaplicy Jan orzeł z c z a s ó w Kazimierza W i e l k i e g o z p o d w ó j n ą datą 1 0 7 9 d r e w n o z w ł a s n e g o lasu. Stefan M r u g a ł a , J ó z e f Sułka, J a n N i e m i e c - W a c h w r a z z s y n a m i , który r ó w n i e ż ofiarował (męczeńska śmierć Św. S t a n i s ł a w a , biskupa K r a k o w a ) . Rok 1 9 7 9 B a t k i e w i c z , cieśla Bartłomiej C z u b e r n a t i i n n i , w s z y s c y p r a c o w a l i ( p o w s t a n i e kaplicy w o b e c n y m kształcie. B e l k o w a n i e d r z w i daje społecznie. W p o b l i ż u jest później w y s t a w i o n y p o l o w y ołtarz rysunek s t y l i z o w a n e g o orła, k t ó r e g o k o r o n ę s t a n o w i o r n a m e n t e k u m e n i c z n y , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o są umieszczone krzyże: z popiersiem o b e c n e g o papieża i napisem 'Pasterzowi pasterze' k a t o l i c k i , p r a w o s ł a w n y i s y m b o l p r o t e s t a n t y z m u . Został w y b u d o ­ a d r z w i zamyka się na ł a ń c u c h z k ł ó d k ą tak p r z e p r o w a d z o n y , że w a n y na 6 0 0 - l e c i e p o w s t a n i a obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w ­ orzeł jest zakuty t y m ł a ń c u c h e m — jest w n i e w o l i . Na w i e ż y c z c e skiej w roku 1 9 8 2 . jest umieszczony znak Polski Walczącej. Ołtarz s t a n o w i bryła granitu o w a d z e 2 ton sprowadzona specjalnie z Tatr tak B e z p o ś r e d n i o za kaplicą stoi d r e w n i a n a s t y l o w a d z w o n n i c a w y s o k a na o k o ł o 15 m. D z w o n jest z a w i e s z o n y p o d zadaszeniem u l u b i o n y c h przez Ojca Św. W kaplicy znajdują się liczne pamiątki z g o n t u , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o jest u m i e s z c z o n y orzeł l e g i o n o ­ sakralne i nie t y l k o . Najważniejsza z n i c h t o kapliczka partyzancka w y . U p o d n ó ż a leży głaz z w y r y t y m n a p i s e m : ' C z ę s t o c h o w s k i e j w i d o c z n a za ołtarzem, w y s t a w i o n a na t y m miejscu znacznie jasnogórskiej naszej K r ó l o w e j 1 3 8 2 RP 1 9 8 2 ' . wcześniej, która znalazła się w obrębie o b e c n e j kaplicy. P i e r w o ­ W p o b l i ż u znajduje się leśna D r o g a K r z y ż o w a z o r y g i n a l n ą XIV tna kapliczka — jest t o w y s o k i pień smreka o trzech k o n a r a c h Stacją złożenia d o g r o b u , a r ó w n o c z e ś n i e c h y b a — konary są przykryte h a ł m a m i polskiej p i e c h o t y i kawalerii w Polsce p o m n i k i e m ofiar Katynia. Jest t o d u ż y b r z o z o w y krzyż, z 1 9 3 9 roku oraz s p o d M o n t e Cassino. M i ę d z y konarami stoi s p o d k t ó r e g o w z n o s z ą się z ziemi trzy b e t o n o w e d ł o n i e s y m ­ gliniana figurka M a t k i Boskiej Leśnej — w y k o n a n a przez n o w o ­ bolizujące o b o z y Kozielsk, O s t a s z k ó w i Starobielsk.... o d p r a w i a ­ tarskiego ceramika p. J a n a R e c z k o w s k i e g o — ta M a t k a Boska ne są regularnie M s z e ś w i ę t e w sezonie l e t n i m i z i m o w y m oraz czczona przed w o j n ą przez ludzi l a s ó w g o r c z a ń s k i c h w czasie inne n a b o ż e ń s t w a o charakterze p a t r i o t y c z n o - h i s t o r y c z n y m . . . " w o j n y wzięła p o d s w o j ą opiekę żołnierzy o d d z i a ł ó w l e ś n y c h , b o w i e m Gorce przez całą o k u p a c j ę s t a n o w i ł y c e n t r u m partyzantki 30 Wychodząc z oczywistego pierwszym założenia, że p r o g r a m 4 ideowy k a p l i c y z r e a l i z o w a n y przez t w ó r c ó w i j e g o recepcja przez o d - �M • 3 �6 II. 6, 1 0 W n ę t r z e k a p l i c y w i e d z a j ą c y c h ją ludzi m o g ą się rozmijać, s p r ó b o w a ł e m od­ t w o r z y ć ich sądy w y k o r z y s t u j ą c p o d s t a w o w ą m e t o d ę e t n o g r a f i ­ O t o w i ę c jeszcze j e d n a sytuacja p o d o b n a d o t e j , którą w c y t o ­ w a n y m w y ż e j artykule o p i s u j e Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . czną: w y w i a d y t e r e n o w e — pamiętając przy t y m o w s z y s t k i c h S ą d y o k a p l i c y określa k o m p e t e n c j a k u l t u r o w a t y c h , którzy je zastrzeżeniach Z b i g n i e w a B e n e d y k t o w i c z a . W y w i a d y te, p r o w a ­ wyrażają. Z r ó ż n i c o w a n i e s t o p n i a k o m p e t e n c j i oznacza się, m i ę ­ dzone przez badaczy, miały f o r m ę luźnej r o z m o w y , jak się w y d a j e dzy i n n y m i , przez miejsce zamieszkania, w y k s z t a ł c e n i e i w i e k . w sytuacji sprzyjającej w y n u r z e n i o m i a s o c j a c j o m , t o jest p o mszy W p r z y p a d k u r o z m ó w c ó w s p o d Turbacza badający mieli świętej p o d kaplicą, w ś r ó d jej u c z e s t n i k ó w . 5 D e c y d u j ą c się na czynienia z mieszkańcami Podhala (Nowy Targ, do Kowaniec, zgromadzenie t a k i e g o materiału m i a ł e m przekonanie, że d i a l o g K l i k u s z o w a , O b i d o w a , L u d ź m i e r z ) , z mieszkańcami miast z p o ł u ­ o rzeczach n i e u c h w y t n y c h jest rodzajem w z a j e m n e g o p o b u d z a ­ d n i o w e j Polski ( C h r z a n ó w , B i e l s k o - B i a ł a , K r a k ó w ) i z W a r s z a w y . nia w y o b r a ź n i i późniejsze s p r a w o z d a n i a są t a k i e g o d i a l o g u Ich w y k s z t a ł c e n i a , r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n e g o , nie można w i ą z a ć d o k u m e n t e m , a w i ę c nie są t y m c o c h c i a ł b y osiągnąć „ t r a d y c y j n y z miejscem zamieszkania. Na przykład przedstawiciele Podhala etnograf". mieli w y ż s z e w y k s z t a ł c e n i e t e c h n i c z n e , byli rzemieślnikami i r o l ­ Na marginesie d o d a m , że p o d o b n y , pionierski naówczas, d i a l o g p r o w a d z i ł w latach trzydziestych M i e c z y s ł a w Gładysz, s o n d u j ą c poczucie estetyczne Górali Ś l ą s k i c h . 6 Na c o i n n e g o n i k a m i . M i e s z k a ń c y miast t o u c z n i o w i e l i c e ó w ogólnokształ­ c ą c y c h , nauczyciele, t e c h n i c y itp. W i e k b a d a n y c h w a h a ł się m i ę d z y 17 a 5 0 r o k i e m życia. j e d n a k n a s t a w i o n y , s w o j e w y n i k i p r ó b o w a ł później o b i e k t y w i z o ­ Informacje o niektórych wskaźnikach kompetencji kulturowej w a ć w d u c h u zaleceń s w o j e g o mistrza Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . nie służą dalej d o w o d z e n i u j a k i c h k o l w i e k korelacji m i ę d z y n i m i 32 �a m o ż l i w o ś c i a m i myślenia s y m b o l i c z n e g o . Ta o g ó l n a charak­ w a r i a n t ó w , nawiązujących do partyzanckich m o t y w ó w , powiada terystyka p o w i n n a w y s t a r c z y ć za s t w i e r d z e n i e , że p o d T u r b a c z e m się, że kapliczkę p o s t a w i l i górale, konspiracyjnie w n o s z ą c p o ­ spotykają się ludzie najróżniejsi, kaplica d o s t ę p n a jest dla każ­ trzebne d o b u d o w y kamienie w plecakach ( n o t a b e n e — kaplica dego a jej s y m b o l i c z n e znaczenia każdy m o ż e z d e k o d o w a ć na jest d r e w n i a n a ) . I n n y jeszcze w a r i a n t j a k o f u n d a t o r ó w w y m i e n i a swój s p o s ó b . Z w i ą z e k P o d h a l a n , p a r t y z a n t ó w , i ... Z B O W i D . W k o ń c u o d n a j ­ Oto na p o z i o m i e a p o k r y f ó w w y j a ś n i a j ą c y c h p o w s t a n i e kaplicy o d n o t o w u j e m y trzy różne w e r s j e a j t i o l o g i c z n e , r o z w i j a j ą c e w ą t k i związane z p o s t a c i a m i ś w . S t a n i s ł a w a m ę c z e n n i k a , J a n a Pawła II i bohatera z b i o r o w e g o — p a r t y z a n t ó w . d u j e m y wersję w s k a z u j ą c ą na b u d o w n i c z e g o : „ k a p l i c ę Pajerski postawił", (porównaj wykładnię wzorcową). W l i c z n y c h w a r i a n t a c h a p o k r y f ó w o p o w s t a n i u kaplicy m ó w i się o niej j a k o o v o t u m z w i ą z a n y m z w y b o r e m papieża — Polaka Najuboższa t r e ś c i o w o jest wersja pierwsza, która w i ą ż e p o l u b z J e g o w i z y t ą na P o d h a l u . Kolejne wersje z w i ą z k ó w postaci prostu p o w s t a n i e k a p l i c y z 9 0 0 . rocznicą męczeńskiej śmierci J a n a Pawła II z kaplicą p r z y p o m i n a j ą t o , że przyszły papież Stanisława biskupa. ( p o d o b n o ) często t u p r z e b y w a ł , t u kiedyś ukazała M u się Matka Legenda partyzancka ma w t y c h o k o l i c a c h g ł ę b o k i e zakorze­ nienie. Stąd wersje, że kaplica stoi w m i e j s c u kapliczki partyzanckiej, d o d a j e się w wcześniejszej i n n y c h w a r i a n t a c h , że postawionej w 1 9 4 4 r o k u , że znajduje się t a m „ M a t k a Boska Gorczańska" — p a t r o n k a p a r t y z a n t ó w . W j e d n y m z c i e k a w s z y c h Boska. J u ż j a k o papież p o b ł o g o s ł a w i ł t o miejsce przelatując h e l i k o p t e r e m nad G o r c a m i w d r o d z e d o N o w e g o T a r g u . Rozmaitość znaczeń s y m b o l i c z n y c h o d c z y t y w a n y c h przez o d ­ w i e d z a j ą c y c h kaplicę w G o r c a c h można p o g r u p o w a ć w ciągi s k o j a r z e n i o w e w y w o ł y w a n e przez poszczególne jej fragmenty. II. 7 D r o g a k r z y ż o w a z g r o b e m k a t y ń s k i m , przy kaplicy, stan z 1 9 8 4 roku 33 �Rzut przyziemia o d c z y t y w a n y jest j a k o krzyż, krzyż Virtuti Zbigniew Benedyktowicz. Pogrupowałem wszak warianty aj- M i l i t a r i , krzyż Virtuti M i l i t a r i dla Ojca ś w i ę t e g o . Kaplica na t a k i m tiologiczne planie t o s y m b o l z w y c i ę s t w a chrześcijaństwa w Polsce. Krzyż o percepcji kaplicy i jej otoczenia. Postępując dalej w t y m d u c h u o r a m i o n a c h 7 x 7 m e t r ó w oznacza d o s k o n a ł o ś ć . d o interpretacji, w której zaznaczyć trzeba istnienie specyficznej Orły: z datami historii P o l s k i — t o znaki jej d z i e j ó w , w k o r o n a c h , i wersje asocjacji, u p o r z ą d k o w a ł e m inne relacje sprzyjającej, folkloryzacji zdarzeń i miejsc, atmosfery. bo takie b y ł y przed w o j n ą kiedy s t a w i a n o kaplicę. Dla i n n y c h są Gorce i w i o s k i otaczające t o p a s m o górskie b y ł y w czasie II znakami Polski w o g ó l e . Orzeł na d r z w i a c h w k a j d a n a c h t o Polska w o j n y ś w i a t o w e j zapleczem dla s i l n y c h u g r u p o w a ń A K , z k t ó r y c h w niewoli. część działała dalej p o 1 9 4 5 r o k u . T u m i a ł o bazę u g r u p o w a n i e Kapliczka partyzancka w e w n ą t r z kaplicy: hełmy na k o n a r a c h t o „ O g n i a " . N i e w ą t p l i w i e jest w i ę c t u istotna „ t r a d y c j a partyzanc­ atrybuty partyzanckie l u b , w innej w e r s j i , t o hełmy f r a n c u s k i , k a " heroizująca o d d z i a ł y i postaci ich d o w ó d c ó w , szczególnie angielski i rosyjski, które należały d o t y c h , na k t ó r y c h p o m o c słynnych, znanych z pseudonimów „ O g n i a " , „Harnasia" i innych. liczono w 1 9 3 9 r o k u . W jeszcze innej wersji t o h e ł m y żołnierzy 0 ile d o n i e d a w n a o f i c j a l n i „ l i t e r a c i " i „ h i s t o r y c y " ( w rodzaju polskich z września 1 9 3 9 , s p o d M o n t e Cassino i Berlina. B a g n e t y M a c h e j k a , W a ł a c h a , Czerniaka) t w o r z y l i czarną legendę „ b a n d " , w b i t e w pień „ k a p l i c z k i p a r t y z a n c k i e j " oznaczają leśnych ż o ł ­ t o w folklorze m i e j s c o w y m ich c z ł o n k o w i e i p r z y w ó d y u c h o d z ą za nierzy, a l b o — w s k a z u j ą trzy s t r o n y ś w i a t a , w k t ó r y c h u k r y w a ł się postacie „ j a n o s i k o w e " . W latach o s i e m d z i e s i ą t y c h , na przykład, „Ogień". k o l p o r t o w a n e b y ł o na P o d h a l u w t z w . „ d r u g i m o b i e g u " w y d a w ­ W e w n ą t r z kaplicy r o z p o z n a w a n e są n a d t o epitafia partyzanc­ n i c t w o o J . Kurasiu, „ O g n i u " , p o d z n a c z ą c y m t y t u ł e m Zginął Polskę kie i „ g o p r o w s k i e " . W o t o c z e n i u b u d o w l i o d w i e d z a j ą c y w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y bez komunistów. za Nie t r u d n o dziś o c e n i ć , że nie b y ł o t o rzetelne o p r a c o w a n i e historyczne. Nie w d a j ą c się w m e r y t o r y c z ­ charakter ołtarza p o l o w e g o o s ł o n i ę t e g o d a c h e m z trzema krzyża­ ną j e g o ocenę, w i e m że w o d b i o r z e s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a ł o mi. D r u g i m c z y t e l n y m e l e m e n t e m otoczenia jest d r o g a k r z y ż o w a , j a k o p r z e c i w s t a w i a j ą c e się f a ł s z y w y m f a k t o m , t w o r z ą c t y m sa­ szczególnie stacja g r o b u Chrystusa, która dla w i e l u znaczy też m y m legendę p o z y t y w n ą . p o m n i k katyński. Trzy d ł o n i e w y s t a j ą c e z ziemi oznaczają trzy o b o z y : w K a t y n i u , Starobielsku i O s t a s z k o w i e . . . " P o w i a d a się też, Podobnie folklorotwórcze były wizyty Papieża w Polsce. P o w s t a w a ł y l u b b y ł y p o w t a r z a n e w ó w c z a s na P o d h a l u — jak że „...grób taki jak dla Chrystusa był k o ń c e m ich d r o g i , ich 1 w całej Polsce — pieśni, wiersze, o d ż y w a ł y profetyczne wizje, m ę k i . . . " , „ d r o g a k r z y ż o w a jest w l e s i e " m ó w i inna interpretacja, krążyły n i e z w y k ł e o p o w i e ś c i . Na P o d h a l u ś p i e w a n o P a p i e ż o w i : bo „ l a s był d r o g ą p a r t y z a n t ó w , trzeba umieć ją odnaleźć na drzewach...". Przybywający na n a b o ż e ń s t w a na R u s n a k o w ą Polanę t w i e r ­ dzą, że msza ś w i ę t a ma tutaj dla n i c h większą w a r t o ś ć , s z c z e g ó l ­ ... Tysiąc r o k ó w m y czekali, Ciebie m y się d o c z e k a l i ! 7 Później krążył p o Polsce w o d p i s a c h wiersz z a t y t u ł o w a n y Do nie przeżywają ją w o t o c z e n i u gór i przyrody. W i e l u lepiej czuje sosny ( o d c z u w a ) g d y „ t r z e b a t u d o j ś ć " . N i e z w y k ł y nastrój ma zwłasz­ Paweł II Papież". Tekst t e n t o s f o l k l o r y z o w a n a wersja u t w o r u i wyobrażenia uczestników o p a t r z o n y datą „ 1 9 8 5 r o k " i p o d p i s a n y : Stefana W i t w i c k i e g o — cza „ p a s t e r k a " i n a b o ż e ń s t w a r o c z n i c o w e . Odczucia polskiej mszy ś w i ę t y c h oraz polskiej na obczyźnie. 8 p o e t y r o m a n t y c z n e g o — Do Był on dodatkowo „Jan sosny zaopatrzony t u r y s t ó w w ę d r u j ą c y c h t a m t ę d y szlakiem, z r e f e r o w a ł e m s p o s o ­ w komentarz, iż wiersz napisał Papież g d y zasadził w waty­ bem bliskim raczej etnografii kańskim sosnę 34 i folklorystyki — stwierdziłby ogrodzie podarowaną Mu przez górali �— w by nie Nowym tęsknił Targu za Podhalem. utwierdziła Wizyta wśród Jana Podhalan Pawła niczym II nie zmącone przekonanie, że jest O n g ó r a l e m , ergo, „ s w o i m " , „ i c h papieżem". w a ż dzięki f a k t y c z n e m u u c z e s t n i c t w u w jej s p r a w a c h znosi w s z e l k i dystans, który b y ł b y siedliskiem o b c o ś c i , i n n o ś c i , w r o g o ­ ści. Pozostałe znaki nie mają już p o d o b n e j n o ś n o ś c i , w każdym razie nie będą miały jej same przez s i ę . . . " 1 2 Powie w i ę c folklorysta l u b e t n o g r a f s u m u j ą c p o w y ż s z e : o d ­ Nie można przy t y m n i k o m u zarzucić n i e w ł a ś c i w e g o o d c z y t a ­ kryliśmy i w y j a ś n i l i c z y n n i k i , które w p ł y n ę ł y na m o t y w a c j e t y c h , nia. Kto u ż y w a s y m b o l u , k o n d e n s u j ą c e g o treści i poruszającego co s p o w o d o w a l i , że o t o o d dziesięciu lat w k u l t u r o w y m pejzażu w y o b r a ź n i ę , nie g w a r a n t u j e sobie p o p r a w n o ś c i o d b i o r u . W t y m Podhala istnieje kaplica p o d T u r b a c z e m . P o d o b n i e sensie b a g n e t y w b i t e w pień kapliczki w s k a z u j ą bezmiar obszaru zapewne część p r z y b y s z ó w odczuwa i t o m o ż e mieć w p ł y w na ich gdzie u k r y w a ł się heros m i e j s c o w y , „ O g i e ń " , ale są też żelazem skojarzenia. D o d a ć też m o ż n a , że przy całej o r y g i n a l n o ś c i realiza­ w b i t y m w ciało ojczyzny. D l a t e g o też p o w i n n o się podkreślić, że cji pomysłu ma o n s w o j e a n a l o g i e w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze t y p u w w y p o w i e d z i a c h r o z m ó w c ó w nie m a m y d o czynienia z w a r i a n ­ l u d o w e g o . J a k o przykłady służyć m o g ą k o ś c i ó ł z „ M a t k ą Boską t a m i t e g o s a m e g o — jak t o się m ó w i w f o l k l o r y s t y c e w o d ­ Kleberczyków", p a n o r a m a o b r o n y W i z n y , p o m n i k legionisty, 9 niesieniu d o l o k a l n y c h i n w a r i a n t ó w — j e d n e g o tekstu. Czy O d c z y t y w a n i e ( h e r m e n e u t y k a ) s y m b o l u może g o poszerzać." po t y m uznać rzecz za już w y c z e r p a n ą ? A n t r o p o l o g i a p r o p o n u j e P r z y p o m i n a m interpretację rzutu przyziemia kaplicy: krzyż. Krzyż krok następny, k t ó r y należy u c z y n i ć z p o m o c ą h e r m e n e u t y k i , Virtuti M i l i t a r i , V i r t u t i . . . dla papieża, z w y c i ę s t w o chrześcijaństwa wykorzystując ją na ile t o m o ż l i w e . w Polsce. A l e też w z i ę t a g l o b a l n i e s y m b o l i k a kaplicy, jej wnętrza i pomniki l u d o w e w o g ó l e — badacze n o t u j ą takie z j a w i s k o . 10 Maria J a n i o n napisała kiedyś, że w czasach t r u d n y c h i przeło­ i otoczenia o d c z y t y w a n a i rozumiana była j a k o zbiór z n a k ó w m o w y c h dla n a r o d u , uczestnicy społecznej k o m u n i k a c j i w trakcie o p i s u j ą c y c h tragedię Ojczyzny ( h e ł m y , orły, droga k r z y ż o w a ) . porozumiewania się c h ę t n i e j p o s ł u g u j ą się s t e r e o t y p a m i , a sztuka G d y ma się p r z y s w o j o n y w s p ó l n y system s y m b o l i c z n y — g d y popada w banał, b o w i e m potrzeba raczej z n a k ó w i f o r m dla idei i pojęć nie zaś n o w y c h r o z w i ą z a ń a r t y s t y c z n y c h . 11 Dziesięciolecie 1 9 7 9 — 1 9 8 9 okazało się w n a j n o w s z e j historii Polski okresem przełomu, w k t ó r y m s p o l a r y z o w a n e s p o ł e c z e ń s t w o z j e d n o c z y ł o się przeciw t z w . „ w ł a d z y " p o d w s p ó l n y m z n a k i e m „ S o l i d a r n o ­ porzuca się s t a n o w i s k o w i d z a 1 4 — m o ż l i w a jest relacja her- meneutyczna. s y m b o l integruje różne płaszczyzny — kosmiczną, t e o l o g i ­ czną, a n t r o p o l o g i c z n ą , egzystencjalną, scalając wszystkie te p o z i o m y nie stapia ich w j e d n o . . . " 1 5 ś c i " . Opierając się później presji jaką w o b e c n i e g o z a s t o s o w a ł a Taka natura s y m b o l u p o z w a l a p o ś w i ę c i ć kaplicę p a p i e ż o w i „ w ł a d z a " , d o p r o w a d z i ł o ostatecznie d o jej u p a d k u . W t a k i c h i n a r o d o w i . Papieża p o z w a l a postrzegać j a k o „ s w o j e g o " i r ó w n o ­ w a r u n k a c h treści i idee w y p o w i a d a n o w s p o s ó b jaki przedstawiła cześnie reprezentanta to Maria J a n i o n . N o ś n i k a m i t y c h treści b y ł y znaki z w i ą z w a n e i s y m b o l i c z n y sens J e g o n i e z w y k ł e j postaci w umieszczonej na z tradycją n a r o d o w ą . Z tej sfery p o c h o d z ą s y m b o l e , które „ d a j ą d o k a p l i c y d e d y k a c j i : „ P a s t e r z o w i — pasterze". Tak też o d c z u w a j ą pewnej d u c h o w o ś c i , widzieć fizyczny myślenia" także w p r z y p a d k u k a p l i c y s p o d Turbacza. O n e są mistykę gór i ich hierofaniczny w y m i a r c i , którzy uważają, że g d y czytelne. Pisze hermeneuta: trudzą się z d o b y w a j ą c w y ż y n y idąc na mszę p o d Turbacz, t o Poza kręgiem w i a r y i m u r e m ś w i ą t y n i relacja h e r m e n e u t y c z na pojawia się t y l k o w g r a n i c a c h ' O j c z y z n y ' i w sferze p a t r i o t y z ­ mu: każdy jej ' s y n ' o ż y w i a n y ' u c z u c i e m ' p a t r i o t y c z n y m ' c h w y t a w lot' wszystkie ' z n a k i ' p r z e m a w i a j ą c e d o ń w jej i m i e n i u , p o n i e ­ o d b y w a j ą też d r o g ę d u c h o w ą ( „ m s z a ma t u większe z n a c z e n i e " ) b o p o w t ó r z ę za ś w . A u g u s t y n e m : „...Sercem w s t ę p u j e m y na w y ż y n ę i ś p i e w a m y pieśń s t o p n i . O g n i e m T w o i m — o g n i e m d o b r y m — pałamy i idziemy. W górę idziemy ku p o k o j o w i J e r o z o l i m y n i e b i a ń s k i e j . . . " 16 „ Ż y c i e s y m b o l i c z n e " k a p l i c y p o d T u r b a c z e m przekroczyło już intencje jej t w ó r c ó w . W kaplicy p r z y b y w a w c i ą ż n o w y c h e l e m e n ­ t ó w : e m a l i o w a n a tablica w b i a ł o - n i e b i e s k i e pasy z trójkątem i literą „ P " w j e g o p o l u , z w i e ń c z o n ą d r u t e m kolczastym, portret M a x y m i l i a n a K o l b e g o , ryngrafy M a t k i Boskiej, figurka Chrystusa F r a s o b l i w e g o , różańce, sznury s z t u c z n y c h korali, krzyżyki, szarfy, plakietki z r a j d ó w t u r y s t y c z n y c h , szkolne tarcze, pęki kluczy, j a k o dekoracje — d z b a n k i , h u b y , kłosy zbóż, ż y w e i suszone k w i a t y , liście, w r z o s y i t d . W s z y s t k o t o razem z w y p o s a ż e n i e m z n a n y m już z „ w y k ł a d n i w z o r c o w e j " t w o r z y coraz bogatszy w y r a z i atmosferę s y m b o l i c z n ą kaplicy. Jest to... „ . . . także c h w i l a , kiedy s y m b o l e nakładają się na siebie. W t y m miejscu zatrzymuje się hermeneutyka — niechaj przemawiają symbole..." 1 7 Wskazałem p o w y ż e j na p e w n e m o ż l i w o ś c i interpretacyjne sygnalizując t y m s a m y m p r o b l e m ogólniejszy, związany z o d ­ c z y t y w a n i e m t e k s t ó w s y m b o l i c z n y c h . W o d k r y w a n i u ich s e n s ó w trzeba brać r ó w n o c z e ś n i e p o d u w a g ę kilka rozwiązań. W o m a ­ w i a n y m p r z y p a d k u m a m y d o czynienia z „interpretacją w z o r ­ c o w ą " oddającą intencje t w ó r c y o b i e k t u , z tekstami l e g e n d o ­ w y m i , jakie krążą o kaplicy, z interpretacjami t u r y s t ó w i uczest­ n i k ó w n a b o ż e ń s t w i wreszcie z niniejszym tekstem. Każdy z nich istnieje dzięki i n n y m k o m p e t e n c j o m . Łącznie p o w s t a ł a więc struktura s y m b o l i c z n a , w i e l o k r o t n i e z a k o d o w a n a , p o d a t n a na dalsze inne jeszcze interpretacje. Nie m o g ę się w i ę c p o w s t r z y m a ć by nie dorzucić propozycji jeszcze j e d n e g p o d c z y t a n i a . T y m razem poprzez skojarzenia jakie p o d s u w a p e w i e n tekst literacki. J u ż o n sam może być kluczem interpretacyjnym: „...ściany c h l e w i k ó w , k o m ó r e k i b u d y n k ó w w s z y s t k o było p o m a l o w a n e farbami o l e j n y m i , a j e d e n obraz przechodził w d r u g i c h o c i a ż n i e w i e l e miały ze sobą w s p ó l n e g o . . . A t u , proszę p a n ó w , m a m y k u c h n i ę — w o ł a ł koźlarz — w c h o d z ą c t y ł e m d o pomiesz­ czenia. Tutaj w s z y s t k o m a m y p o m a l o w a n e : nie t y l k o ściany 35 �i sufit, ale i szafy i t o nie t y l k o na z e w n ą t r z , ale i w e w n ą t r z . Ściany k u c h n i lśniły jak w n ę t r z e pieczary. S m u t n i mężczyźni c a ł o w a l i ciężarne k o b i e t y , w tle b o d ł y się r o g a m i białe w o ł y , nad ł ó ż k i e m kięczała m ł o d a kobieta i myła w w o d z i e strumyka f l a k i . a w z d ł u ż szpaleru w i e r z b j e c h a ł m u z y k a n t z z a r z u c o n y m na ramię h e l i k o n e m na rzemieniu... Proszę z w r ó c i ć u w a g ę na t e n kredens, obrazy mają t u s w ó j ciąg dalszy w e w n ą t r z kredensu i ciągną się zeń na z e w n ą t r z — uśmiechał się pan Z e r k o . . . " 1 8 PRZYPISY 1 P. Ricouer, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985 ( w y d . 2 ) s. 5 8 — 7 5 Z. B e n e d y k t o w i c z , Symbol w etnografii, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 nr 3, s. 1 4 7 Tamże, s. 1 4 8 T. Kochański, Kaplica na Turbaczu. B i u l e t y n OTG PTTK na T u r b a c z u , l u t y — październik 1 9 8 9 ( d r u k u l o t n y ) . W g r o m a d z e n i u m a t e r i a ł ó w brali udział s t u d e n c i uczestnicy k o n w e r s a t o r i u m jakie p r o w a d z i ł e m w r o k u a k a d . 1 9 8 8 / 8 9 M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ k ó w 1 9 3 5 , tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1 9 3 8 K. Ł o z i ń s k a , „Więc oto idzie papież słowiański... „Roman­ t y c z n e t ł o m i t y c z n e g o w i z e r u n k u J a n a Pawła I I , „ P r a c e Etno­ g r a f i c z n e " Z N U J z. 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 9 Tamże, s. 41 A . J a c k o w s k i , Ryszarda Chlebowicza panorama obrony 2 3 4 9 8 7 8 9 36 Wizny, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 9 : 1 9 8 5 nr 1/2, s. 4 5 — 5 8 , A . M a ł e t a , Ludowy pomnik legionisty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 , nr 1 / 4 , s. 1 5 1 — 1 5 5 A . J a c k o w s k i , Pomnik ludu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 nr 3 / 4 , s. 1 3 1 — 1 5 0 M . J a n i o n , Czas formy otwartej. W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 1 3 4 S. C i c h o w i c z , Cóż po hermeneucie w czasie biedy Polska Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 7 3 Ricouer, o p . c i t , s. 6 6 — 6 8 Tamże, s. 6 9 B e n e d y k t o w i c z , Symbol..., s. 1 4 8 , Ricouer, Egzystencja..., s. 6 8 Ś w . A u g u s t y n , W y z n a n i a , X I I I , 9 ( t ł m . Z. K u b i a k ) . Ricoeur, o p . cit., s. 1 4 6 B. Hrabal, Bambini di Praga 1947 ( w : ) t e g o ż , Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, P I W W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 8 3 — 8 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 �