https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2c7fb9ec53fb6803befd220e2132786.pdf bc74a5e9327b567232205b4fc3d5c074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2737 Title A name given to the resource Rzecz o pewnej propagandzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.41-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak RZECZ O PEWNEJ PROPAGANDZIE O d r o d z o n e u s c h y ł k u 1 9 1 8 r o k u p a ń s t w o polskie już w p i e r w ­ p o l a n , inne w a r u n k i g o s p o d a r c z e i p o l i t y c z n e w j a k i c h przyszło im szych d n i a c h s w e g o n i e p o d l e g ł e g o b y t u n a t k n ę ł o się na p o w a ż n e żyć w c i ą g u p o n a d 1 2 0 lat p r u s k i e g o z a b o r u , inna w trudności e k o n o m i c z n e i p o l i t y c z n e . S z y b k o następujące m e n t a l n o ś ć oraz szczególnie p r a g m a t y c z n y stosunek d o p r a w a , po końcu sobie w y d a r z e n i a i o g ó l n i e n i e p e w n a sytuacja w e w s z y s t k i c h niezależnie przez k o g o s t a n o w i o n e g o , sprawiały, że o d b i ó r treści niemal obszarach życia s p o ł e c z n e g o w y k r e o w a ł y potrzebę t ł u ­ p r o p a g a n d o w y c h będących wyrazem wspomnianych wydarzeń maczenia ich oraz p r z e k o n y w a n i a zasadności p o s u n i ę ć w ł a d z nie zawsze przebiegał t u tak, jak życzyliby sobie ich autorzy centralnych r ó ż n y m i ś r o d k a m i perswazji z n a n y m i p r o p a g a n d z i e . i organizatorzy. Opinia p u b l i c z n a zależna jest w s z a k o d p r o p a g a n d y i ściśle z nią związana. Ludzie najczęściej nie t w o r z ą n o w y c h o p i n i i lecz Troska o p r z y c h y l n ą p o s u n i ę c i o m Rządu i Naczelnika Państwa o p i n i ę s p o ł e c z e ń s t w a w i e l k o p o l s k i e g o s p r a w i ł a , że na łamach przyswajają sobie o p i n i e g o t o w e , s p r e p a r o w a n e w t y m w ł a ś n i e urzędowej celu. Biorą je z i n w e n t a r z a z a a k c e p t o w a n y c h p o g l ą d ó w z n a j ­ p r o p a g a n d o w e hasła p r z y p o m i n a j ą c e o pożyczce, np.: dujących się p o d ręką, nieznacznie je t y l k o m o d y f i k u j ą c . P r o p a ­ ganda b o w i e m p r o w o k u j e d o u c z e s t n i c t w a w życiu s p o ł e c z n y m , a opinia społeczna jest w y r a z e m t e g o u c z e s t n i c t w a . Propaganda to, jak t w i e r d z i M a r c i n C z e r w i ń s k i , „ u r a b i a n i e p o g l ą d ó w , przy­ 1 wabianie ludzi, k i e r o w a n i e z a c h o w a n i a m i " . J e d n y m z k a n a ł ó w docierania d o mas była prasa, a jej m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a sprawiały, że najchętniej w y k o r z y s t y w a n a była w okresie kształ­ towania się p a ń s t w o w o ś c i polskiej p o I w o j n i e ś w i a t o w e j . Chcę t u wskazać na n i e w i e l k i obszar k u l t u r y z o r i e n t o w a n e j na masy, i m e c h a n i z m t w o r z ą c y o p i n i ę społeczną. Nie sposób w rozważaniach t y c h u n i k n ą ć p e r s p e k t y w y s o c j o l o g i c z n e j . Nie chodzi mi t u j e d n a k o szeroko p o j m o w a n y p r o b l e m s o c j o l o g i i odbioru, o p e r s p e k t y w ę s o c j o l o g i c z n ą bardziej „ w e w n ę t r z n y " rozumianą w węższy, względem tekstu sposób. Chodzi tu b o w i e m o analizę t z w . „ o d b i o r c y w i r t u a l n e g o " , a szerzej: całej prasy lokalnej już w połowie maja p o j a w i ł y się „ L e p i e j o d d a j t e n grosz k r a j o w i o p ł a c i ci się s t o k r o t n i e i zdobędziesz zasługę. Podpisz Pożyczkę Odrodzenia P o l s k i " . " W t y m czasie, g d y w o j s k a polskie ruszyły w kierunku K i j o w a , w i e l k o p o l s k a prasa nie zamieściła ż a d n y c h paraliterackich haseł r e a g u j ą c y c h na t o w y d a r z e n i e . J e d n a k już w tydzień po zajęciu s t o l i c y Ukrainy, w w i e l u pismach na pierwszych stronicach p o j a w i ł a się taka o t o informacja: „ K i j ó w wzięty! Żołnierz polski stanął nad brzegiem Dniestru! Rozbił stutysięczne armie w r o g a i olbrzymią zdobycz osiągnął. T o u c z y n i ł żołnierz p o l s k i , A tyś c o u c z y n i ł dla t e g o żołnierza? J a k m u pomagasz z w y c i ę ż a ć ? Czy podpisałeś j u ż POŻYCZKĘ O D R O D Z E N I A P O L S K I " . 6 2 „ p o e t y k i o d b i o r u " z a p r o g r a m o w a n e j w strukturze t e k s t u . Ł a t w o dostrzec t u prostą grę na e m o c j a c h . Entuzjastycznie Przedmiotem r o z w a ż a ń będą d w a , p o z o r n i e różne, w y d a r z e n i a przyjęte z d o b y c i e K i j o w a b y ł o w s z a k p i e r w s z y m o d odzyskania z 1920 r o k u oraz udział w ich r o z p r o p a g o w a n i u i k s z t a ł t o w a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w i e l k i m sukcesem m i l i t a r n y m Polski, e c h e m d a w ­ o c z e k i w a n y c h n a s t r o j ó w literatury p r o p a g a n d o w e j d r u k o w a n e j n y c h z w y c i ę s t w z c z a s ó w ś w i e t n o ś c i p r z e d r o z b i o r o w e j Rzeczy­ na łamach l o k a l n e j , w i e l k o p o l s k i e j prasy. P i e r w s z y m z n i c h b y ł o pospolitej. uchwalenie przez Sejm U s t a w o d a w c z y 2 7 l u t e g o 1 9 2 0 r o k u P o d o b n y c h haseł p r o p a g a n d o w y c h w p r o s t n a w o ł u j ą c y c h d o d w ó c h pożyczek ( d ł u g o - i k r ó t k o t e r m i n o w e j ) . Pierwsza t o 5% w y k u p u o b l i g a c j i pożyczek p a ń s t w o w y c h bardzo d u ż o z n a j ­ Pożyczka O d r o d z e n i a Polski, z w a n a „ M i l i o n ó w k ą " , d r u g a t o 4 % d z i e m y na ł a m a c h prasy w y c h o d z ą c e j w maju i c z e r w c u 1 9 2 0 pożyczka p r e m i o w a , z w a n a p o w s z e c h n i e „ P r e m i ó w k ą " . Obie r o k u . O b s e r w o w a ć t u j e d n a k będziemy nie t y l k o zjawiska parali- przeznaczone były na p o k r y c i e d e f i c y t u b u d ż e t o w e g o z w i ą z a n e ­ terackie, lecz przede w s z y s t k i m poezję p r o p a g a n d o w ą realizującą go z t w o r z e n i e m p a ń s t w o w o ś c i polskiej oraz p r z y g o t o w a n i a m i „ s t r a t e g i ę u c z e s t n i c t w a " , by użyć pojęcia Edwarda Balcerzana. do w o j n y z Rosją Radziecką. Pożyczki te o s i ą g n ę ł y J e j g ł ó w n y m e c h a n i z m o d d z i a ł y w a n i a s p r o w a d z a się d o prostych poważne rozmiary, s t a n o w i ą c najbardziej w y d a j n e ź r ó d ł o pokrycia budżetowych. 3 Drugim zaś w y d a r z e n i e m była wojna 7 luk e f e k t ó w e m o c j o n a l n y c h i b e z p o ś r e d n i c h apeli, kosztem uprosz­ pols­ czeń i redukcji artystycznych r o z w i ą z a ń . O d b i ó r t y c h treści stawał k o - b o l s z e w i c k a . Te a u t o n o m i c z n e z p o z o r u w y d a r z e n i a , w o p i n i i się w ó w c z a s irracjonalny i zależny o d sympatii czy uprzedzeń już społecznej t w o r z y ł y s p ó j n y i j e d n o l i t y obszar t k w i ą c y c h w ś w i d o m o ś c i bądź p o o d ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u o d b i o r ­ rzeczywistości p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n e j s p r a w n i e w y k o r z y s t y w a n y przez s p e c ­ c ó w . Perswazja w y d a j e się być skuteczniejsza g d y nie o d w o ł u j e jalistów o d p r o p a g a n d y Urzędu Organizacji się w p r o s t d o e m o c j i w y ż s z e g o rzędu, lecz i m p u l s ó w Pożyczki Państ­ w o w e j dla byłej d z i e l n i c y pruskiej oraz r e d a k t o r ó w p o s z c z e g ó l ­ nych p o w i a t o w y c h pism u r z ę d o w o y c h . Rozpętana pod- świadomościowych. wówczas O d czerwca hasła p r o p a g a n d o w e w znacznej mierze w y p i e r a n e kampania p o z w a l a w y r a ź n i e dostrzec rodzaj s t o s o w a n y c h c h w y ­ są przez u t w o r y literackie p o d n o s z ą c e ten w ł a ś n i e temat. Poezja tów. Sztuczna j e d n a k o w o ż rzeczywistość p r o p a g a n d o w a gęst­ propagandowa nieje w w a r u n k a c h k a m p a n i i i ł a t w o m o ż e b y ć t y l k o o d n o s i się d o p r z e d m i o t u apeli. Powstała b o w i e m przedmiotem obserwacji. poświęcona g r u n c i e toczącej się w o j n y agitacji „ p o ż y c z k o w e j " i to wojna pozornie była j e d y n y m na bodaj Proces k s z t a ł t o w a n i a o p i n i i p u b l i c z n e j d e t e r m i n o w a n y jest m o t o r e m , który w y z w o l i ł potrzebę takiej poezji. T e m u z a g a d ­ wieloma c z y n n i k a m i w y n i k a j ą c y m i na o g ó ł z u k ł a d u s p o ł e c z ­ n i e n i u c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć t u w i ę c e j u w a g i , b o w i e m jest t o nego, p o l i t y c z n e g o oraz p r z y m u s u k u l t u r o w e g o , narzucającego n i e z w y k l e interesujący i m a ł o znany obszar literatury p o p u l a r n e j . wzory z a c h o w a ń . P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a o p i n i i p u b l i c z ­ W w i e l k o p o l s k i e j prasie lokalnej o d czerwca d o g r u d n i a 1 9 2 0 nej są przede w s z y s t k i m p r o b l e m y a k t u a l n e w y n i k a j ą c e z przeży­ r o k u p o j a w i ł o się blisko pięćdziesiąt w i e r s z o w a n y c h wania w y d a r z e ń n i e s i o n y c h z j e d n e j s t r o n y przez środki m a s o w e ­ p r o p a g a n d o w y c h p o w t a r z a n y c h w i e l o k r o t n i e w t y c h samych go przekazu, z d r u g i e j przez u s t n y o b i e g informacji o w y d a r z e ­ pismach. niach l o k a l n y c h . T r u d n o uznać o p i n i ę p u b l i c z n ą za s u m ę i n ­ Krasickiego: d y w i d u a l n y c h o p i n i i zwartej g r u p y ludzi.* Jest t o raczej j e d n a z form ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j u j a w n i a j ą c a się w kontekście aktualiów s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h . W i e l k o p o l s k a p o k o r z y s t n y m rozstrzygnięciu z r y w u n i e p o d l e g ­ ł o ś c i o w e g o leżała na u b o c z u w i e l k i e j p o l i t y k i i w y d a r z e ń d z i e j o ­ wych jakie w roku 1 9 2 0 r o z g r y w a ł y się na Kresach W s c h o d n i c h . Inne w a r u n k i k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j W i e l k o ­ 8 tekstów Pierwszym z n i c h był p r z e t w o r z o n y u t w ó r Ignacego „ N i e patrzajmy na w z o r k i : Zeszły się raz d w a w o r k i , Pozłacany i skórzany. P o z d r o w i w s z y się serdecznie Rzekł złoty: „ T o niezręcznie, lżeś skórzany, I obszarpany, 41 �M ł o d z i e ń c y , starce, żołnierze? G d y z n o w u zbiorą się c h m u r y G d y z n o w u na w a s z a w o ł a Czy dacie serca w o f i e r z e ? " G d y patrzę na Cię, Żal mi cię b r a c i e " . — — „ J a m obszarpany". Rzekł m u skórzany, „ L e c z każdy m n i e w i ę k s z y m s z a c u n k i e m darzy, Bo w t o b i e pełno b a n k n o t ó w paskarzy. J a m też nie narażony, jak t y , na straty, Bo w e m n i e są Pożyczki Polskiej a s y g n a t y " . 1 2 W k r ó t c e p o n i m prasa d r u k o w a ł a r ó w n i e ż a n o n i m o w y wiersz pt. Przypomnij T r u d n o j e d n a k przejść d o s p r a w e g z e m p l a r y c z n y c h nie za­ kultury m a s o w e j , jej p e w n y m , w ą s k i m obszarem k u l t u r y s ł o w n e j , t o czy w y o d r ę b n i e n i e takie ma j a k i e k o l w i e k racjonalne pod­ s t a w y ? Z drugiej zaś s t r o n y zapytać należy, czy literatura ta p o s ł u g i w a ł a się jakąś szczególną retoryką, czy w języku przez nią w y k o r z y s t y w a n y m kryły się jakieś szczególne w ł a ś c i w o ś c i o d ­ d z i a ł y w a n i a , inne o d t y c h j a k i m i p o s ł u g u j e m y się w r o z m a i t y c h p o z a s ł o w n y c h systemach z n a k o w y c h ? C h o d z i mi t u o k w e s t i ę s k u t k u s p o ł e c z n e g o , p o w o d o w a n e g o — realnie l u b c h o ć b y t y l k o się o b i e k t y w n i e wykryć intencji komunikacyjnej — przez określony fakt k u l t u r y . I n n y m i s ł o w y , c h o d z i o miejsce i rolę d a w n e g o tekstu w historycznie o k r e ś l o n y m s p o ł e c z n y m procesie k o m u n i k a c j i , a m ó w i ą c najprościej — o związek t e g o tekstu z problematyką o d b i o r u . Nie c h o d z i mi t u j e d n a k o okreś­ lenie t y c h t e k s t ó w j a k i m k o l w i e k znakiem w a r t o ś c i u j ą c y m , nie chodzi o o c e n ę ich w a l o r ó w artystycznych. J e d y n y m bodaj kryterium o c e n y t y c h t e k s t ó w może być kryterium ich s p o ł e c z ­ nego skutku. W r ó ć m y j e d n a k d o rzeczywistych inspiracji o w e j literatury. G d y kraj u p o j o n y z w y c i ę s t w a m i na Ukrainie ś w i ę t o w a ł sukcesy p o l ­ skiego oręża, na f r o n c i e sytuacja uległa g w a ł t o w n e j zmianie na niekorzyść Polski. O d d z i a ł y A r m i i C z e r w o n e j opuszczając K i j ó w p r z y g o t o w y w a ł y się d o uderzenia na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , gdzie już d a w n o rząd radziecki k o n c e n t r o w a ł w o j s k a , osłabiając j e g o kosztem f r o n t p o ł u d n i o w y . Po o s t a t e c z n y m u p o r a n i u się z siłami Denikina, armia radziecka całą s w o j ą siłę skierowała p r z e c i w k o Polsce. O f e n s y w a z f r o n t u p ó ł n o c n e g o o d b y w a ł a się p o d hasłami n a r o d o w y m i j e d n o ś c i Ukrainy z Rosją. „ P o m i ę d z y m ł o t e m reakcji a kowadłem ogólnego niezadowolenia wywołanego ogólną nędzą, p a n o w i e L e n i n o w i e i T r o c c y nie w i d z i e l i dla siebie innej ucieczki, jak poruszenie p r z y t ę p i o n y c h uczuć patriotycznych w ludzie rosyjskim i zatrąbili na krucjatę p r z e c i w P o l s c e . . . " 10 Krucjata ta rozpoczęła się 1 4 maja 1 9 2 0 roku na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , d o w o d z o n y m przez 2 7 - l e t n i e g o w ó w c z a s M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o . 1 2 czerwca w o j s k a radzieckie zajęły K i j ó w , a f r o n t przerwany został na całej niemal d ł u g o ś c i . 11 Właśnie w ó w c z a s , g d y w o j s k a polskie b y ł y w o d w r o c i e , w prasie w i e l k o ­ polskiej p o j a w i ł się wiersz pt. Czy dacie serca „ A kiedy w s t a w a ł a z g r o b u Po długiej strasznej n i e w o l i . Ojczyzna nasza... L u d pracujący na roli, W jarzmie s r o g i e g o w ł o d a r z a Stanął o d b l a s k ó w o l ś n i o n y . W zorzy p ł o n ę ł y z a g o n y , Bory c h y l i ł y się k o ł e m . I k w i a t y g ł o w y chyliły. Kobiety starce i dzieci, I prości bracia — żołnierze, Stali, a serca im biły... A kiedy w r o g ó w g r o m a d a D z w o n i ł a w ł a ń c u c h y świeże, By z n o w u zakuć jej d ł o n i e . Kto żył! K o m u śmierć blada, Była zaszczytem i s ł a w ą , Ten niósł jej życie w ofierze... Oczy im zaszły mgłą k r w a w ą , Pot z n o j n y zrosił im skronie — A ż d o p e ł n i ł o się p r a w o ! J u ż ś w i t na n o w y m z a g o n i e , J u ż kłos d o ś p i a ł y się m i e n i I zorza w blaskach już p ł o n i e ! Czy przestał k o c h a ć jak który, Bracia w maju rodzeni? 42 w o d w o ł u j ą c y się d o najskrytszych „ G d y Polska jeszcze była w g r o b i e , 0 jej w o l n o ś c i każdy śnił! 1 o b i e c y w a ł każdy sobie, Ze nie oszczędzi dla niej sił! O! każdy w t e d y d a ł b y życie I w s z y s t k o c o w skarbnicy miał! By t y l k o w i d z i e ć ją w r o z k w i c i e , Całe by m n i e n i e za t o dał! Czekałeś d ł u g o Z m a r t w y c h s t a n i a , Czekałeś d ł u g o na Jej z e w , Patrz! O t o w s t a j e Ś w i t Zarania... J u ż boski na nas m i n ą ł g n i e w . . . Patrz! O t o Ona wreszcie wstała Z k a j d a n ó w , z b ó l u , k r w i i łez... M ę c z a r n i e s w o j e przecierpiała I przyszedł dla niej b ó l u kres! O t o w y c i ą g a s w o j e ręce. Na k t ó r y c h jeszcze kajdan ślad... Czyż J ą nie wesprzesz p o tej męce?! J u ż czas byś s w o j ą ofiarę kładł. W miastach i siołach w k o ł o zniszczenie, Jeszcze p a n u j e nędza i g ł ó d . Skądże p o w s t a n i e ich Odrodzenie Z t w e j ofiary i przez t w ó j t r u d : S p a l o n e k t o o d n o w i sioła? I kto tysiącom wróci dach! Wszak t o uczynić m o c t w a z d o ł a ! T o b i e o d e g n a ł w o j n y strach! Kto o d b u d u j e te kościoły, W k t ó r y c h d z i ę k c z y n n y zabrzmi ś p i e w . Kto d z i e c i o m da naukę, szkoły Wszak t y l k o t y ! Czy słyszysz z e w ? P r z y p o m n i j stare o b i e t n i c e ! Z z a m i a r ó w o g i e ń ś m i a ł o skrześ. O t w ó r z bez żalu s w ą skarbnicę. Na o d r o d z e n i e Polski nieś! A g d y położysz s w ą ofiarę. Dasz i n n y m d o b r y przykład s w ó j ! Polska p r z y p o m n i lata stare I ś m i a ł o w r o g o m krzyknie: S t ó j ! A będzie silna i w s p a n i a ł a . O d r o d z i się na n o w o kraj. Dla Cię nagroda będzie miała! W i ę c na Pożyczkę hojnie d a j ! " nia takiej literatury. Jeśli b o w i e m zająć się t u przyjdzie w y c i n k i e m dającej obietnice — apelem o w y k u p o b l i g a c j i Poożyczki N a r o d o w e j : s t a n o w i w s z y się nad t e o r e t y c z n y m i m o ż l i w o ś c i a m i o d d z i a ł y w a ­ w stare uczuć, d o p a t r i o t y c z n e g o s u m i e n i a , z a k o ń c z o n y s i l n y m a k c e n t e m 9 ofierze, 1 3 4 lipca rozpoczęła się d r u g a o f e n s y w a radziecka. W o j s k a M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o uderzyły siłą czterech armii i j e d n e j grupy operacyjnej na linie polskie, by „ p o t r u p i e P o l s k i " jak m ó w i ł d o w ó d c a tej operacji, przenieść r e w o l u c j ę d o Europy Z a c h o d n i e j . Rozpoczęła się t r w a j ą c a bez p r z e r w y przez p ó ł t o r a miesiąca o f e n s y w a , a o d w r ó t w o j s k p o l s k i c h tragiczny i d r a m a t y c z n y , k t ó r y d o p i e r o u przedproża W a r s z a w y zamienił się w o d w r ó t Rosjan r ó w n i e tragiczny i g w a ł t o w n y , z a k o ń c z o n y c a ł k o w i t ą klęską „ p o c h o d u za W i s ł ę " . Z k o ń c e m lipca A r m i a C z e r w o n a zbliżała się d o etnicznej g r a n i c y Polski. Nie zatrzymały jej ani przeciągające się r o k o w a n i a p o l s k o - r a d z i e c k i e , ani działania armii W r a n g l a , ostatniej „ b i a ł e j " armii p r ó b u j ą c e j w y r w a ć się z krymskiej p u ł a p k i . Lenin o d r z u c i ł wszystkie p r o p o z y c j e c z ł o n k ó w KC a b y p r z e r w a ć o f e n s y w ę na f r o n c i e p o l s k i m i s k o n c e n t r o w a ć się na W r a n g l u . P r z e w o d n i c z ą c y Rady Komisarzy L u d o w y c h w i e d z i a ł , że „ b i a l i " i Polacy nie będą uzgadniali s w o i c h działań. W trakcie r o z m ó w z M a r c h l e w s k i m o s o b i s t y przedstawiciel rządu p o l s k i e g o przeka­ zał p r z e d s t a w i c i e l o w i Lenina, że p o d s t a w ą p o l i t y k i P i ł s u d s k i e g o w stosunku do Rosji jest pragnienie niedopuszczenia „aby reakcja rosyjska z n o w u z a p a n o w a ł a " . Sam W r a n g e l nie p r z e d ­ s t a w i a ł p o w a ż n e g o niebezpieczeństwa dla w ł a d z y r a d z i e c k i e j . 14 W t y m czasie, g d y na f r o n c i e p o d n o s i ł się s t o p i e ń d r a m t u r g i i , a pozycje polskie systematycznie przesuwały się na z a c h ó d , g d y b o j o w e hasło b o l s z e w i k ó w „ n a W a r s z a w ę ! " zastąpiło hasło „ n a B e r l i n ! " , w o d l e g ł e j W i e l k o p o l s c e o d p o ł o w y lipca zaczynało coraz częściej p o j a w i a ć się paraliterackie hasło: �„ P o l s k i bagnet i polski pieniądz są Europie dzisiaj rękojmią odrodzenia, Polsce g w a r a n c j ą wspaniałej p r z y s z ł o ś c i " . 15 W y d a j e się, że w t y m w y p a d k u , a także w p r z y p a d k u w s z y s t k i c h i n n y c h , teksty paraliterackie d r u k o w a n e na całej, bądź p o ł o w i e J a k i ś gorsik. Pełen trzosik Chcecie s c h o w a ć , Zdeponować Ostatecznie I bezpiecznie. — M o j a rada: Niechaj składa Każdy grosze. C h o ć potrosze Polsce naszej! C h o ć na spłaty. Zysk na raty I bez straty Dostaniecie Asygnaty". 17 pierwszej stronicy l o k a l n y c h c z a s o p i s m , miały o d d z i a ł y w a ć w i z u ­ W trzecim wierszu autor apeluje o p o m o c Polsce w o b e c za­ alnie, a w połączeniu z t w o r z y w e m leksykalnym spełniać f u n k c j e grożenia, w i a d o m e g o raczej, a c z k o l w i e k n i e n a z w a n e g o : inspiratorskie. W p r o p a g a n d z i e c h o d z i przecież nie t y l k o o t o , żeby ludzi przekonać, ale także, a może przede w s z y s t k i m , aby pobudzić ich d o c z y n u , w y z w a l a ć energię t k w i ą c ą w masach. W s p o m i n a ł e m na w s t ę p i e o potrzebie analizy w e w n ą t r z t e k s t o w e j treści p r o p a g a n d o w y c h , a w p r z y p a d k u badania k u l t u r y m a s o w e j , o potrzebie badania t z w . o d b i o r c y w i r t u a l n e g o i p o e t y ­ ki o d b i o r u w p i s a n e j w s t r u k t u r ę tekstu literackiego. W takim interesowała nas "będzie o s o b o w o ś ć ujęciu odbiorcy w nim „ G d y ś p o l s k i m jest o b y w a t e l e m S w e szczęście w Polski znajdziesz losie; G d y cel s w ó j z Polski złączysz celem J e j siłą będzie T w o j a siła. Dzisiaj w p o b u d k i polskiej głosie Słyszysz t ę s k n o t ę sercu miłą: „ N a p o m o c P o l s c e ! " trąbka w o ł a , „ R a t u j s w ą ziemię, miasta, sioła, Daj na Pożyczkę O d r o d z e n i a ! A B ó g ofiarność tę o c e n i a . . . " 18 „ z a p r o g r a m o w a n a " , j e g o „ w e w n ą t r z t e k s t o w y p o r t r e t " , intereso­ w a ł nas będzie ten zespół e l e m e n t ó w t e k s t u , który określał miejsce i rolę czytelnika w e l e m e n t a r n y m procesie k o m u n i k a c y j ­ nym, jaki t w o r z y się w o k ó ł d a n e g o tekstu k u l t u r y . O c z y w i ś c i e nie odrzucam t u s t a n o w i s k a b a d a w c z e g o , p r o p o n o w a n e g o socjologię k u l t u r y i m a j ą c e g o charakter raczej przez „zewnętrzny", które zakłada b a d a n e z a c h o w a n i a i reakcje realnych o d b i o r c ó w . C h c i a ł b y m j e d n a k podkreślić znaczenie „ w e w n ę t r z n e g o " , s o c ­ j o l o g i c z n e g o ujęcia w o b s e r w a c j i „ w e w n ę t r z n e g o " z a p r o g r a m o ­ wania „ p o e t y k i o d b i o r u " p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . Przyjmując taką p o s t a w ę w o b e c tekstu nie m o ż n a o g r a n i c z y ć się t y l k o d o rejestracji s k u t k ó w s p o ł e c z n y c h już zaistniałych na g r u n c i e j e g o recepcji. C h o d z i t u raczej o p r z e w i d y w a n y s k u t e k o d d z i a ł y w a n i a treści p r o p a g a n d o w y c h d o s t r z e g a n y w s a m y m tekście, a m o ż l i w y d o o d c z y t a n i a d r o g ą analizy w e w n ą t r z t e k s t o w y c h czynników o w ą recepcję p r o g r a m u j ą c y c h . D r o g a ta z a p r o w a d z i nas d o odkrycia propagandowych mechanizmów maniulacyjnych, u b e z w ł a s n o w a l n i a j ą c y c h o d b i o r c ę . S p ó j r z m y zatem na trzy w i e r ­ sze p r o p a g a n d o w e d r u k o w a n e w l i p c u 1 9 2 0 r o k u d o t y c z ą c e Pożyczki P a ń s t w o w e j , w o b e c z u p e ł n e g o załamania się f r o n t u . Pierwszy z n i c h s a m y m j u ż t y t u ł e m Przekleństwo zdradza i n t e n ­ cje n i e z n a n e g o autora w o b e c nieprzystąpienia d o w y k u p u o b l i ­ gacji: „ O b y ś nie zaznał o d p o c z y n k u ciszy. G d y myśli grają jak g r a m o f o n stary, O b y ubrania t w e p o j a d ł y myszy, I m ó l się zakradł d o każdej kotary, O b y ś miał zawsze sacharynę w k a w i e , I ż o n ę , która p r z e m a w i a b u c i k i e m . O b y ś mieszkania szukać miał w W a r s z a w i e , I całe życie zostać u r z ę d n i k i e m , O b y ci szklanki nie p o d a n o p i w a , G d y ś zjadł na o b i a d w ę g i e r s k i e salami, O b y ś c o d z i e ń jeździć m u s i a ł k o l e j a m i , O b y ś c o r o k u , bracie, miał bliźnięta, I nie doczekał się śmierci t e ś c i o w e j , O b y ci z b u t ó w w y ł a z i ł a pięta. Jeśli nie kupisz Pożyczki P a ń s t w o w e j " . 1 6 W d r u g i m zaś w i e r s z u , b ę d ą c y m k o l e j n y m p r z e t w o r z e n i e m u t w o ­ ru I g n a c e g o Krasickiego, treści p r o p a g a n d o w e w c i ą ż jeszcze mają charakter m a ł o a g r e s y w n y : „Panie Janie! W k a ż d y m stanie Zyskać m o ż n a M y ś l ostrożna Obrać u m i e , Gdy rozumie, I obiera, Gdy otwiera: T o w czem treści, W i ę c boleści, Się ustrzega Zapobiega, W czem ma stracić W czem z b o g a c i ć . Ten ucztuje, Ten paskuje. B l i ź n i c h zdziera. T a m t e n sknera, Zbiera grosze, I potrosze W banku chowa. T o nie z d r o w a Jest lokata. B o ( d o kata) Precent mały Tam dostały Kapitały! I n n y c h trując Maltretując I paskując Będzie z t e g o Nic d o b r e g o : Honor mały! Kryminały, Bo szalbierstwo, Pasek, z d z i e r s t w o . Źle p r o w a d z i . Zawsze zdradzi! A w i ę c bracie, Jeśli macie O b i e , ź r ó d ł o w e k w e s t i e o m a w i a n e j literatury propagandowej łączy k o l e j n y tekst, k t ó r e g o f u n k c j a perswazyjna musiała z p e w ­ nością o d d z i a ł y w a ć na społeczne emocje: „ W y t r w a l i m na kresach, jak d a w n i e j pradziady, C h o ć stal w nas g o d z i ł a , c h o ć grzmiały kul grady, C h o ć d y m y n a m oczy zamgliły c z e r w o n e I usta o t w a r t e na w ę g i e l s p a l o n e Na p r ó ż n o w z d y c h a ł y za w o d ą . Naboje Kładź w lufę, mierz dobrze, raz, d w a , pal!... ja stoję... I nic j u ż nie w i d a ć , huk, g r z m o t i kurzawa, I nic już nie słychać, piekielna z a b a w a . Sam jestem p i o r u n e m . B ó g w o j n y m n i e niesie, W ś r ó d piekła na ziemi, w y t r w a l i m na kresie! A dziś — j a m służby nie zaparł Ojczyźnie J a m w i e r n y jej żołnierz. C h o ć nie w n o w e j bliźnie! R o d a k u ! k i m jesteś, p ó j d ź ze mną, kto ż y w y ! Na szańce, na szańce, kraj ma być szczęśliwy! Rzucał im o c h o t n i e : k r e w , życie na szale, Dziś grosza nie skąpmy; N i e c h k w i t n i e w s p a n i a l e . N i e c h rośnie ojczyzna w b o g a c t w a i siły. Którą d ł o ń nasza i pierś o b r o n i ł y , W p o d d a ń s t w o o b c e g o pieniądza nie d a m y — W y t r w a l i m na kresach i w d o m u w y t r w a m y ! " A k t y w n o ś ć tej literatury ulega nasileniu z początkiem sierpnia, g d y w o j s k a radzieckie z n a j d o w a ł y się już w Brześciu i prze­ kraczały B u g . O d p o c z ą t k u t e g o miesiąca p r o p a g a n d o w e u t w o r y literackie d r u k o w a n e w prasie są krótkie i j a s n o wyrażające s w o j e przesłanie. Język tej p r o p a g a n d y , dzięki prostocie nazywania i o p i s y w n i a rzeczy, u ł a t w i a ł agitację w s p r a w a c h w ó w c z a s tak w a ż k i c h . Wszak t o o n o d g r y w a czynną rolę w p e r c e p o w a n i u przez ludzi otaczającego ich ś w i a t a . Rola ta jest d w o j a k o u w a r u n ­ k o w a n a . Po pierwsze w y n i k a z f a k t u , że jak każdy język s ł o w n y jest o n w a ż n y m s k ł a d n i k i e m s u b i e k t y w n e j strony procesu p o ­ znania. D l a t e g o , c o b y ł o czytelne w w y ż e j c y t o w a n y c h tekstach, nie musi o n za każym razem w y p o w i a d a ć o t w a r c i e w ł a ś c i w y c h treści l u b d o k o n y w a ć ich j a w n e g o w a r t o ś c i o w a n i a . Język p r o p a ­ g a n d y d o k o n u j e zmian w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej dzięki s w o i s t y m w ł a ś c i w o ś c i o m t k w i ą c y m w n i m s a m y m j a k o narzędziu interp­ retacji. Po d r u g i e , szczególnie c z y n n a rola języka p r o p a g a n d y w k s z t a ł t o w a n i u ś w i a d o m o ś c i ludzi jest s p o w o d o w a n a t y m , że j e g o t w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h n i k o m p r o p a g a n ­ d o w e j perswazji. Często, jak np. w n a s t ę p u j ą c y m wierszu: „Wszystko minęło co było niewolą, W s z y s t k o odeszło c o k u ł o kajdany, Lecz rany jeszcze zostały i bolą Czy słyszysz? Nasi biją w tarabany. Czy słyszysz? — Nasi w z y w a j ą : „ d o b o j u ! " Czy słyszysz? — Nasi krzyczą: „ d o o b r o n y ! " B o niema jeszcze w Ojczyźnie s p o k o j u — Jeszcze p o b u d k a brzmi na w s z y s t k i e s t r o n y " operuje z b i t k a m i s ł ó w o d u ż y m ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m i w k o n ­ s e k w e n c j i kieruje l u d z k i m działaniem. 1 9 2 0 S t o s o w a n i e ' j ę z y k a p r o p a g a n d y d o k o n u j e się w kontekście społecznym i wymaga określonym podporządkowania formy języka jeszcze i n n y m r e g u ł o m niż k o m p e t e n c j e j ę z y k o w e . Są t o zasady o sensie s o c j o l o g i c z n y m , w y n i k a j ą c e b o w i e m z f a k t u , że k o m u n i k a t s f o r m u ł o w a n y w języku p r o p a g a n d y o d n o s i się d o z r ó ż n i c o w a n y c h społecznie g r u p l u d z k i c h , dla k t ó r y c h dana seria z n a k ó w ma ściśle określony sens. Z a t e m w układzie n a d a w ­ a j �c z o - o d b i o r c z y m spełnia t e n język f u n k c j ę fatyczną polegającą na nia. A u t o r z y tej p r o p a g a n d y d r o g ą k o n t r a s t u o d w o ł u j ą się d o p o d t r z y m a n i u k o n t a k t u między n a d a w c ą a o d b i o r c ą w y p o w i e d z i patriotycznych o d r u c h ó w z czasów zaboru pruskiego, — w i d z i a n e j e d n a k w p e r s p e k t y w i e c e l ó w tekstu z w i ą z a n y c h c h ł o p w i e l k o p o l s k i „ d a w a ł nieskoro, g n ą c kark p o d b i c z e m " . kiedy z o d d d z i a ł y w a n i e m na o d b i o r c ę . Kolejną f u n k c j ą t e g o języka jest Funkcja k o n a t y w n y t y c h t e k s t ó w w y r a ż a się j e d n o z n a c z n y m funkcja k o n a t y w n a , by użyć t u t e r m i n o l g i i z a p r o p o n o w a n e j przez apelem o s p r a w y doraźne, mając na u w a d z e d o b r o o g ó l n e . Romana J a k o b s o n a . 21 Funkcja ta polega na b e z p o ś r e d n i m u s i ł o ­ w a n i u w p r o w a d z e n i a z m i a n y w p o s t ę p o w a n i u o d b i o r c y . Skala m o ż l i w o ś c i o p e r a c y j n y c h tej f u n k c j i rozkłada się o d n e u t r a l n e g o stwierdzenia jakiegoś f a k t u , d o n i e d w u z n a c z n e g o , rozkazu. Taki p r a w d o p o d o b n i e zamiar miały r y m o w a n e u t w o r y , które „ z a l a ł y " w p r o s t w i e l k o p o l s k ą prasę u r z ę d o w ą w początkach sierpnia w z y w a j ą c d o o d s t a w y zbóż, b o w i e m w t y m czasie kraj przeżywał p o w a ż n e t r u d n o ś c i ż y w n o ś c i o w e z w i ą z a n e z zaopatrzeniem f r o n t u . Teksty, o k t ó r y c h m o w a , d r u k o w a n e b y ł y aż d o p o ł o w y października, n a w e t w ó w c z a s , g d y t ł o b o l s z e w i c k i e g o zagrożenia przestało być już tak o b o w i ą z u j ą c e jak w s i e r p n i u . A g i t a c j i tej „ Z ł y m jest d o r a d c ą p u s t y żołądek, C h o ć b y ś d o ń m ó w i ł — nie w i e m jak czule; Z b o ż e o d s t a w i ć każde rozsądek, • B o przestać m o ż e m zbierać w o g ó l e . U w a ż a j c i e hej rolnicy. Że u g r a n i c ! b o l s z e w i c y ! " „ T r z y złóż rzeczy na Polski Ołtarzu Ich n a z w a : zboże, zboże, zboże. o m ł ó ć , o d s t a w je w lot g o s p o d a r z u . B o t o ojczyznę d ź w i g n ą ć m o ż e . " „ N a j w y ż s z y już. R o l n i k u czas, Dostarczyć zbóż, Dla g ł o d n y c h m a s . " 31 3 2 3 3 sprzyjał też fakt, że r o l n i c y przystąpili d o o m ł o t u t e g o r o c z n y c h zbiorów. Dziewięć tekstów adresowanych było wprost d o w i e l ­ kopolskiego ziemiaństwa: „ C i co wiodą rozhowory. Ojczyzny nie z b a w i ą . J e n o o w e polskie d w o r y . Co zboże o d s t a w i ą . " „Ziemianinie! O m ł ó ć zboże, spiesz z o d s t a w ą , Bacz, że dzisiaj kraj w potrzebie; Toczy za Cię w a l k ę k r w a w ą . Byś m ó g ł żyć na T w o j e j g l e b i e ! " „ W każdym się d w o r z e W s ł a w i s z przykładem. G d y oddasz zboże Przed s w o i m s ą s i a d e m . " „ G d y zada ci ktoś pytanie, Kto c z u w a nad Polski p o p r a w ą . M y w s z y s c y — o d p o w i e s z — ziemianie Zbóż m ł o c k ą , o d s t a w ą . N i m taką dasz j e d n a k o d p o w i e d ź . W p r z ó d c z y n e m jej p r a w d y sam d o w i e d z . " „ D o w s z y s t k i c h należy, By g m a c h onej Macierzy. Wznosić, kuć od podstaw; I ty ziemianinie, Spiesz s t a w i ć się w czynie; Zboże z m ł ó ć i o d s t a w . " 34 22 3 5 2 3 24 2 5 2 6 „ C h c e s z b y w Polsce b y ł o dobrze, O m ł ó ć , o d s t a w zboże szczodrze. K o m u z ziemian kraj nasz d r o g i , Z młocarzami marsz p o d s t o g i ! M i m o przemądrej z e w s z ą d k r y t y k i , S p r a w a skończyła się tak. Że j e m y zboże aż z A m e r y k i , Że w Polsce zboże dziś brak. O d s t a w w i ą c zboże, hej ziemianinie. Bo kraj u o b c y c h brnie w d ł u g i . By nikt w społecznej życia ruinie, Nie chciał t w e j dojrzeć z a s ł u g i . " „ D l a P o l a k ó w bardzo w i e l k a Jest Ojczyzna w i e r z y c i e l k a ; Ten największe ma zasługi: Kto jej w pełni spłaca d ł u g i : Żołnierz d ł u g t e n w k r w i s w e j płaci A ziemianin w tej p o s t a c i , Że s w ą rolę, orze, s p r a w i a , Zboże młóci i o d s t a w i a . " 3 7 3 8 3 9 końcu zwrócić uwagę na s i e d e m tekstów u t r z y m a n y c h w p o d o b n y m t o n i e i o tej samej, c o p o w y ż s z a , t e m a t y c e . Teksty te a d r e s o w a n e są p r a w d o p o d o b n i e d o w s z y s t ­ k i c h m i e s z k a ń c ó w w s i b o w i e m adresat nie został w n i c h o k r e ś ­ lony. Zasadniczą f u n k c j ą społeczną t y c h t e k s t ó w jest n a k ł o n i e n i e d o zalecanych z a c h o w a ń . G o s p o d a r k a Rzeczypospolitej Polskiej przeżywać musiała w i e l k i e t r u d n o ś c i z zaopatrzeniem w ż y w n o ś ć , c o daje się t ł u m a c z y ć w y n i s z c z a j ą c y m i działaniami f r o n t u w s c h o ­ d n i e g o . S t ą d z r o z u m i a ł y m się staje, iż f u n k c j a k o n a t y w n a treści p r o p a g a n d o w y c h s k i e r o w a n a była ku W i e l k o p o l s c e , n a j p o w a ż ­ 2 8 niejszego rezerwuaru ż y w n o ś c i w ó w c z e s n y c h g r a n i c a c h a d ­ „ Z i e m i a n i n i e ! Kraj z g ł o d z o n y A w i ę c latem, a w i ę c zimą Spiesz z o m ł o t e m , spiesz z o d s t a w ą . " „ B a c z n o ś ć ziemianinie! Hej, o b y w a t e l u ! Każdy niech stanie dziś d o a p e l u : Młócić, odstawić, Zboże, coprędzej. Ażeby poprawić Wartość pieniędzy." S ł o w a p r o p a g a n d y związanej z potrzebą szybkiej o d s t a w y zbóż o r i e n t o w a n e na w i e l k o p o l s k i c h c h ł o p ó w , c h o ć p r z y p o m i n a j ą poprzednie, niosą i n n y nieco ł a d u n e k s e m a n t y c z n y . W d z i e w i ę c i u c y t o w a n y c h poniżej tekstach nie ma już treści u k r y t y c h , w s z y s t k o jest t u jasne i czytelne, b o w i e m o d b i o r c a musi b y ć przekonany d o p r z e d m i o t u agitacji. T o też wyraźnie-został w n i c h określony w r ó g oraz n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z b o l s z e w i c k i e g o zagroże­ 2 9 44 3 6 Chciałbym tu w 27 30 „ S p i e s z zboże z m ł ó c i ć , o d s t a w i ć . By los r o d a k ó w p o p r a w i ć . Czas k ł a m zadać t y m , c o mruczą, Że niektórzy z g o s p o d a r z y , Z odstawą umyślnie zwłóczą, W nadzieji z y s k ó w p a s k a r z y . " „Gospodarzu! Chcesz l i c h w ę ukrócić, Dolę Polski p o p r a w i ć . T o spiesz zboże o m ł ó c i ć , I natychmiast o d s t a w i ć ! " „ B a c z n o ś ć rolnicy. W r ó g na g r a n i c y . Baczność raz wreszcie; Bierność p o r z u ć c i e . Zboże omłóćcie, Z o d s t a w ą spieszcie. Coś Prusaczyźnie D a w a ł nieskoro. G n ą c kark p o d biczem, Dzisiaj Ojczyźnie, Ofiaruj s p o r o Z chętnym obliczem." „ N a w r o t a c h w e swej komorze W y p i s z r o l n i k u takie s ł o w a : , O m ł ó ć , o d s t a w zboże, Jest t o p o w i n n o ś ć n a r o d o w a . ' " „ O j c z y z n a dzisiaj w potrzebie, Czas zaniedbania n a p r a w i : R o l n i k u zacznij o d siebie, M ł ó ć zboże, spiesz je o d s t a w i ć . " „Hej włodarze, Gospodarze, Najważniejsza dzisiaj s p r a w a , O m ł o t zboża i o d s t a w a . " m i n i s t r a c y j n y c h kraju. „ W y w c z a s na p o t e m W r ó g u przed proza! Spieszcie z o m ł o t e m , Z odstawą zboża!" „ P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " „ M i n ą klęski, n i e p o k o j e . Jeśli każdy spełni s w o j e . Nie patrzcie w i ę c na sąsiada. O d s t a w , c o na cię p r z y p a d a . " „Ten krajowi dopomoże Dobrobyt poprawi, Kto w y m ł ó c i s z y b k o zboże I wszystko o d s t a w i . " 4 0 4 1 4 3 42 �„ Ż o ł n i e r z w a l c z ą c na w o j n i e G o t ó w za kraj umierać, Byś t y w d o m u s p o k o j n i e M ó g ł orać, siać i zbierać. P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń , c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " " „ B i e r n o ś ć rzuć. Zboże m ł ó ć , I oddaj krajowi: Plony T w y c h p ó l . Zmniejszysz b ó l , Bliźnich, Kraj o z d r o w i . " * „ G ł ó d nie czeka A jest rdzeniem I p o d s t a w ą Burzl Niech nie z w l e k a Nik z m ł ó c e n i e m I odstawą zbóż." miała z p e w n o ś c i ą r e k l a m a - h a s ł o , jakie p o j a w i ł o się w t y m czasie w e w s z y s t k i c h niemal w i e l k o p o l s k i c h p i s m a c h l o k a l n y c h i n f o r ­ m u j ą c e o przedłużeniu m o ż l i w o ś c i w y k u p u o b l i g a c j i d o 1 w r z e ś ­ nia: „ P o l s k a u b o g a nie zdoła się o b r o n i ć przed z a l e w e m b o l s z e w i z m u l S u b s k r y b c j ę Pożyczki O d r o d z e n i a przedłużono d o 1 września." 49 Dostrzec t u m o ż n a , że p r o p a g a n d a na język p r y m a r n y nakłada sensy w t ó r n e . Z j e d n e j s t r o n y robi t o ze w z g l ę d u na pod­ k o l o r y z o w a n i e zalecanej r z e c z y w i s t o ś c i , z d r u g i e j , by ukryć t o , 5 czego o d b i o r c a nie p o w i n i e n w i e d z i e ć . Z r o z u m i a ł y m jest prze­ cież, że dezinformacja przypisana jest j a k b y d o p r o p a g a n d y , jest jej d r u g i m o b l i c z e m . Praktyka taka w y n i k a z samej istoty p r o p a g a ­ ndy, b o w i e m u p r a w i a j ą c ją zmierza się d o jak najszerszego o d d z i a ł y w a n i a . W p r o p a g a n d z i e s k a l k u l o w a n e jest z g ó r y , iż ta 48 retuszuje zastane bądź zamierzone, c e l o w o przeszkadza d y s k u s j i , Zwraca u w a g ę , iż p o w y ż s z e teksty operują p e w n y m i stałymi nie w n o s i ż a d n y c h o d k r y ć . J e j treści są zaś f o r m u ł o w a n e i roz­ w a r t o ś c i a m i m a j ą c y m i na celu w y w o ł a n i e p o ż ą d a n y c h reakcji p o w s z e c h n i a n e w p e w n y m szerszym o t o c z e n i u , które je r e l a t y w i ­ społecznych. Język tej p r o p a g a n d y w p r o s t o d d z i a ł u j e na o d b i o r ­ zuje i d e z a w u u j e . By osiągnąć s w e cele p o s ł u g u j e się m a n i p u l a - cę, nie ma w y s z u k a n y c h s f o r m u ł o w a ń . Język ten dzięki prostocie t o r s t w e m s y m b o l i c z n y m , b ę d ą c y m w istocie p r z e d s t a w i e n i e m nazywania i o p i s y w a n i a rzeczy i zjawisk u ł a t w i a k o m u n i k a c j ę , symbolicznego poznania. łatwiej dociera d o szerokich w a r s t w s p o ł e c z n y c h , a przecież j e g o Właśnie w przededniu 50 i w dni b i t w y warszawskiej obok zadaniem jest tak przedstawić treści p o d d a n e p r o p a g a n d z i e , by te k o m u n i k a t ó w f r o n t o w y c h p o j a w i ł y się w prasie lokalnej teksty były ł a t w o odczytane. T w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h ­ propagandowe, w n i k o m p r o p a g a n d o w e j perswazji. Często operuje z b i t k a m i s ł ó w perswazyjna, nierzadko o d w o ł u j ą c a się d o s y m b o l u : o znacznym ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m . Przykładem może być zbitka „ o d s t a w a z b o ż a " różnorako o d m i e n i a n a w p o w y ż s z y c h k i l k u n a s ­ tu tekstach, które w k o n s e k w e n c j i w i n n y k s z t a ł t o w a ć ludzkie z a c h o w a n i a . J e d n a k w tekstach p r o p a g a n d o w y c h o d n o s z ą c y c h się d o rzeczywistości s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j 1 9 2 0 roku język propagandy pełni jednocześnie f u n k c j ę p o z n a w c z ą i f u n k c j ę nośnika w a r t o ś c i e m o c j o n a l n y c h . 47 Właśnie w ó w c z a s , gdy pod Warszawą w o j s k a polskie odpierały i p r z e ł a m y w a ł y b o l s z e w i c k ą nawałnicę na p i e r w s z y c h s t r o n i c a c h w s z y s t k i c h niemal w i e l k o ­ polskich O r ę d o w n i k ó w p o j a w i ł się tekst, który c h o ć a l t e r n a t y w n y z założenia, p o d s u w a ł o d b i o r c y j e d n o c z e ś n i e w y b ó r i nalegał na wsparcie: k t ó r y c h szczególnie czytelna jest funkcja „ P o l s k a w s w y m d u m n y m majestacie, W świętości swego zmartwychwstania. Dzisiaj się ku w a m w s z y s t k i m skłania I pyta c i c h o : „ C z y m n i e z n a c i e ? " Ku każdej polskiej idzie chacie. Na ustach b l a d y c h drżą pytania „Powracam do was bom z wygnania — Co dla m n i e w sercach s w o i c h m a c i e ? " W s p o m ó ż c i e — dajcie grosze w d o w i e — Dajcie — przechyli się w n e t w a g a . . . Bo c h o ć dziś j e s t e m b i e d n a , naga K r ó l e w s k o ś ć drga w m e m k a ż d y m s ł o w i e . Nadzieja jutra b ó l m ó j zmaga N i e c h resztę serce w a m d o p o w i e . . . " 5 1 „ M o r d , rozbój, rzezie, spustoszenie pól i l a s ó w , bezrobocie, strajki, nędza, o g ó l n e u b ó s t w o , zastój przemysłu, b a n d y t y z m rządy pięści i nahajki: Oto b o l s z e w i z m Praca, b e z p i e c z e ń s t w o o b y w a t e l i , Wkrótce r o z k w i t r o l n i c t w a i przemysłu, społecznych, s p r a w i e d l i w e rządy, r o z b u d o w a dobrobyt i wolność chrześcijańska: O t o przyszłość Rzeczypospolitej Polskiej Co w o l i s z ? Jeżeli nie uczyniłeś w s z y s t k i e g o dla o b r o n y kraju. Jeżeli nie poparłeś całą siłą Pożyczki Odrodzenia Polski, W i d o c z n i e w o l i s z ujrzeć Polskę g n i j ą c ą W k r w a w e j n o c y anarchii i r e w o l u c j i . " 4 8 Przykład ten przekonuje, że język p r o p a g a n d y p o s ł u g u j e się z w y k l e zespołem g o t o w y c h określeń i wypróbowanych już technik przez s p o ł e c z e ń s t w o p r z y s w o j o n y c h . Język t e n p o s ł u g u ­ je się o b i e g o w y m i z w r o t a m i , efektami j u ż s p r a w d z o n y m i , ale wciąż jeszcze działającymi na o d b i o r c ó w . J e d n a k o b o k e l e m e n ­ t ó w u t w i e r d z a j ą c y c h system s p o ł e c z n y c h o c z e k i w a ń , język p r o ­ pagandy zawiera także n o w e elementy w z b o g a c a j ą c e społeczne oczekiwania. W p r z e d s t a w i o n y m przekładzie język p r o p a g a n d y służy k s z t a ł t o w a n i u n a s t r o j ó w p o l i t y c z n y c h , a poprzez nie p o ­ staw p a t r i o t y c z n y c h m a n i f e s t u j ą c y c h się c z y n n y m poparciem Pożyczki Odrodzenia Polski. Perswazja w n i m w y r a ż o n a jest w pełni uzasadniona i nie p o z o s t a w i a miejsca na n i m , na j e d n e j szpalcie „ O r ę d o w n i k a Polskiego Sztabu Generalnego Powiatu Wojska o sytuacji na linii f r o n t u , Tadeusz Kończyc d r u k u j e p a t r i o t y c z n y wiersz pt. Pójdziemy wszyscy, posługujący się retoryką w a l k i : krajowej cywilizacji i kultury, ż y d o w s k i w Rosji. po O b o r n i c k i e g o " o b o k Komunikatu równouprawnienie warstw domysł. Nadawca konstruując p r z e d s t a w i o n y w y ż e j k o m u n i k a t , b u d u j e go tak, by a d r e s a t o w i u ł a t w i ć p o d j ę c i e określonej decyzji, zatem w pragmatycznej f u n k c j i języka c h o d z i w g r u n c i e rzeczy o efekt k o ń c o w y w i e ń c z ą c y zabiegi perswazyjne. T a k i m c e l o m służyć „Pójdzeimy wszyscyl z bronią, czy bez b r o n i Pieszo, czy w k o n n y m b o j o w y m o r d y n k u ! I nie zaznamy rozkoszy s p o c z y n k u , I nie w y p u ś c i m d o t ą d miecza z d ł o n i , Aż w r ó g s w ó j k r w a w y łeb d o nóg nam skłoni! Pójdziemy w s z y s c y ! J a k o w o n e lata, Kiedy dla c h w a ł y R z e c z y p o s p o l i t e j , R z u c a n o g n i a z d a , mienie i zaszczyty. G d y się zrywała husarja skrzydlata I szła jak w i c h e r , c o p o s t e p a c h lata! Pójdźmy wszyscy! Przez ciernie i g ł o g i , Z u ł a m k i e m szabli b o d a j ! z k r w a w ą blizną! Zraszając p o t e m i k r w i ą ziemię żyzną, Przez ukraińskie i poleskie d r o g i I białorusko-litewskie rozłogi! Pójdziemy w s z y s c y ! Póki sił w y s t a r c z y , B ę d z i e m y w a l c z y ć , Polsko, o T w e szczęście! A g d y zabraknie armat, ta na pięście! Na kosy, jeśli b a g n e t ó w nie starczy! I p o w r ó c i m y „ z tarczą l u b na t a r c z y " ! A ci c o s p o c z n ą w s a m o t n e j m o g i l e Na w i e l k i m stepie, śród leśnej g ę s t w i n y . Strzeżeni j e n o przez dzkie b a d y l e . Ni z g i n ą w szarym z a p o m n i e n i a pyle I będą w i e c z n i e żyć przez s w o j e c z y n y ! J u ż rozpętała się ofiarna fala! Fala z a p a ł u ! — fala b o h a t e r s t w a ! Drgnęła u c z u c i e m każda dusza czerstwa I o g n i e w sobie niezmiernie rozpala. 45 �A t o c o b y ł o liche — w p r o c h obala! Słyszysz o Polsko! t e n szum groźnej f a l i ! Słyszysz jak bije o T w ó j p r ó g daleki Krwią się zrumienią bezimienne rzeki. Krwią T w o i c h s y n ó w , lecz k r w i ą m o s k a l i ! Tak się d o k o n a czyn c o Cię o c a l i ! O t o najwyższa zebrała się Rada W j e d n y m w y s i ł k u m ę s t w a , a nie t r w o d z e ! Idą w szeregu żołnierze i w o d z e ! C h ł o p ostrzy kosę, szlachcic na k o ń w s i a d a ! Któż śmiałby t w i e r d z i ć , że Polak upada? Pójdziemy w s z y s c y ! Za j e d n y m rozkazem! I z w y c i ę ż y m y teraz, czy też p ó ź n i e j ! Nic już tej spójni d u c h ó w nie rozluźni I z w y c i ę ż y m y — O g n i e m i żelazem I tern, że w s z y s c y dziś idziemy r a z e m ! " W p o d o b n y m d u c h u i t o n i e utrzymany jest inny w i e r s z z t e g o okresu, pt. Wroga pognębi!'Ten Pożyczki Odrodzenia Polski: „ W r o g a p o g n ę b i m o c oręża, M y ś l , c o w j e d n a k i m biegnie celu, M ł o d o ś ć , c o dąży d o a p e l u , W i a r a , c o w przyszłość w z r o k w y t ę ż a . W r o g a p o g n ę b i d u c h nasz p r a w y , W s p ó l n e j radości zrozumienie, W i e l k i e Ojczyzny O d r o d z e n i e , Umiłowanie jednej sprawy! A j e d y n ą tą w i e l k ą naszą w s p ó l n ą s p r a w ą , J e d y n y ten w a m ś w i ę t y cel j e d n o c z ą w s o b i e A r m j a i Pożyczka O d r o d z e n i a ! Kupuj Pożyczkę jeżeli z orężem w ręku nie możesz w a l c z y ć za o j c z y z n ę ! " 52 54 Język p r o p a g a n d y oscyluje między n a k ł a n i a n i e m , i n f o r m a c y j n o ś cią i rytualnością opierając się na d o m i n a c j i f u n k c j i fatycznej. P a ń s t w o musi wszak jakoś p r z e m a w i a ć d o o b y w a t e l a , muszą istnieć hasła i w y s t ą p i e n i a . Co p r a w d a p o w t a r z a n i e t y c h s a m y c h f o r m u ł zakrawa na parodię o b r z ę d ó w r e l i g i j n y c h i ma w sobie cechy magii. W s p ó l n e z magią jest przekonanie, że s ł o w e m można w y w o ł a ć jednak p o ł ą c z o n y został z k o l e j ­ n y m apelem ó w c z e s n y c h p r o p a g a n d z i s t ó w o w y k u p rzecz, że rzeczywistość można zaczarować. Język tej p r o p a g a n d y ma f u n k c j ę kreacyjną i c h c e nie t y l k o o p i s y w a ć rzeczywistość, ale r ó w n i e ż ją t w o r z y ć . W s p r a w a c h społecznych nie jest t o uproszczenie bezzasadne, b o w i e m rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną w dużej mierze t w o r z y t o , c o ludzie o niej sądzą. Z kolei zaś na myślenie i uczucia można w p ł y w a ć przy p o m o c y dostatecznie u p o r c z y w i e p o w t a r z a n e j p r o p a g a n d y . O b o k t e g o w języku p r o p a g a n d y f o r m u ł o w a n y jest opis rzeczy­ w i s t o ś c i . Na o g ó ł nie jest jej f o t o g r a f i ą . Obraz p o s z c z e g ó l n y c h w y d a r z e ń w ł a ś c i w i e przestaje być ich o p i s e m , staje się j a k b y formą, w którą t o , c o się dzieje, jest bez w z g l ę d u na s w ą treść u j m o w a n e . W y s t ę p u j e t u coś w rodzaju p o d w ó j n e g o z a k o d o w a ­ nia, które utrudnia rozszyfrowanie t e k s t u , ale g o nie u n i e m o ż ­ l i w i a , b o w i e m w języku t y m w i e l e jest „ w a t y s e m a n t y c z n e j " , gdzie w y p o w i e d z i służą często j a k o s z u m , nie mający sam w sobie w i e l e znaczenia, lecz przeznaczony d o u t r u d n i a n i a publicznej dyskusji o i s t o t n y c h s p r a w a c h s p o ł e c z n y c h . W i a d o m o przecież, że istnieją c h w y t y i s p o s o b y j ę z y k o w e charakterystyczne dla wszelkiej p r o p a g a n d y , istnieją takie, które w ł a ś c i w e są p r o p a g a n ­ dzie p o l i t y c z n e j , a za taką uznać należy p r o p a g a n d ę związaną z wojną polsko-bolszewicką. N a t o m i a s t w k o ń c u sierpnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy sytuacja na f r o n c i e już czytelna, a c z k o l w i e k d o k o ń c a jeszcze nie rozstrzyg­ nięta, na ł a m a c h kilku w i e l k o p o l s k i c h pism l o k a l n y c h p o j a w i ł się wiersz s ł a w i ą c y t o w i e l k i e z w y c i ę s t w o : „ M i j a j ą j u ż udręczeń c h w i l e , Okrzykiem dzisiaj jest: z w y c i ę s t w o ! Stanęła Polska w g n i e w u sile. B ł o g o s ł a w i o n e jest jej m ę s t w o . N i e c h jej nieznane będą s w a r y Stare n i e z g o d y , stare „ v e t o " — Przyszłość ze w s p ó l n e j rąk ofiary Niech dzisiaj będzie j u ż p o d n i e t ą ! " 5 5 C h c i a ł b y m w k o ń c u z w r ó c i ć u w a g ę na k o l e j n y t r w a ł y element p r o p a g a n d y j a k i m jest nakłanianie, c h o ć p o części j u ż nań w s k a z y w a ł e m . W y d a j e się o n o być s z c z e g ó l n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j , b l i s k i m f u n k c j i perswazyjnej. W p r z y p a d k u t e g o c z y n n i k a sytuacja jest najbardziej bodaj p o w i k ł a n a . O t o b o w i e m na p o w i e r z c h n i tekstu m a m y m n ó s t w o apeli, w e z w a ń , z o b l i g o w a ń i zachęt, k t ó r y c h skuteczność m o ż e być r ó w n i e iluzory­ czna, jak i n f o r m a t y w n o ś ć s t w i e r d z e ń w p r o s t w z i ę t y c h z p o w i e r z ­ c h n i t e k s t u . Należy przyjąć, że skukteczność o d d z i a ł y w a n i a t a k i e g o tekstu leży w n i m s a m y m , t z n . w fakcie j e g o istnienia. A k c e p t a c j a społeczna t a k i e g o tekstu — j e s t akceptacją r z e c z y w i ­ stości przezeń p r o m o w a n e j , a o t o t u przecież c h o d z i , by s t y m u l o w a ć działania t y c h ludzi, na k t ó r y c h teksty te o d d z i a ł u j ą poprzez k s z t a ł t o w a n i e ich p o s t a w . Taką rolę spełniały k o l e j n e , paraliterackie hasła d o t y c z ą c e Pożyczki, w c h w i l i g d y f r o n t w s c h o d n i w dalszym c i ą g u systematycznie o d s u w a ł się o d c e n t r u m Polski. Wówczas, gdy wskutek „ b i t w y warszawskiej" wojska Michała T u c h a c z e w s k i e g o zostały o d p a r t e , a w części rozbite, g d y f r o n t przełamany został na całej niemal d ł u g o ś c i , o d trzeciej d e k a d y sierpnia p r o p a g a n d a z u p e ł n i e zmienia s w e oblicze. Coraz mniej już t e k s t ó w n a w o ł u j ą c y c h d o o d s t a w y zboża, a c z k o l w i e k w c i ą ż jeszcze sporadycznie d r u k o w a n y c h , w i ę c e j natomiast u t w o r ó w o rozwiniętej f o r m i e n a w o ł u j ą c y c h d o ostatecznego rozbicia w r o g a . Z n a m i e n n y m jest epitet w j e d n y m z wierszy określający najeźdźcę: „spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! " Wiersz, który 21 sierpnia p o j a w i ł się w kilku „ O r ę d o w n i k a c h " jest j e d n y m z t y c h , które najmocniej musiały o d d z i a ł y w a ć na ludzkie emocje: „ P o l s k a dziś żąda T w e j p o m o c y T w e j służby, rady i ofiary... Po d ł u g i m śnie, p o d ł u g i e j n o c y . L e d w i e przeświecił d z i o n e k szary. G d y szatan c h c e zagasić s ł o ń c e . W o ł a w i ę c Polska w ś w i a t a k o ń c e . Spieszcie, c o macie w sercu B o g a , Spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! Na barbarzyńcę i na w r o g a , Spieszcie szlachetnych matek syny! Spieszcie z o d w a g ą i s u m i e n i e m , Z mieczem, g r a n a t e m l u b s w y m m i e n i e m ! Niech nikt nie szczędzi dziś ofiary Precz s k n e r s t w o , próżność, bagatele! J e d n a dziś s p ó j n i a ! j e d n e cele. Bo nie u n i k n i e nikt s w e j kary, B o nie u n i k n i e nikt s w e j z g u b y Nastał dzień w a l k i b o — dzień p r ó b y . " 5 3 46 „ B y dać m o ż l i w o ś ć s u b s k r y b o w a n i a Pożyczki Odrodzenia o b y w a t e l o m ziem p o l s k i c h oswbodzonych od okupacji sowieckiej M i n i s t e r s t w o Skarbu zarządziło przedłużenie s u b s k r y b c j i w całej Polsce do 1 października." 56 Kiedy w o j s k a polskie b y ł y już bliskie z w y c i ę s t w a o s t a t e c z n e g o , a A r m i a C z e r w o n a niemal rozbita, w i e l k o p o l s k a prasa lokalna na pierwszych stronicach donosiła i apelowała: „ Ż m i j a zdeptana jeszcze syczy! Z w y c i ę s t w o jeszcze nie z u p e ł n e ! Groza zaczajona jeszcze czyha u d r z w i ! Nie w o l n o zasypiać! Jeszcze nie czas na laury i w y t c h n i e n i e ! Każda na Pożyczkę O d r o d z e n i a s u b s k r y b o w a n a marka o j e d n ą c h w i l ę skraca ż y w o t b o l s z e w i z m u , o j e d e n s t o p i e ń zbliża nas d o c e l u . " 2 3 września J ó z e f Piłsudski ubiegając uderzenie radzieckie rozpoczyna o f e n s y w ę w k i e r u n k u na G r o d n o i B r z o s t o w i c ę oraz W o ł k o w y s k . 2 6 września Polacy zajęli G r o d n o , a w trzy d n i później — Lidę i Pińsk. 2 8 września T u c h a c z e w s k i nie m o g ą c w y k o r z y s t a ć s w e j p r z e w a g i zarządza o d w r ó t . Polacy z d o b y w a j ą N i e ś w i e ż , S t o ł p c e i N o w o g r ó d e k . O d w r ó t w o j s k radzieckich nabiera charakteru ucieczki. W ręce polskie dostają się dziesiątki tysięcy j e ń c ó w i sprzęt w o j s k o w y . Pościg armii polskich dociera za A r m i ą C z e r w o n ą d o Słucka i M i ń s k a . Tutaj jednak o f e n s y w a została w s t r z y m a n a , g d y ż o d 18 października 1 9 2 0 roku o b o w i ą ­ z y w a ł p o d p i s a n y w Rydze sześć d n i wcześniej układ r o z e j m o w y . W o j n a była zakończona. 5 7 5 8 �Nie została j e d n a k z a k o ń c z o n a k a m p a n i a p r o p a g a n d o w a t y ­ cząca się b e z p o ś r e d n i o Pożyczki O d r o d z e n i a Polski. D o k o ń c a grudnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy akcja ta ustała, o p u b l i k o w a n o na łamach w i e l k o p o l s k i e j prasy s i e d e m jeszcze wierszy o znacznie zmienionej f o r m i e . Z n i s z c z o n y kraj, czy raczej ś w i a d o m o ś ć t a k i e ­ go f a k t u sprzyjały r o z w i j a n i u tej akcji oraz u c z e s t n i c t w a w e ń w i e l k o p o l s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . Forma treści p r o p a g a n d o w y c h n a ­ kłaniających d o w y k u p u o b l i g a c j i jest dalece ukryta. Nie ma t u j u ż bezpośrednich apeli i w e z w a ń . N i k t nie z o b o w i ą z u j e n i k o g o d o czynu w p r o s t , a j e d n a k m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a wyrażają się s p e c y f i c z n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j . M a n i f e s t u j e się o n t y m i s z c z e g ó l n y m i c z y n n i k a m i , które d e t e r m i n u j ą l u b u s i ł o w a ł y d e t e r m i n o w a ć fizyczne l u b materialne z a c h o w a n i e o d b i o r c y i t o z d e t e r m i n o w a ć w s p o s ó b p o ś r e d n i , niejako u t a j o n y , nie zaś drogą b e z p o ś r e d n i c h n a k a z ó w czy zaleceń. T e g o rodzaju o d ­ d z i a ł y w a n i e n a z y w a m y za S t a n i s ł a w e m Barańczakiem f u n k c j ą perswazyjną, która w e d ł u g n i e g o polega „ n a u s i ł o w a n i u uzys­ kania realnego w p ł y w u na s p o s ó b myślenia l u b p o s t ę p o w a n i a o d b i o r c y — j e d n a k ż e nie d r o g ą b e z p o ś r e d n i e g o rozkazu, a m e t o ­ dą utajoną i pośrednią, tak że w w y p o w i e d z i d o m i n u j e z p o z o r u inna niż k o n a t y w n a f u n k c j a j ę z y k o w a n p . f u n k c j a estetyczna, poznawcza, e m o t y w n a . " Funkcja perswazyjna j a k o naczelna wyraża się w d w ó c h w i e r s z a c h d r u k o w a n y c h w październiku 1 9 2 0 r o k u , z k t ó r y c h pierwszy z a t u ł o w a n y jest Pan Jacenty i podatki, a d r u g i W botanicznym ogrodzie. 6 9 „ M ó w i ł sobie pan Jacenty Sześćdziesiąt przeżywszy latek „ C o ja zrobię. Boże ś w i ę t y , N o w y c o d z i e ń płać p o d a t e k . Toć towarzysz mój jedyny. Burek o p r ó c z k r o m k i chleba T r o s k o m daje dziś przyczyny. Podatek zań zapłacić trzeba. M y ś l i , m y ś l i , z lulki d m u c h a , Zal m u Burka, żal pieniędzy. Wtem wstąpiła w e ń otucha, Paltot kładzie s w ó j c o p r ę d z e j . Nie zapłacę j u ż f e n i g a Na p o d a t e k o d g o t ó w k i , C h o d ź , m ó j Burek, z a m i e n i m y Wszystko, wszystko w m i l j o n ó w k i . " „ K o c h a m C i ę " — szeleszczą liście,, „ K o c h a m " — m ó w i ą oczy ł z a w e , „ T y m n i e kochasz? r z e c z y w i ś c i e ! " „ Ś w i a d k i e m d r z e w a złote, k r w a w e " . „ D a j m i d o w ó d ! " — chyli g ł ó w k ę , „ D a j m i d o w ó d — nie w y k r ę t y " . O n jej p o d a ł : M i l j o n ó w k ę I odebrał w n e t procenty. A na s ł o n k u na ł a w e c z c e Pan M i k o ł a j , Pan H i e r o n i m Rozgorzali w ż y w e j sprzeczce — „ G d z i e przed biedą m y się s c h r o n i m ? " „Wierzę w długoterminową" „ T o jedyny schron g o t ó w k i " . „ A ja w k r ó t k ą " — s ł o w o w s ł o w o Wzięli o b a j : M i l j o n ó w k i ! Wiezie B o b o w w ó z k u niania Śliczne m u p i o s e n k i ś p i e w a , S ł o ń c e się z u ś m i e c h e m kłania, A l e B o b o w c i ą się g n i e w a , Płacze, krzyczy, bije, c h w y t a . Rzuca piłką, m a ł p k ę , k r ó w k ę — „ C o c h c e s z ? ! " niania wreszcie pyta B o b o c h c e mieć M i l j o n ó w k ę . " percepcji treści p r o p a g a n d o w y c h p e r s w a d u j ą c y c h w y k u p „ P r e miówki": „ N a rynku w Kiszkowie Stanęli p a n o w i e , Wkrąg wróble obsiadły d a c h ó w k i : Rzekł burmistrz, skroń c h y l i , A inni w t ó r z y l i : „Kupujmy, kupujmy Premiówki!" W cukierni w M o s i n i e , O pewnej godzinie. Zeszły się mężatki i w d ó w k i Nie g w a r z ą o m o d z i e J a k z w y k l e w t y m grodzie Lecz szepcą: „ K u p u j m y P r e m i ó w k i ! " W ś r ó d l a s ó w śnią Gadki Nie s ł a w ę , p a m i ą t k i — Lecz mądre s w y c h mieszczan r o z m ó w k i ; Tradycje j u ż prysły, Lot d u c h a o b w i s ł y Dziś g w a r z ą na temat: P r e m i ó w k i . " 6 2 Pożyczka O d r o d z e n i a Polski w listopadzie 1 9 2 0 roku stała się treścią j e d n e g o jeszcze wiersza p r o p a g a n d o w e g o , w którym w a r t o ś ć p o d s t a w o w a jaką jest apel, przestała j a k b y istnieć na powierzchni tekstu: „ S m u t n a jest pora listopada, Z a w i e w a zima, d n i są krótkie — I s m u t e k w serce się zakrada I w m g ł ę o w i j a myśl o jutrze. D n i szare, s m u t n e , d n i bez s ł o ń c a , Pędzą za morza t ł u m y p t a c t w a — Czekam t y g o d n i a t e g o k o ń c a . Czekam... i tęsknię d o b o g a c t w a . Bo w i e m ( t o j e d n o m i ę p o d n i e c a ) , M o ż e podążę hen za n i m i — Jest c o ś , c o szczęście m i o b i e c a ; Sen o dalekiej ciepłej ziemi... Sen o dalekiej gdzieś podróży. Z dala o d l u d z k i c h trosk i nędzy — Coś m i w c i ą ż szepce, c o ś m i w r ó ż y . Że d u ż o będę miał pieniędzy. I na t o dusza moja czeka. Pełna nadzieji i o c h o t y — J e d n a pociecha dla c z ł o w i e k a : Czekać w y g r a n e j c o s o b o t y . " 6 3 6 0 W g r u d n i u t e g o roku na ł a m a c h w i e l k o p o l s k i e j prasy urzędowej p o j a w i ł y się jeszcze trzy teksty literatury p r o p a g a n d o w e j z w i ą z a ­ nej z Pożyczką. B y ł y t o zarazem ostatnie już u t w o r y tej p r o p a g a n ­ dy. Perswazja w y r a ż o n a w t y c h u t w o r a c h o d w o ł u j e się d o pełnej ś w i a d o m o ś c i c z ł o w i e k a a g i t o w a n e g o . N a d a w c a tak b o w i e m k o n s t r u u j e tekst, b y o d d z i a ł y w a ć na w y o b r a ź n i ę o d b i o r c y , j a k np. w następującym wierszu: „ T y s i ą c Ojczyźnie — m i l i o n s o b i e ! T o w c a l e niezły jest rachunek. Spiesząc Ojczyźnie na ratunek M i l j o n i k zagarniesz w ręce o b i e . Ojczyzna będzie t o b i e w d z i ę c z n a Za t o , żeś k o c h a ł ją o b f i c i e — I w d z i ę c z n o ś ć ta nie spełznie marnie. Będzie t o w d z i ę c z n o ś ć w s z a k t y s i ę c z n a . " 64 P o d o b n i e jest w k o l e j n y c h d w ó c h i o s t a t n i c h zarazem wierszach tej k a m p a n i i , które nie w p r o s t nakłaniają d o w y k u p u obligacji. W y d a j e się, że wszystkie niemal teksty k u l t u r y zorientowane perswazyjnie „ z a c z y n a j ą " s w o j e o d d z i a ł y w a n i e na o d b i o r c ę o d swoistego spraliżowania możliwości refleksyjno-intelektualnych 6 1 P o d s t a w o w ą m e t o d ą s t o s o w a n ą przez każdą p r o p a g a n d ę jest w a r t o ś c i o w a n i e polegające na d y n a m i c z n y m s t o s o w a n i u z n a ­ k ó w j ę z y k o w y c h . S k u t e c z n o ś ć o d d z i a ł y w a n i a perswazji jest t y m większa, im w a r t o ś c i bardziej u t a j o n e . O d b i o r c a b o w i e m nie chce z d a w a ć sobie s p r a w y z t e g o , iż jest o b i e k t e m m a n i p u l a c j i , a przecież dzieło w p e w i e n s p o s ó b n i m steruje, z w a l n i a j ą c g o jakby z o b o w i ą z k u p o d e j m o w a n i a samodzielnej decyzji. Nie przypadkiem w w i e r s z u pt. Echa prowincji autor o d w o ł u j e się d o s y m b o l i c z n e g o znaczenia jakie dla m i e s z k a ń c ó w W i e l k o p o l s k i miały trzy m i e j s c o w o ś c i : K i s z k o w o , M o s i n a i Gadki. Pierwsza znana była z s ł y n n y c h s ą d ó w , d r u g a z s w o j e g o eleganta, zaś Gadki ze s w e g o „ p i e r d o ł y " . W a r t o ś c i te u t r w a l o n e w w i e l k o p o l s ­ kim folklorze, a przez t o znane w c a ł y m regionie sprzyjały i s p o t ę g o w a n i a z d o l n o ś c i d o o d c z u w a n i a emocji poprzez ukryte o d d z i a ł y w a n i e na e m o c j e . „ Z a m i a s t n i e p e w n y c h spekulacji B r z y d k i e g o h a n d l u , l i c h w y , pasku. Który dziś w Polsce jest w z w y c z a j u . Przyspórz Ojczyźnie szczęścia blasku. Dbaj o ' d o b r o b y t s w e g o k r a j u ! Jest w tern r a c h u n e k — d u ż o racji: Z o b y w a t e l s k i e j przecież c n o t y . Kraj się p o d n o s i i w z b o g a c a — Interes także w tern jest złoty: Interes piękny, d o b r y , czysty, O g ó l n y i t w ó j osobisty: Za tysiąc Polska m i l i o n z w r a c a ! " 6 5 47 �„ S p ó j r z , czy tysiączek masz w s w e j kasie. Spiesz, by nie przeszły szczęścia c h w i l e — Jeśli cię los z o s t a w i w tyle, Będziesz ż a ł o w a ł p o niewczasie. Jeśli p o w t a r z a ć będziesz „ p ó ź n i e j " , M i n i e szczęśliwa t w a g o d z i n a — Żelazo c h ł o d n ą ć w n e t zaczyna H e n ! w tajemniczej losu k u ź n i . " t e k s t ó w prozatorskich o szczególnie s u g e s t y w n e j , a c z k o l w i e k Kampanie p r o p a g a n d o w e 1 9 2 0 roku nie s p r o w a d z i ł y się d o ł e c z n y c h . Nie można z a p o m i n a ć t u o tysiącach apeli i w e z w a ń ukrytej perswazji. W e ź m y np. u t w ó r pt. Jak Maciej u bolszewików", byl sołtysem k t ó r y w niezliczonych ilościach p r z e d r u k ó w i o d p i s ó w zalał d o s ł o w n i e w i e ś w i e l k o p o l s k ą , c h o ć znany b y ł przecież w całej Polsce. O p e r a t y w n o ś ć p r o p a g a n d y 1 9 2 0 roku wyrażała się poza t y m 6 6 udziałem w e ń l i d e r ó w w s z e l k i c h u g r u p o w a ń p o l i t y c z n y c h i s p o ­ p r e z e n t o w a n y c h t u ś r o d k ó w perswazji. Nie przebiegały tak, jak d r u k o w a n y c h w prasie, a s y g n o w a n y c h przez s t a r o s t ó w i b u r m i s ­ można by w n i o s k o w a ć z t y c h t e k s t ó w . Literatura p o p u l a r n a była t r z ó w . P o w a ż n y m e l e m e n t e m tej k a m p a n i i były w k o ń c u o d e z w y j e d y n i e w ą s k i m w y c i n k i e m p r o p a g a n d o w e j m a c h i n y , a może W i n c e n t e g o W i t o s a i a u t o r y t e t Naczelnika P a ń s t w a . W s z y s t k o t o raczej t ł e m dla niej. tu składało się na potężną m a c h i n ę p r o p a g a n d o w ą , która w efekcie zaprezentowane. Poza licznymi tekstami paraliterackimi i u t w o r a ­ okazała się i s t o t n y m zapleczem w o j n y z b o l s z e w i z m e m i p r ó b mi w i e r s z o w a n y m i , w o b i e g u s p o ł e c z n y m z n a n y c h b y ł o w i e l e g w a ł t o w n e j n a p r a w y polskiej g o s p o d a r k i . Nie całe jej bogactwo mogło być PRZYPISY: 1 M . C z e r w i ń s k i , Przyczynki do antropologii współczesności. Warszawa 1 9 8 8 , s. 1 3 5 zob. M . G ł o w i ń s k i , Wirtualny odbiorca w strukturze utworu poetyckiego, ( w : ) Studia z teorii i historii poezji, W r o c ł a w 1 9 6 7 , s. 1; tenże. Style odbioru. Szkice o komunikacji literackiej, Kraków 1 9 7 7 ; E. Balcerzan, Perspektywy „poetyki odbioru", ( w : ) Pro­ blemy socjologii literatury, p o d red. J . S ł a w i ń s k i e g o , W r o c ł a w 1971 Z. L a n d a u , Pożyczki wewnętrzne państwa, (w:) Encyklope­ dia Historii Gospodarczej Polski do 1945roku. W a r s z a w a 1 9 8 1 , t. 2, s. 1 2 9 W literaturze p r z e d m i o t u o p i n i ę p u b l i c z n ą u z n a w a n o w ł a ś n i e za s u m ę i n d y w i d u a l n y c h o p i n i i d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h z a g a d ­ nień dla historycznie z w a r t y c h g r u p ludzi, t a k i c h jak klasa, w a r s t w a , naród. Por. S. Kuśmierski, Teoretyczne problemy propa­ gandy i opinii publicznej. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 2 0 0 — 3 2 9 ; tenże, Świadomość społeczna, opinia publiczna, propaganda. War­ szawa 1 9 8 7 , s. 4 7 — 2 3 0 ; F. Ryszak, Wstęp do nauki o polityce (Uwagimetodologiczne). W a r s z a w a - P o z n a ń 1 9 7 8 , s. 1 3 9 — 1 4 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego oraz miast Grodziska, O p a l e n i c y i B u k u " , 1 2 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 0 , s. 1 Tamże, 15 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 9 , s. 1 E. Balcerzan, Poezja polska w latach 1939—7965. Strategie liryczne, cz. 1 , W a r s z a w a 1 9 8 2 , s. 3 7 — 7 1 Ze w z g l ę d u na t o , w przypisach p o d a w a ł będę informację o pierwszej p u b l i k a c j i d a n e g o u t w o r u . „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 0 czerwca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 6 , s. 2 „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , 16 l u t e g o 1 9 2 0 , nr 4 7 M . Heller, A . Niekricz, Historia ZSRR. Rządy utopii, L u b l i n 1 9 8 7 , t. 1 , s. 1 2 9 — 1 3 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 16 czerwca 1 9 2 0 , R.l, nr 4 8 , s. 1 Tamże, 2 8 c z e r w c a 1 9 2 0 , R.l, nr 5 2 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, o p . c i t , s. 131 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 1 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 7 5 , s. 1 Tamże, 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 2 0 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 3 , s. 1 Tamże, 15 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 1 , s. 1 Tamże, 3 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 9 , s. 2 R. J a k o b s o n , Poetyka w świetle językoznawstwa, (w:) Współczesne teorie badań literackich za granicą, p o d red. H. Karkiewicza, K r a k ó w 1 9 7 2 , s. 2 „Orędownik Powiatu Żnińskiego.Urzędowy organ publika­ cyjny. O r ę d o w n i k dla miast Ż n i n a , J a n o w c a , R o g o w a i G ą s a w y " , 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 1 2 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 6 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R.LXIV, nr 9 5 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 6 3 0 3 1 48 3 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 5 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 4 , s. 5 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 7 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 1 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego. O r g a n u r z ę d o w y dla p o w i a t u oraz dla miast Leszna, R y d z y n y , Osiecznej i Ś w i ę c i e c h o w y " , 11 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 1 0 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 5 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 8 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 0 , s. 1 Tamże, 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 por. S. Kuśmierski, Świadomość społeczna..., op.cit., s. 2 1 3 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 7 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 3 , s. 1 M . C z e r w i ń s k i , op.cit., s. 1 3 7 „ O r ę d o w n i k p o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 7 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 2 września 1 9 2 0 , R.l, nr 8 2 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 8 września 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 0 9 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, op.cit., s. 1 3 4 ; A . O s t o j a - O w i s i a n y , Rok 1920 w krzywym zwierciadle propagandy iw rzeczywistości, W r s z a w a 1 9 8 1 , s. 6 7 S. Barańczak, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze literackiej PRL, Paryż 1 9 8 3 , s. 31 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 17 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 1 , s. 1 Tamże, 2 7 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 5 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , op.cit., 6 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 8 9 , s. 1 Tamże, 2 0 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 9 3 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 g r u d n i a 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 4 7 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , o p . c i t , 2 2 g r u d n i a 1 9 2 0 , R.l, nr 1 0 2 / 1 0 3 , s. 2 Tamże, s. 2 J . M a z u r , Jak Maciej byl sołtysem u bolszewików. War­ szawa 1 9 2 0 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 8 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �