https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e9fbce9f63c834d90dd04d91f0d693f.pdf 5e9bfa34249355274c4c5c6e0cec5456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3314 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.117-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz Czesław Robołycki Ludwik Stomma Ryszard Tomicki Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O S Ł O W N I K A , Cz. I EDMUND RONALD LEACH L e a c h ( u r 1908) — p r o f e s o r a n t r o p o l o g i i społecznej w K i n g s C o l l e g e , C a m b r i d g e . Jest k o n w e r t y t ą — w A n g l i i rzecz t o n i e r z a d k a — szczególnego j e d n a k r o d z a j u : b ę ­ dąc p r z e z długie l a t a funkcjonalistą n a w r ó c i ! się m i a ­ n o w i c i e n a s t r u k t u r a l i z m . „ N a w r ó c e n i e " n i e w y d a się t u określeniem p r z e s a d n y m , jeśli u z m y s ł o w i m y sobie r o z m i a r przepaści ś w i a t o p o g l ą d o w e j między obydwoma kierunkami, zakorzenionymi w biegunowo odmiennych t r a d y c j a c h f i l o z o f i c z n y c h . F u n k c j o n a l i z m t k w i przecież w typowo angielskim empiryzmie i zamiłowaniu do k o n k r e t u , s t r u k t u r a l i z m zaś — w e f r a n c u s k i m r a c j o ­ n a l i z m i e i p r e d y l e k c j i do porządku l o g i c z n e g o . Pierwszy uważa za w ł a ś c i w y p r z e d m i o t badań r z e c z y w i s t e z a c h o ­ w a n i a społeczne, „to co z r o b i o n e " — a r t e f a k t y , zaś d r u ­ g i — i d e e rządzące t y m i działaniami, wyrażające je n o r m y , ,,to co p o w i e d z i a n e " (albo i „ p o m y ś l a n e " — m e n t a l - f a k t y ) . F u n k c j o n a l i z m l e k c e w a ż y religię, s t r u k ­ t u r a l i z m — ekonomię. W t a k i b i e g u n o w y sposób p r z e d ­ s t a w i a oba k i e r u n k i — postulując z a r a z e m i c h k o m p l e mentarność — s a m L e a c h . W y z n a j e w p r a w d z i e , że „ w głębi serca w d a l s z y m ciągu pozostał funkcjonalistą" jeśli j e d n a k oceniać go n i e po i n t e n c j a c h , lecz p o p u ­ b l i k o w a n y c h r e z u l t a t a c h , t o okaże się, że przestał n i m być p r z e d p o n a d 20 l a t y . I n s p i r a t o r e m p r z e ł o m u był z pewnością C l a u d e Levi-nStrauss. Słynna książka L e a cha z o w e g o o k r e s u , zatytułowana w y z y w a j ą c o Antro­ pologia przemyślana na nowo — Rethinking Anthropology, L o n d o n 1961 — z a w i e r a szkice n a t e m a t s y s t e ­ m ó w p o k r e w i e ń s t w a już w d u c h u f r a n c u s k i e g o s t r u k turalizmu. Jedyny odbiegający o d t e m a t y k i społecz­ n e j krótki esej n a t e m a t s y m b o l i c z n y c h przedstawień czasu p r e z e n t u j e k i l k a istniejących w różnych k u l t u ­ r a c h sposobów wyrażania t e j i d e i : k o n c e p c j a czasu nieodwracalnego (liniowego), koncepcja czasu powra­ cającego (kolistego) i wreszcie wahadłowe widzenie g o j a k o ciągu o s c y l a c j i między b i e g n ą c y m i opozycja­ m i . Taką w ł a ś n i e w i z j ę nieść m a m i t o l o g i a grecka; L e a c h d o w o d z i t e g o ujawniając o p o z y c j e b i n a r n e , za­ w a r t e w m i c i e o K r o n o s i e ( p i e r w o t n a rozrodczość — p o t e m ©kastrowanie, p o ż a r c i e d z i e c i — zwymiotowa­ n i e i c h , upadek z Niebios w Podziemia itd.). Zary­ s o w u j e teorię święta j a k o m o m e n t u z a t r z y m a n i a w a ­ hadła m i ę d z y j e d n y m interwałem czasowym a na­ stępnym, ilustrując ją współczesnymi europejskimi zwyczajami. W schemacie t y m święto p r z e b i e g a •— po u s t a n i u czasu ś w i e c k i e g o — w c y k l u zorganizo­ wanym przez dwie pary opozycji binarnych: jako całość jest o d w r ó c e n i e m porządku p r o f a n i c z n e g o , w j e ­ go obrębie zaś f a z a wstępna ( p o w a g a i f o r m a l i z a c j a , odpowiadające „śmierci" starego) j e s t przeciwstawna wobec fazy końcowej (karnawał i m a s k a r a d a , o d p o ­ wiadające „odrodzeniu" nowego). D a l s z e p r a c e poświęcone są p o s z u k i w a n i o m z n a c z e ­ n i a . Już a r t y k u ł Magical hair „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " , v . 88, 1958, s t a n o w i próbę o d ­ p o w i e d z i n a p y t a n i e , n a j a k i e j z a s a d z i e e t n o l o g może orzekać, co „ z n a c z y " d a n y s y m b o l . A n a l i z o w a n y m p r z y ­ k ł a d e m są w ł o s y , których w z r o s t w w i e l u k u l t u r a c h k o ­ j a r z o n y j e s t z płodnością, seksem, podczas g d y s t r z y ­ żenie m o ż e symbolizować kastrację, o b r z e z a n i e , zakaz stosunków s e k s u a l n y c h i t d . Choć n a g ł ó w n e p y t a n i e a u t o r n i e m a o d p o w i e d z i (dziś z a p e w n e o d w o ł a ł b y się do k o n c e p c j i „logiki k o n k r e t u " (to j e d n a k w t o k u r o z ­ p r a w i a się z wyjaśnieniem p s y c h o a n a l i t y c z n y m , w t a m ­ t y c h l a t a c h jeszcze kuszącym. M i m o że a k u r a t w k w e s ­ t i i „seksualnej s y m b o l i k i w ł o s ó w " zgadzałoby się o n o z interpretacją etnologiczną, t o j e d n a k — j a k s t w i e r ­ dza — oba tłumaczenia odnoszą się d o zupełnie i n n y c h rzeczywistości (tam — prywatnych, jednostkowych, z gabinetu psychiatry, t u — publicznych, k u l t u r o w y c h ) i t a k j a k n i e wykluczają się n a w e t g d y są sobie p r z e ­ c i w s t a w n e , t a k też n i e wspierają się w z a j e m n i e , n a ­ w e t jeśli się p o k r y w a j ą . A r t y k u ł Antropologiczne aspekty języka: o rodza­ jach zwierząt i brzydkich wyrazach (Anthropological aspects of language: animal categories and verbal aluse, 1964, p r e z e n t u j e p r a w d z i w i e strukturalną już a n a ­ lizę k i l k u s p l e c i o n y c h ze sobą p r o b l e m ó w : t a b u j ę z y ­ k o w y c h , sposobu k a t e g o r y z o w a n i a zwierząt, p o ż y w i e n i a i k o b i e t . L e a c h p o k a z u j e t u p a z u r a n a l i t y k a , który p e w ­ n i e czuje się w e g z o t y c z n y m birmańskim t e r e n i e , z n a subtelności m i e j s c o w e g o języka i k u l t u r y ( w A z j i p o ­ ind.-(wschodniej pracował j a k o oficer b a d a w c z y ) z d r u ­ g i e j zaś s t r o n y p o t r a f i śmiało poruszać się n a g r u n c i e angielskich zwyczajów językowych, przy c z y m — p o ­ w i e d z m y t o w p r o s t — z dużą swobodą, b y n i e rzecz prodylekcją sięga do t y c h o b s c e n i c z n y c h , łączących się ze s f e r a m i seksu i w y d a l a n i a . T ę samą łatwość m ó w i e ­ n i a o rzeczach n i e nadających się do d r u k u będ/.ij można zauważyć w bodaj wszystkich jego pracach. Dzięki n i e j d o w i a d u j e się c z y t e l n i k n a d r o d z e jakich to skojarzeń językowych patronem „Playboya" jest n i e w i n n y króliczek, j a k i e asocjacje odciskają się na d z i e j a c h różnych słów, powodując i c h nieużywanie. T a w ł a ś n i e sfera r z e c z y z a k a z a n y c h s t a n o w i g ł ó w n y przedmiot analizy. Logikę tabu bada Leach czysto s t r u k t u r a l n i e , wychodząc z założenia, iż e l e m e n t t e n j e s t o p e r a t o r e m b i n a r n y c h k l a s y f i k a c j i , k t ó r e umysł n a ­ r z u c a n a jednolitą przecież rzeczywistość. T a b u służyć m a d o o d d z i e l e n i a j e g o o d świata i d o u s t a n o w i e n i a d a l s z y c h p r z e d z i a ł ó w między o b i e k t a m i . A b y móc j e ­ d n o z n a c z n i e k l a s y f i k o w a ć t r z e b a stłumić w s z y s t k o t o , co z n a j d u j e się n a g r a n i c y k l a s . L e a c h d a j e t u przykład w y d z i e l i n c z ł o w i e k a ; s u b s t a n c j e t e są intrygujące, t o z a s a d n i c z o d w u z n a c z n e , utrudniające o d p o w i e d ź n a p y ­ t a n i e „ c z y m j e s t e m w odróżnieniu o d r e s z t y świata'', „ g d z i e są m o j e g r a n i c e " — a więc p i e r w s z e w ą t p l i w o ś c i dziecka. Takie właśnie o b i e k t y graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychot o m i c z n e j k l a s y f i k a c j i mogła działać s k u t e c z n i e muszą zostać usunięte c z y l i c e l o w o z a p o m n i a n e , stłumione, pokryte zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do d w ó c h k l a s jednocześnie. F o r m u ł a iż t a b u (oraz wszelkie s a k r u m ) jest „zarówno p j a k i o o p " p o w t a r z a ć się będzie odtąd często w p r a c a c h L e a c h a . Z tej zasady m a wynikać tabuizacja zwierząt d o ­ m o w y c h — j a k o d w u z n a c z n y c h , pośrednich pomiędzy 117 �człowiekiem a otoczeniem zewnętrznym; naruszeniem o w e g o t a b u b y ł o b y w y z w i s k o z w i e r z ę c e w r o d z a j u ,,ty świnio, s u k i n s y n u " i t d . Opierając się n a s t w i e r d z o n y m p r z e z etnologię s y m b o l i c z n y m z w i ą z k u między jedze­ n i e m a s e k s e m L e a c h s t a w i a tezę, że sposób, w j a k i w d a w n e j k u l t u r z e k l a s y f i k u j e się z w i e r z ę t a ze wzglądu n a i c h jadalność, o d p o w i a d a s p o s o b o w i , w j a k i k l a s y ­ f i k u j e się l u d z i ze w z g l ę d u n a i c h przydatność do związków seksualno-małżeńskich. Za Lévi-^Straussern p r z y j m u j e , iż n a w e t z a k a z k a z i r o d z t w a n i e m a n a L u r a l n e g o u z a s a d n i e n i a , zaś z własnego p o b y t u w dżungli w i e , że „wszystko j e s t j a d a l n e " , t a k więc j a k i e k o l w i e k r e s t r y k c j e w o b u t y c h d z i e d z i n a c h mają c h a r a k t e r a r ­ b i t r a l n y , k u l t u r o w y . O b i e g r u p y o b i e k t ó w p o w i n n y być z a t e m a n a l o g i c z n i e u s z e r e g o w a n e , zaś o d p o w i a d a j ą c e so­ b i e k l a s y z w i e r z ą t i l u d z i p o w i n n y być w r ó w n y m s t o p ­ n i u u z n a w a n e za nadające się — l u b n i e — do m a ł ­ żeństwa ( l u d z i e ) i j e d z e n i a (zwierzęta). K r y t e r i u m sze­ r e g o w a n i a s t a n o w i d l a L e a c h a odległość od ego; p=y i k o t y są w E u r o p i e u z n a n e za n i e j a d a l n e , zaś n a z w y i n n y c h b l i s k i c h człowiekowi zwierząt stanowią tabj — co o d p o w i a d a z a k a z o w i k a z i r o d z t w a i małżeństwa kuzynów pierwszego stopnia. N a t o m i a s t na zwierzęta z d a l e k i e g o l a s u można polować, t a k j a k można żenić się z k o b i e t a m i zza l a s u . I m d a l e j o d d o m u , t y m b a r ­ dziej k o b i e t y nadają się do żeniaczki, zaś zwierzęta do j e d z e n i a (a n a z w y i c h przestają być t a b u ; n i e m i a ­ łoby sensu w y z w i s k o „ t y niedźwiedziu p o l a r n y " ) . W y w o d y t e wydają się m o c n o sztuczne, są n a t o ­ miast d o b r y m przykładem t y p o w e g o d l a s t r u k t u r a l i z m u z a i n t e r e s o w a n i a różnymi k l a s y f i k a c j a m i i s z u k a n i a o d powiedniości p o m i ę d z y n i m i . Jest t o w i ę c pokazowa p r e z e n t a c j a m e t o d y , z pomocą której a u t o r chciał j e d ­ n a k c h y b a z b y t w i e l e wyjaśnić i s a m znalazł się w t y m s a m y m m i e j s c u , w k t ó r y m później u l o k u j e z ironią L é v i - S t r a u s s a : „ w świecie g d z i e w s z y s t k o j e s t m o ż l i w e , ale n i c n i e j e s t p e w n e " . P r z e j d ź m y j e d n a k d o omówienia z n a c z e n i e k o n k r e t n i e j s z y o h a n a l i z , które uznać c h y b a należy za n a j c i e ­ kawsze w d o r o b k u E d m u n d a Leacha — na t e m a t m i t o ­ logii biblijnej. J a k wiadomo, zarzucano strukturalbmowi ( P a u l R i c o e u r ) , iż n i e n a d a j e się d o a n a l i z y p r z e k a z ó w o c h a r a k t e r z e b a r d z i e j h i s t o r y c z n y m niż t o t e m i c z n o - k l a s y f i k a c y j n y m , t a k i c h j a k B i b l i a czy m i t y i n d o e u r o p e j s k i e . W o d p o w i e d z i L e a c h p r o p o n u j e śmiało t r a k t o w a ć Biblię j a k o miit. M ó w i to w b r e w całej t r a ­ d y c j i o r t o d o k s y j n e j b i b l i s t y k i i s a m e m u Lévi-Straussow i (który t y m m o t y w o w a ł s w o j e d e s i n t e r e s e m e n t d l a t e m a t u ) , traktującym P i s m o św. j a k o a m a l g a m a t t e k s ­ t ó w f a ł s z y w y c h i p r a w d z i w y c h , relacjonujących chro­ n o l o g i c z n i e — choć w zniekształceniu — historię, a w i ę c j a k o zbiór p r z e k a z ó w , których k r y t y c z n a a n a l i z a p o z ­ w o l i w y w n i o s k o w a ć , co z d a r z y ł o się n a p r a w d ę p r z e d p a r o m a tysiącami l a t . „ Z l e p i e n i e j a j e k z j a j e c z n i c y j e s t zajęciem p r a c o c h ł o n n y m i n i e p o p r a w i a j e j s m a k u " — i r o n i z u j e n a t e m a t t a k i c h z a b i e g ó w (The legitimacy of S o l o m o n . S o m e structural aspects of Old Testament history, ..Archives Européennes de Sociologie", V I I , 1, 1966). P a r t i e h i s t o r y c z n e i f i k c y j n e S t a r e g o T e s ­ t a m e n t u zlały się b o w i e m w jednolitą masę m i t o - h i s toryczną, która funkcjonowała j a k o s a n k c j a d l a s t a n u społeczeństwa ż y d o w s k i e g o w czasie g d y d a n a część t e k s t u b i b l i j n e g o osiągała — dzięki p r a c y r e d a k t o r ó w — stabilność kanoniczną. Działo się to i t a k dużo p ó ź ­ n i e j niż m o g ł y r o z g r y w a ć się o p i s y w a n e wydarzenia, a w i ę c historyczność p r z e k a z u j e s t z n i k o m a . S k o r o t a K , to n i e w a r t o dociekać, co zdarzyło się n a p r a w d ę a co j e s t m i t e m , a l e należy spytać d l a c z e g o właśnie p e w n e fakty, prawdziwe i f a ł s z y w e b y ł y zapamiętane, i n n e zaś — m i m o że p r a w d z i w e — zostały z a p o m n i a n e . 118 O d p o w i e d ź b r z m i : bo t a k i właśnie zespół f a k t ó w układał się w s t r u k t u r a l n y s c h e m a t , stały d l a różnych b i b l i j n y c h opowieści. Z d a n i e m s t r u k t u r a l i s t y znaczenia poszczególnych i n f o r m a c j i w każdej opowieści szukać należy w i c h układzie; najważniejsza j e s t więc n i e z a ­ wartość treściowa t e k s t u , ale różnice s c h e m a t u między różnymi opowieściami. T a k właśnie a n a l i z u j e Leach K s i ę g ę R o d z a j u ; odsłoniwszy b i n a r n e k a t e g o r i e w m i ­ cie o s t w o r z e n i u świata u k a z u j e historię K a i n a i A b l a , Noego i synów, L o t a i córek, A b r a h a m a i S a r y etc. j a k o przekształcenie m i t u o A d a m i e i E w i e , j a k o , , w a sis as myth, „ D i s c o v e r y " , v. 23 n ° , 5, 1962). W t y m s a m y m m a t e r i a l e m i t o l o g i c z n y m , t y l e że w y r a ż o n y m w języku obrazów, odkrywa zasadnicze tożsamości p r z e d s t a w i o n y c h p o s t a c i , przejścia pomiędzy którymi tworzą serię równań t r a n s f o r m a c y j n y c h (Genesis Michała Anioła. Sfukturalistyczne uwagi o freskach zdo­ biących sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, tłum. p o l . „Literatura n a ś w i e c i e " , 5/1978). Analizę nowotestamentowej odwróconej analogii ż y w o t ó w Jezusa i św. J a n a C h r z c i c i e l a wykorzystuje j a k o p r z y k ł a d w p r o w a d z a j ą c y w metodę s t r u k t u r a l n e g o r o z u m i e n i a tekstów. O t o f r a g m e n t : „poczęcie o b u b o h a ­ t e r ó w j e s t n a d n a t u r a l n e , ale g d y M a r i a j e s t dziewicą, t o Elżbieta j e s t już z b y t s t a r a n a m a c i e r z y ń s t w o . O b i e one są k u z y n k a m i , a l e J a n należy d o l i n i i kapłańskiej, zaś Jezus do k r ó l e w s k i e j . J a n j e s t p r o r o k i e m ż y j ą c y m na puszczy, n o s i skóry zwierząt, ż y w i się szarańczą i d z i k i m m i o d e m — j e s t c z ł o w i e k i e m N a t u r y . Jezus j e s t ogłaszany k r ó l e m , żyje w mieście, j e s t s y n e m cieś­ l i — j e s t w i ę c c z ł o w i e k i e m k u l t u r y . P o d d a j e się c h r z t o ­ w i z rąk J a n a a w ó w c z a s t a m t e n p o d p o r z ą d k o w u j e m u się. W końcu J a n g i n i e p r z e z ścięcie, co w S t a r y m T e s t a m e n c i e j e s t r o d z a j e m śmierci zastrzeżonym d l a k r ó ­ l ó w , p o d c z a s g d y Jezus zostaje uśmiercony j a k p r z e s ­ tępca. Ś m i e r ć J a n a j e s t s p o w o d o w a n a p r z e z spisek sek­ sualny n i k c z e m n y c h kobiet, natomiast kobiety z oto­ czenia Jezusa są c n o t l i w e , choć j e d n a z n i c h to była jawnogrzesznica". Dalsza analiza p r o w a d z i do w n i o s k u , że o b a j b o h a t e r o w i e zamieniają się r o l a m i , zaś o g ó l ­ n i e biorąc m i t chrześcijański o k a z u j e się n o w ą w e r s j ą z n a c z n i e wcześniejszej opowieści ż y d o w s k i e j o M e s j a ­ s z u : „ Z a u w a ż m y , że w p r o c e s i e d r a m a t y z a e j i k o n t e k s t h i s t o r y c z n y opowieści staje się c a ł k o w i c i e n i e i s t o t n y ; n i e m a t o w końcu z n a c z e n i a , czy c o k o l w i e k z t e g o w y d a r z y ł o się „ n a p r a w d ę " w h i s t o r i i . P r z e k a z m i t y c z ­ n y jest p r a w d z i w y w s w y c h własnych k a t e g o r i a c h . " (Structuralism in Social anthropology, w: Structuralism. An Introduction, O x f o r d 1972). S z k i c e L e a c h a n i e są m o ż e n i c z y m w i ę c e j niż i n t e ­ l i g e n t n y m i pomysłowym „ćwiczeniem z L e v i - S t r a u s s a " p r o w a d z o n y m d a l e j niż chciałby t o robić s a m m i s t r z , w sposób n a d z w y c z a j j a s n y , n a m a t e r i a l e d o b r z e n a m z n a n y m , bez u c i e k a n i a w dżunglę indiańskich m i t ó w . L e k t u r ę u r o z m a i c a z a b a w n y , k o l o k w i a l n y j ę z y k i czesie e f e k t y p i r o t e c h n i c z n e . P o w t a r z a j ą c e się złośliwości p o d adresem „ Ż a b o j a d a " mają c h y b a zatuszować i n t e l e k ­ tualną zależność od m i s t r z a . Zresztą L e a c h n i e j e s t w y r o z u m i a l s z y d l a s w y c h a n g i e l s k i c h kolegów, w ś r ó d których m i a ł niegdyś zasłużoną opinię e n f a n t t e r r i b l e . Jest o n zatem świetnym n a u c z y c i e l e m n a wstęp­ n y m k u r s i e s t r u k t u r a l i z m u ; j a k o podręcznik d l a k u r ­ santów można polecić j e g o Culture and Communication. The logic by which symbols are connected, 1976. N i e ­ zastąpiony do w p r o w a d z e n i a w metodę — s a m ją d o ­ kładnie w y t e s t o w a ł — ś w i a d o m j e s t j e j u r o k ó w a z a ­ r a z e m ograniczeń. A l b o w i e m „ m o ż e j e d n a k paść p y ­ t a n i e : j a k i j e s t cel t a k i e g o s t r u k t u r a l n e g o p o r ó w n a n i a ? Jeśli n a w e t d o w i e d z i o n e z o s t a n i e podobieństwo s c h e m a ­ t ó w — co t o n a m daje? N a t o p y t a n i e n i e m a m o d - �p o w i e d z i w p r o s t . Przyjemność jaką d a j e a n a l i z a s t r u k ­ t u r a l n a m a do pewnego stopnia c h a r a k t e r estetyczny. T a k j a k m a t e m a t y k c z u j e , że rozwiązanie eleganckie j e s t „ l e p s z e " niż n i e z g r a b n e r o z w i ą z a n i e t e g o s a m e g o p r o b l e m u , t a k i s t r u k t u r a l i z m u n i e można oceniać w ą s ­ k o , podług k r y t e r i ó w p r a k t y c z n y c h , w r o d z a j u : „czy t e n k i e r u n e k p r o w a d z i do jakichś użytecznych r e z u l t a ­ tów". Pokazanie elegancji „nieświadomych operacji umysłu l u d z k i e g o " samo w sobie j e s t wartością, n a w e t jeśli n i e z b y t d o b r z e w i e m y , co t o za c z y n n i k działa j a k o ów „umysł l u d z k i " . J.S.W. CLAUDE LEVI-STRAUSS S t r a u s s ( u r . 1908) n i e j e s t oczywiście t w ó r c ą s t r u k t u ­ r a l i z m u (początek tego n u r t u w n a u c e z w y k ł o się r a ­ czej w i ą z a ć z pośmiertną edycją w y k ł a d ó w F e r d y n a n ­ da d e S a u s s u r e ' a — Cours de linguistique générale, 1916; o r a z z p r a c a m i j ę z y k o z n a w c ó w ze szkoły ge­ n e w s k i e j i koła p r a s k i e g o ) ; n i e j e s t r ó w n i e ż p r e k u r s o ­ r e m z a s t o s o w a n i a m e t o d y t y p u s t r u k t u r a l n e g o do badań nad dyskursem m i t y c z n y m (tu wyprzedza go choćby Włodzimierz Propp). A j e d n a k przełom strukturalny w e t n o l o g i i ( i szerzej: w n a u k a c h społecznych) w i ą ­ z a n y j e s t zawsze i j e d n o z n a c z n i e z n a z w i s k i e m L é v i -Strauss. Bodaj najpełniejszego wyjaśnienia tego p o ­ z o r n e g o p a r a d o k s u d o s t a r c z a n a m artykuł s a m e g o C l a u de'a L é v i - S t r a u s s a Struktura i forma. Refleksje nad dziełem Włodzimierza Proppa („International Journal of S l a v i c L i n g u i s t i c s a n d P o e t i c s " t . I I I — 1930). Cóż zarzuca w n i m f r a n c u s k i antropolog a u t o r o w i M o r ­ f o l o g i i bajki? — P r z e d e w s z y s t k i m połoiwiczność, za­ t r z y m a n i e się n a p o z i o m i e z b y t b l i s k i m e m p i r i i , b r a k k r o p k i n a d „ i " . P r z y j m u j ą c koncepcję zawartą w Ant­ ropologii strukturalnej są t o bez wątpienia zarzuty zasadne. „ P i r a m i d a p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n a " struktu­ r a l i z m u w jego post^straussowskim w y d a n i u przedsta­ w i a się b o w i e m następująco: 1 a. zasada opozycji (inwersji) zasada m e d i a c j i b. zbiór p a r o p o z y c j i elementów m e d i a c y j n y c h (konotacji) c. dcnotacje elementów opozycyjnych i mediacyjnych d. układy wybranych desygnatów — mitemów e. kombinacje i przetworzenia uzyskanych mitemów (fabuły, w i e r z e n i a , p r z e ś w i a d c z e n i a ) I n n y m i słowy ostatecznym odniesieniem jest d l a Lévi- S t r a u s s a u m y s ł l u d z k i i p r o c e s y myślenia ( t u w s p i e r a go w y d a t n i e J e a n Piaget), z k t ó r y c h , a ściślej — z i c h odzwierciedlenia w u n i w e r s a l i a c h językowych (Roman J a k o b s o n , C h a r l e s F. H o c k e t t ) w y w o d z i o n p o d s t a w o w e p r a w a rządzące strukturą (a.). P r a w a t e , c z y raczej z a ­ sady, mają c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — d o p i e r o w i ę c g d y za z m i e n n e z d a n i o w e p o d s t a w i o n e zostaną w i c h f u n k c j i zdaniowej konkretne zdania (elementy opozycyj­ ne), f u n k c j a przekształci się w z d a n i e (konkretną o p o ­ zycję). K a ż d a k u l t u r a o p e r u j e p r z y t y m s p e c y f i c z n y m (i w p e w n y m z a k r e s i e z m i e n n y m ) z e s t a w e m opozycji i e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h (b.), p r z y c z y m każdy z c z ł o ­ n ó w o p o z y c j i i m e d i a c j e są d e n o t a t a m i z b i o r u d e s y g n a ­ t ó w ( c ) , k t ó r e z k o l e i łączą się w m i t e m y (d.) — b u d u ­ lec w s z e l k i e j fabuły (e.). T y m c z a s e m W ł o d z i m i e r z P r o p p ograniczył się w s w o i c h a n a l i z a c h d o t r z e c h niższych pięter (c., d., e.), c z y l i — j a k pisze A n n S h u k m a n — „sformalizował o n s c h e m a t s y n t a g m a t y c z n y b a j k i , j e d ­ nakże n i e s f o r m a l i z o w a ł p o z i o m u p a r a d y g m a t y c z n e g o " ; wskazał drogę, j e d n a k n i e ośmielił się l u b n i e m ó g ł ( t r z e b a pamiętać, że k o n c e p c j a o p o z y c j i f o n o l o g i c z n e j d o ­ p r a c o w a n a została p r z e z M i k o ł a j a T r u b e c k i e g o już p j p o w s t a n i u Morfologii bajki) pójść nią do końca. Istota dokonanego przez C l a u d e LéviiSraussa p r z e ­ łomu zasadzałaby się w i ę c n a k o n s e k w e n c j i uogólnienia i w y m i a r z e a m b i c j i poznawczych? Zapewne. Wszakże r ó w n i e , jeśli n i e b a r d z i e j i s t o t n y m osiągnięciem a u t o r a Myśli nieoswojonej wydaje się u c z y n i e n i e z owych ogólnych z a s a d użytecznego praktycznie instrumentu analizy. W swojej „najczystszej" metodologicznie, w z o r ­ c o w e j p r a c y G i o s m a s e k ( L a voie des masques, Ge­ n è v e 1975) p i s z e o n : „ J a k ż e i l u z o r y c z n e są złudzenia, k t ó ­ r y m u l e g a p o dziś dzień w i e l u e t n o l o g ó w i h i s t o r y k ó w s z t u k i , iż m a s k a j e s t c z y m ś n a kształt r z e ź b y , czy o b r a ­ z u i m o ż e być i n t e r p r e t o w a n a s a m a w sobie, p o p r z e z t o co w y o b r a ż a l u b p r z e z s w o j e z a s t o s o w a n i a d e k o r a ­ cyjne i r y t u a l n e . M a s k a b o w i e m n i e istnieje sama w so­ b i e lecz o d w o ł u j e się z a w s z e d o i n n y c h m a s e k r z e c z y w i ­ s t y c h l u b p o t e n c j a l n y c h , k t ó r e m o g ł y b y ją zastąpić. (...) Sens m a s k i n i e t k w i w i ę c w t y m , co o n a p r z e d s t a w i a , lecz w t y m , co przeobraża, c z y l i w t y m w ł a ś n i e p r z e c i w c z e m u ( w z a m i a n za co) p r z e d s t a w i a . P o d o b n i e j a k m i t , m a s k a jednocześnie o z n a j m i a i z a p r z e c z a ; r ó w n i e i s t o t ­ n e j e s t w n i e j t o co u k a z u j e j a k i t o , co w y k l u c z a " . N a dobrą s p r a w ę j e s t t o w ł a ś c i w i e bezpośredni w y k ł a d 1. zasady, i ż k a ż d y k o n k r e t n y m i t e m d a n y n a m w r z e c z y ­ wistości k u l t u r o w e j j e s t t y l k o j e d n y m z m o ż l i w y c h d e ­ sygnatów przynależnych d o u t a j o n e j d e n o t a c j i ; 2. k o n ­ cepcji opozycji nacechowanego w stosunku do nienacec h o w a n e g o ( M . T r u b e c k i ) . A j e d n a k dzięki t e m u w y k ł a ­ d o w i z j a w i s k o „ m a s k a " j a w i się n a g l e w zupełnie n o ­ w y m świetle. J a k zaś olśniewające i d e m a s k a t o r s k i e b y ­ w a o w o światło w y k a z a ł d o b i t n i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s w L e totémisme aujourd' hui (tłum. p o l s k i e : Tote­ mizm, W a r s z a w a 1968). W i s z y s t k i e a r g u m e n t y , p r z y p o ­ m o c y k t ó r y c h r o z b i j a o n s t a r e k o n c e p c j e t o t e m i z m u są t u t a k ż e w g r u n c i e r z e c z y bezpośrednimi p o c h o d n y m i najogólniejszych z a s a d s t r u k t u r a l i z m u . I t a k t e z y R a y ­ monda F i r t h a , Jamesa Frazera i W i l l i a m a H . Riversa zostają o d r z u c o n e , g d y ż uwzględniają t y l k o p o j e d y n c z e człony o p o z y c j i — t y l k o t o , co t o t e m „przedstawia i o z n a j m i a " ; k o n c e p c j e A d o l p h u s a P. E l k i n a , gdyż i m p l i ­ kują przyjęcie klasyfikacji niedychotomieznej; teorie Bronisława Malinowskiego, gdyż zaprzeczają regule dwoistego c h a r a k t e r u z n a k u ( „ K a ż d y znak jest z j e d n e j s t r o n y — p o w i ą z a n i a m i ę d z y f o r m ą a stroną z n a c z e n i o ­ w ą — d o w o l n y , z d r u g i e j — po o b i e k t y w i z a c j i społecz­ nej — obowiązujący"). Tej ostatniej k o n t r o w e r s j i w a r t o poświęcić c h w i l ę u w a g i . B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w i ą ż ą c zasady d o b o r u f o r m t o t e m ó w ze statystyką użytecznoś­ c i gospodarczej o d p o w i a d a j ą c y c h i m g a t u n k ó w z w i e r z ę ­ c y c h i roślinnych z a p r z e c z a — p o w t ó r z m y — r e g u l e d w o i s t e g o c h a r a k t e r u z n a k u , a ściślej t e j j e j części, k t ó ­ r a m ó w i o dowolności powiązania m i ę d z y formą i s t r o ­ ną znaczeniową z n a k u . W y k a z a n i e t e g o w i n n o już w ł a ś ­ c i w i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s o w i wystarczyć. Tymczasem 110 I �d u b l u j e o n k r y t y k ę tez t w ó r c y f u n k e j o n a l i z m u ukazując i c h bezzasadność r ó w n i e ż w o p a r c i u o szczegółową a n a ­ lizę d a n y c h e m p i r y c z n y c h . Jakiż j e s t sens t e g o z a b i e ­ gu? — C z y ż b y poniósł a u t o r a Totemizmu polemiczny t e m p e r a m e n t l u b c h o d z i ł o m u o dodatkową, intymną s a ­ tysfakcję? — Satysfakcję, iż rzeczywistość k u l t u r o w a p o ­ twierdza r u d y m e n t a l n e założenia strukturalizmu? - A czemuż b y n i e ! W a r t o przecież z w r ó c i ć u w a g ę , ż e t a s i e m c o w e i p r z e ­ w a ż n i e dość mało j a s n e ( w P o l s c e m . i n . : J e r z y K m i t a , M i e c z y s ł a w A . K r ą p i e c , A n t o n i B . Stępień, B o g d a n S u ­ c h o d o l s k i ) , żeby n i e wspominać o k o m p l e t n i e i g n o r a n c ­ k i c h , p o l e m i k i z dziełem C l a u d e Lévi-Straussa pozosta­ w a ł y z r e g u ł y n a e t a p i e f i l o z o f i c z n y c h i m p l i k a c j i stoso­ w a n e j przezeń m e t o d y . K o n k r e t n e , p a r e x e l l e n c e e m p i ­ r y c z n e s u k c e s y s t r u k t u r a l i z m u b y ł y i są n a d a l p o m i j a ­ ne w s t y d l i w y m m i l c z e n i e m przez przeciwników. A prze­ cież n i e odwołują się n a w e t do p o m n i k o w y c h M y t h o ­ l o g i q u e s ( P a r i s , t . I — 1964, t . I I — 1966, t . I I I — 1968, t. I V — 1971) — przedstawić można s z e r e g p r z y k ł a d ó w (np. a n a l i z a z j a w i s k a a w u n k u l a t u ) teoretycznego w y p r a ­ c o w a n i a przez Claude Lévi-Straussa m o d e l i z j a w i s k a n ­ tycypujących p r a w i d ł o w o rzeczywistość kulturową — osiągnięcie, k t ó r y m n i e może się pochwalić żaden z u p r z e d n i c h kierunków w etnologii. T r u d n o się w i ę c d z i w i ć , że w b r e w k r y t y k o m i p e w ­ n y m d r o b n y m n i e k o n s e k w e n c j o m wskazań m e t o d o l o g i c z ­ n y c h C l a u d e Lévi-Straussa p i e r w s z e p o k o l e n i e a n t r o p o ­ logii strukturalnej (m. i n . : L u c de Heusch, Jean-Marie A u z i a s , B e r n a d e t t e B û c h e r ) poszło d o k ł a d n i e śladami m i s t r z a lękając się j a k i c h k o l w i e k odstępstw, czy k o r e k t u r . N u r t t e n , acz n a d a l ż y w y w e t n o l o g i i f r a n c u s k i e j okazał się j e d n a k s t o s u n k o w o mało płodny i t w ó r c z y . S z y b k o n a t o m i a s t dało się stwierdzić, że d z i e ł o m e t o d o ­ l o g i c z n e C l a u d e L e v i - S t r a u s s a w c h o d z i z łatwością w z w i ą z k i z k o n c e p c j a m i p o k r e w n y m i , p r z e z co s t a n o w i doskonałą platformę do d o s k o n a l e n i a narzędzi p o z n a w ­ czych i a p a r a t u r y pojęciowej. J a k jest t o w y k o r z y s t y ­ w a n e w s k a z u j e poniższy s c h e m a t r o z w o j u s t r u k t u r a l i z ­ m u , o p a r t y na a r t y k u l e Pierre M a r a n d y Strukturalism in Cultural Anthropology (1979): -I81B3 [3 W y d a j e się, że pobieżny n a w e t przegląd t e g o s c h e ­ m a t u upoważnia d o d w ó c h w n i o s k ó w : 1. W r o z w o j u e t ­ n o l o g i i dzieło C l a u d e L e v i - S t r a u s s a z a j m u j e m i e j s c e c e n ­ t r a l n e i k l u c z o w e ; 2. P o s z u k i w a n i a strukturalistów w y ­ szły już dziś d a l e k o p o z a j e g o u s t a l e n i a . N i e d o p r z y j ę ­ c i a j e s t w i ę c d y s k u s j a ze s t r u k t u r a l i z m e m ograniczająca się do d o r o b k u a u t o r a Smutku Tropików; z drugiej j e d n a k i s t r o n y n i e m a bez n i e g o s t r u k t u r a l i z m u . I d ł u g o 120 jeszcze d l a każdego, k t o chciałby pozyskać r u d y m e n ­ tarną choć w i e d z ę o t y m k i e r u n k u w e t n o l o g i i Mytyhologiąues, Antropologia strukturalna I i I I , Myśl nieoswojona, czy Totemizm będą l e k t u r a m i podstawo­ w y m i i niezbędnymi. A skądinąd — j a k ż e s c h o l a r s k i m i mdłym słowem jest „lektura", g d y m o w a o w s p a n i a ­ łej i n t e l e k t u a l n e j p r z y g o d z i e . L. ELEAZAR MOJSIEJEWICZ S. MIELETYŃSKI M i e l e t y ń s k i w y b i t n y współczesny r a d z i e c k i f o l k l o r y s t a i literaturoznawca o etnologicznej, strukturalistycznej orientacji, profesor moskiewskiego I n s t y t u t u L i t e r a t u r y Światowej i m . M . Gorkiego A k a d e m i i N a u k ZSRR. E w o l u c j a m e t o d o l o g i c z n a M i e l e t y ń s k i e g o układa się j a k b y w następny o d c i n e k s p i r a l i , której p o p r z e d n i f r a g ­ m e n t zakreśliły, o m a w i a n e w o d d z i e l n y m haśle, p r a c e W . P r o p p a . U c z o n y t e n s t a r t u j e w końcu l a t 5 0 - t y c h z p o d o b n y c h p o z y c j i , n a j a k i c h t a m t e n kończy w ó w c z a s swe najważniejsze p r a c e , b y później — aż p o dzień d z i ­ siejszy — w e własny o r y g i n a l n y sposób, w d u c h u s t r u k ­ t u r a l n y m nawiązywać do pierwszego prekursorskiego dzieła P r o p p a . Skądinąd już w s w y c h w c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach f o l k l o r y s t y c z n y c h (Gieroj wolszebnoj skazki Proischożdienie obraza, M o s k w a 1958) z w r a c a M i e l e t y ń ­ s k i u w a g ę n a m o t y w y i p o s t a c i e , które później p r z e a n a ­ l i z u j e ze s t r u k t u r a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a ( n p . b a j k o w a „socjologia r o d z i n y " a l b o postać m i t o l o g i c z n e g o oszu­ sta — „ t r i c k s t e r a " ) . D o m i n u j e j e d n a k w j e g o p r a c a c h m y ś l e n i e h i s t o r y c z n e z t y m s a m y m co u P r o p p a a k c e n ­ t o w a n i e m m o m e n t u przełomu e p o k j a k o c h w i l i n a r o ­ d z i n b a j k o w y c h m o t y w ó w : „bajka została z r o d z o n a n i e p r z e z społeczeństwo r o d o w e , a l e p r z e z j e g o rozpad" (tamże, s. 256). J e j p o s t a c i e — m a c o c h a , pasierbica, s i e r o t a — są t y p o w y m i p o s t a c i a m i o k r e s u r o z p a d u w s p ó l ­ noty pierwotnej, naruszenia demokratycznej równości j e j członków; w epoce p o p r z e d n i e j postać n p . m a c o c h y b y ł a b y przecież n i e m o ż l i w a , ze w z g l ę d u n a i s t n i e n i e zbiorowości k l a s y f i k a c y j n y c h m a t e k (Mieletyń­ s k i p r z y j m u j e t u o c z y w i ś c i e koncepcję „stadialności") W t y m też d u c h u k o r y g u j e r y t u a l i s t y c z n e u p r o s z c z e n i a p o p r z e d n i k ó w : „ B a j k a n i e w y r a s t a z obrzędu, j a k t o przyjmują S a i n t y v e s i R a g l a n (...) b o h a t e r b a j k i n i e j e s t n o w y m w c i e l e n i e m b o g a , s z a m a n a , świętego i t p . B o h a t e r e m b a j k i z o s t a j e t e n , k t o b y ł p i e r w s z ą ofiarą rozkła­ d u r o d u , k t o h i s t o r y c z n i e został p o k r z y w d z o n y w r e z u l ­ t a c i e przejścia o d r o d u d o r o d z i n y . . . " (tamże, s. 11—14). Jakaż t o różnica w o b e c f o r m a l i s t y c z n e j t e z y Proppa z Morfologii bajki, który sieroctwo bajkowego bohate­ r a wyjaśniał t y m , że śmierć r o d z i c ó w j e s t p o p r o s t u spotęgowaną formą, zapoczątkowującą akcję funkcją i c h odejścia. Już w k r ó t c e j e d n a k p o d e j m u j e analizę s t r u k t u r a l no-formalną; j e j r e z u l t a t e m j e s t n o w y m o d e l s y n t a g m a t y k i b a j k i m a g i c z n e j , l a p i d a r n i e j i s z y , operujący b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y m i k a t e g o r i a m i aniżeli m o d e l P r o p p a . P r z e d ­ s t a w i a n y j e s t o n w l i c z n y c h p u b l i k a c j a c h , z których część p o w s t a j e w e w s p ó ł p r a c y z p r z e d s t a w i c i e l a m i n o ­ w e j f a l i s e m i o t y k ó w k u l t u r y , co z a p e w n e p r z y c z y n i a się do większej f o r m a l i z a c j i w y n i k ó w ( p a t r z n p . G . M i e ­ letyński, S. N i e k l u d o w , E. N o w i k , D . Segal, Problemy strukturnogo opisania wolszebnoj skazki ( w : ) Trudy po znakowym sistiemam, t . I V , T a r t u 1969). W e d l e t e g o s c h e m a t u n a strukturę b a j k i n a p o z i o m i e t e m a t u skła­ dają się t r z y s p r a w d z i a n y j a k i m p o d d a w a n y jest k o l e j n o b o h a t e r , z d o b y w a j ą c y p o przejściu każdego t a ­ k i e g o t e s t u b a j k o w ą wartość, umożliwiającą m u p o k o ­ n a n i e następnego; s p r a w d z i a n y ułożone są h i e r a r c h i c z ­ n i e a o s t a t n i p r o w a d z i d o u z y s k a n i a wartości k o ń c o w e j �(małżeństwo z księżniczką). Traktując j a k o p u n k t w y j ­ ścia „ s p r a w d z i a n " z t o w a r z y s z ą c y m m u z d o b y c i e m l u b utratą „ w a r t o ś c i " M i e l e t y ń s k i n a w i ą z u j e d o Proppowskiego u s t a l e n i a b i n a r n e g o c h a r a k t e r u f u n k c j i , wycho­ d z i n a t o m i a s t p o z a t a m t e n s c h e m a t stwierdzając h i e rairohiczność o b y d w ó c h testów. W o p a r c i u o u s t a l e n i a f o r m a l n e w n o s i coraz t o p r e ­ cyzyjniejsze k o r e k t u r y do t e z y o p r o s t y m , i n i c j a c y j n o -mitologicznym rodowodzie baśni. Podkreśla f a k t , że o i l e w n i e z r ó ż n i c o w a n y m f o l k l o r z e a r c h a i c z n y m (z j e ­ d y n y m z n a n y m t a m p o d z i a ł e m : n a m i t y j a k o opowieści p r a w d z i w e i na p r y m i t y w n e b a j k i mitologiczne) s t r u k ­ t u r y o b u t y p ó w u t w o r ó w są j e d n a k o w e , t o już n a d r o ­ dze d o r o z w i n i ę t e j . k l a s y c z n e j p o s t a c i baśni m a g i c z n e j , dokonać się musiało r a d y k a l n e przesunięcie s t r u k t u r y , „ p r z e g r u p o w a n i e " z a r ó w n o w o b r ę b i e s y s t e m u wartości j a k i w układzie s y n t a g m a t y c z n y m t e k s t u . P o d s t a w o w e przeciwieństwo między baśnią a m i t e m i d e n t y f i k u j e M i e l e t y ń s k i j a k o opozycję indywidualny / zbiorowy. O i l e m i t d o t y c z y l o s u „ l u d z k o ś c i " ( t a k j a k w i d z i a ł ją członek g r u p y p l e m i e n n e j ) t o bajkę i n t e r e s u j e j e d y n i e los j e d n o s t k i . M i t o p e r u j e p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i k l a s y f i k a c j i n a p o z i o m i e m a k r o k o s m i c z n y m , t w o r z ą c swą szczególną „ f i z y k ę " c a ł o ś c i o w e g o o b r a z u świata, g d z i e poszczególne k o d y są w z a j e m n i e przekładalne (tożsamość elementów znaczeniowych dostarczanych m . i n przez poszczególne zmysły: góra/dół = męski/żeński = s u r o ­ w y / g o t o w a n y i t d . ) . N a t o m i a s t c e l e m baśni n i e j e s t w c a ­ le w y j a ś n i a n i e m e c h a n i k i świata a j e d y n i e p r z e d s t a w i e ­ n i e l o s u b o h a t e r a j a k o ciągu k o l e j n o pokonywanych przeszkód. W porównaniu z m i t e m j e s t w i ę c bajka u p r o s z c z o n a d o m i k r o k o s m o s u społecznego, w k t ó r y m z a m i a s t o p o z y c j i t e n świat / z a ś w i a t y p o j a w i a się k o n t ­ rast d o m / las a z a m i a s t p a r y m i t o l o g i c z n e j swój / obcy — podział n a w ł a s n e i c u d z e k r ó l e s t w o a l b o też k o n f l i k t w obrębie rodziny, bohatera i b r a c i . B i n a r n e k l a s y f i k a ­ cje, j a k i e o c z y w i ś c i e występują r ó w n i e ż w b a j c e są t u w zupełności p o d p o r z ą d k o w a n e z a s a d n i c z e m u p o d z i a ł o ­ w i n a świat d o b r a i zła, s p r z y m i e r z e ń c ó w i p r z e c i w n i ­ ków. P o s t ę p o w a n i e b a j k o w y c h p o s t a c i n i e j e s t orga­ n i z o w a n e w e d ł u g zasad m a g i o z n o - w i e r z e n i o w y c h , a l e w z g o d z i e ze s p e c j a l n y m i „ r e g u ł a m i g r y " , o b o w i ą z u j ą c y m i w bajce, a mającymi zasadniczo charakter moralno- a t y c z n y , k t ó r e t o w z g l ę d y n i e o d g r y w a j ą w m i c i e żad­ nej roli, podobnie j a k i charakterystyczne d l a b a j k i współczucie d l a p o k r z y w d z o n e g o bohatera, zaintereso­ w a n i e kompensacją. M i t j e s t , w odróżnieniu od bajki, antypsyohologiczny. Z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a szczególnie i n ­ teresujące są u s t a l e n i a M i e l e t y ń s k i e g o n a t e m a t roli obrzędu w e s e l n e g o w baśni. W m i c i e , jeśli n a w e t w y ­ stąpi z a w a r c i e małżeństwa, t o t y l k o j a k o środek do z d o ­ b y c i a o s t a t e c z n y c h c e l ó w a l b o osiągnięcia pożądanego stanu równowagi n a i n n y c h poziomach (wyrażanych w różnych k o d a c h , n p . k l i m a t y c z n y m a l b o ż y w n o ś c i o w y m : m a ł ż e ń s t w o b o h a t e r a p o w o d u j e zmianę p o g o d y a l b o o b ­ fitość p o ż y w i e n i a ) ; w baśni j e s t o d w r o t n i e : z d o b y w a n e k o l e j n o środki m a g i c z n e n i e mają wartości a b s o l u t n e j , służą j e d y n i e zbliżeniu b o h a t e r a i j e g o w y b r a n k i . Stąd biorą się różnice w s c h e m a c i e s y n t a g m a t y c z n y m t e k ­ stów; m i t u m i e s z c z a w e s e l e w środku, b a j k a — n a koń­ c u , b r a k t e ż w m i c i e c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a b a j k i ze­ s t a w i e n i a s p r a w d z i a n u wstępnego i zasadniczego. M i e ­ letyński s u g e r u j e , że w społeczeństwach a r c h a i c z n y c h obrzędy w e s e l n e ustępują p o d w z g l ę d e m z n a c z e n i a i r o z ­ w o j u f o r m y obrzędom p l e m i e n n e j i n i c j a c j i , która d o m i ­ nuje w p i e r w o t n y m folklorze. Wraz z przechodzeniem — j a k t o m i a ł o m i e j s c e w najpełniejszej p o s t a c i w E u ­ r o p i e — o d układu r o d o w o - p l e m i e n n e g o do b a r d z i e j z i n ­ d y w i d u a l i z o w a n y c h f o r m życia społecznego z a n i k a o g ó l - n o p l e m i e n n a i n i c j a c j a , zaś z n a c z e n i a n a b i e r a j e d n o s t ­ k o w e z n a t u r y rzeczy wesele. T a k więc „rytualnym ek­ w i w a l e n t e m klasycznej f o r m y b a j k i jest raczej wesele — rytuał młodszy i b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n y w p o ­ r ó w n a n i u z inicjacją, z którą częściowo j e s t z w i ą z a n y g e n e t y c z n i e , t a k iż j e s t część p r a w d y w t w i e r d z e n i u , , że inicjacja istanowi r y t u a l n y e k w i w a l e n t m i t u i archaicz­ n y c h f o r m b a j k i , w e s e l e zaś — r o z w i n i ę t e j baśni m a ­ g i c z n e j " (Poetika mifa, M o s k w a 1976, s. 267). I n i c j a c j a t w o r z y jądro, w e s e l e — o b r a m o w a n i e b a j k i m a g i c z n e j . Do porównywania f o l k l o r u europejskiego i p l e m i e n ­ n e g o u p r a w n i a M i e l e t y ń s k i e g o głęboka, f i l o l o g i c z n a z n a ­ jomość a r c h a i c z n y c h tekstów. Jest z a r ó w n o e d y t o r e m b a ­ jek australijskich j a k i badaczem staroskandynawskiej p o e z j i e d d y c z n e j . A n a l i z u j ą c mitologiczną systemowość Eddy ustala w niej cztery podsystemy: d w a przestrzen­ ne ( m o d e l p i o n o w y i p o z i o m y ) i d w a c z a s o w e ( e t i o l o ­ giczny i eschatologiczny). C i sami bogowie i istoty m i ­ t y c z n e p r z e j a w i a j ą się różnie w k a ż d y m z p o d s y s t e m ó w : w w e r t y k a l n y m p r z e c i w s t a w i e n i u są p o t w o r e m e h t o n i c z n y m , w horyzontalnym — wielkoludem, przy czym w pierwszym z n i c h mediacyjną „ s z a m a ń s k ą " rolę g r a O d y n , w d r u g i m zaś t a k i m pośrednikiem — t r i c k s t e r e m jest L o k i . S t r u k t u r a l n a analiza postaci „mitologicznego szalbie­ r z a " , t r i c k s t e r a , z a j m u j e w p r a c a c h Mieletyńskiego w i ­ d o c z n e m i e j s c e . Szczególnie o b f i t e p o l e badań s t a n o w i archaiczny f o l k l o r ludów paleoazjatyckich (Czukczów, K a m c z e d a ł ó w i i n . ) g d z i e cały c y k l e p i c k i , złożony z m i ­ tów i bajek mitologicznych, z b u d o w a n y jest wokół p o ­ staci K r u k a . Ta charakterystyczna postać, analizo­ w a n a r ó w n i e ż p r z e z L e v i - S t r a u s s a n a m a t e r i a l e północ­ n o a m e r y k a ń s k i m — także j a k o K o j o t i i n . — z r a c j i s w e j l o g i c z n e j pośredniości (padlinożerca, a w i ę c m e ­ d i u j e m i ę d z y roślinożerczymi a d r a p i e ż c a m i , p t a k n i e p r z e l o t n y , całoroczny, a w i ę c pośredniczy m i ę d z y zimą a wiosną) o k a z u j e się być u n i w e r s a l n y m m e d i a t o r e m m i ę d z y członami najróżniejszych opozycji binarnych: męskim i żeńskim, g ł o d e m i sytością, wodą słoną i s ł o d ­ ką i t d . , co w m i c i e w y r a ż o n e j e s t w różnych k o d a c h — żywnościowym, erotycznym, meteorologicznym i t d . Sta­ nowiące jądro b a j k o w o - m i t o l o g i c z n y c h przekazów oszu­ kańcze t r i c k i k r u k a (mające n a c e l u uśmierzenie głodu n p . p r z e z z m i a n ę płci i n o w e m a ł ż e ń s t w o a l b o p n e z s t w o r z e n i e żywności z antyniateriałów, o d p a d ó w i t d . — są parodią j e g o w ł a s n y c h działań j a k o h e r o s a k u l t u r o ­ wego i szamana. Mieletyński analizuje m i t y c y k l u K r u k a w e właści­ w y s o b i e d w o j a k i sposób — s y n t a g m a t y c z n i e i p a r a d y gmatycznie. Pod względem s y n t a g m a t y c z n y m stwierdza dwuczęściową strukturę k o m p o z y c j i ( n p . d w a k o l e j n e małżeństwa K r u k a ) p r z y c z y m t e j dwoistości układu odpowiadają p a r a d y g m y s e m a n t y c z n e : m a ł ż e ń s t w o egzoi e n d o g a m i o z n e , n i e b o i z i e m i a , i s t o t y szkodzące i i s t o ­ t y dostarczające żywność. P o d s u m o w a n i e t y c h p r a c p r z y ­ n o s i najświeższa książka, d e d y k o w a n a Levi-Straussowi: Paleoziatskij mifołogiszeskij epos. Cikł Worona, Mo­ s k w a 1979. Referuję t u t y l k o m n i e j znane prace Mieletyńskie­ go, a l b o w i e m j e g o dzieło życia, Poetika mifa Moskwa 1976, b ę d z i e n i e b a w e m dostępne p o p o l s k u . Dostępność n i e c h oznacza t u z a r a z e m przystępność; s k o r o M i e l e t y ń ­ s k i z e s t a w i a n y b y ł dotąd tylekroć z L e v i - S t r a u s s e m , n a ­ leży w r e s z c i e p o w i e d z i e ć , ż e t y m co i c h z d e c y d o w a n i e różni — poza k r y t y c y z m e m M i e l e t y ń s k i e g o w o b e c p r z e ­ c i w s t a w i a n i a h i s t o r i i s t r u k t u r z e — j e s t właśnie u m i e ­ jętność j a s n e g o p i s a n i a . Poetika mifa t o książka s y n ­ tetyzująca współczesną w i e d z ę o m i c i e porządkująca p o d ­ s t a w o w e pojęcia j e g o a n a l i z y . W o p a r c i u o mitologię całego świata a u t o r p r z e d s t a w i a zasadnicze r o d z a j e m i - 121 I �t ó w , i c h strukturę, relację m i t u do rytuału i o b u t y c h e l e m e n t ó w do f o l k l o r u . A p r z y t y m M i e l e t y ń s k i j e s t t u n i e t y l k o i n i e t y l e e t n o l o g i e m czy folklorystą, i l e l i t e raturoznawcą, który w s k a z u j e , że d a w n a m i t o l o g i a z a ­ w a r ł a w sobie początki z a r ó w n o w y o b r a ż e ń r e l i g i j n o - f i l o z o f i e z n y c h j a k też — stąd tytuł książki — n o w o ż y t ­ nej l i t e r a t u r y pięknej. Siedzi t e n związek od zarania g a t u n k u powieściowego — „powieść w y c h o w a n i a " p r z e d ­ s t a w i a p e r y p e t i e dojrzewającego bohatera n a podobień­ stwo i n i c j a c j i . Mieletyński d a l e k i jest od swych p o ­ p r z e d n i k ó w z r y t u a l n o - m i t o l o g i o z n e j szkoły k r y t y k i l i ­ teraturoznawczej: „zbieżne e l e m e n t y w powieści X I X w i e k u i w t r a d y c j a c h a r c h a i c z n y c h stanowią nieko­ niecznie „przeżytki", n a w e t w r o z u m i e n i u J u n g o w s k i m , a l e raczej p e w n e wspólne f o r m y myśli, przeżycia, w y o ­ brażenia, w s t o s u n k u do których o b r a z y m i t y c z n e są t a k i m s a m y m w a r i a n t e m szczegółowym j a k i realistycz­ n e " ( t a m ż e s. 283). Szczególnie w n i k l i w i e a n a l i z u j e M i e l e t y ń s k i t w ó r ­ czość dwóch ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y c h d o f o r m y m i t u p i s a r z y X X w i e k u : T . M a n n a i J . J o y c e ' a , czerpiących zresztą ś w i a d o m i e z „ m i t o t w ó r c z e g o " n u r t u w ó w c z e s ­ n e j n a u c e . Fascynująco p r z e p r o w a d z o n e j e s t zwłaszcza o d s z u k i w a n i e s y m b o l i k i i n i c j a c j i w Czarodziejskiej gó­ rze. M i e l e t y ń s k i z w r a c a naszą u w a g ę n a t a k i e d e t a l e j a k s c h o d y , k t ó r y m i b o h a t e r p o w i e ś c i zstępuje do r e n t ­ g e n o w s k i e j prześwietlarni i w i ą ż e t o z m o t y w e m ini­ c j a c y j n y c h w i z j i r o z k a w a ł k o w a n i a ciała w d o l n y m ś w i e ­ cie. A n a l i z a t a j e s t w s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m j a k uważ­ ne, etnologiczne odczytywanie wnieść m o ż e do dzieła n i e d o s t r z e g a l n e d l a l a i k a treści, a w i ę c ogólniej, że w i e ­ dza e t n o l o g i c z n a — n a którą z ł o ż y ł y się w s z y s t k i e w y ­ m i e n i o n e a n a l i z y m o t y w ó w — m o ż e pogłębić nasze r o ­ z u m i e n i e największych dzieł k u l t u r y współczesnej, b y ­ najmniej nie ludowej. Prace Mieletyńskiego, p o d o b n i e j a k Proppa, prze­ rzucające p o m o s t między etnografią a f o l k l o r y s t y k ą c . y l i t e r a t u r o z n a w s t w e m rozszerzają n i e z m i e r n i e p o l e b a ­ d a w c z e e t n o l o g i i , choć z a r a z e m w y r a ź n i e ostrzegają, w j a k i m z a k r e s i e i p o d j a k i m i t y l k o w a r u n k a m i można w tę n o w ą materię wkroczyć. J.S.W. LA NOUVELLE HISTOIRE „Nie m a historii materialnej i historii ducha, nie m u h i s t o r i i g o s p o d a r c z e j i h i s t o r i i społecznej, n i e m a h i ­ s t o r i i p o l i t y c z n e j i h i s t o r i i k u l t u r y . Jest t y l k o p o p r o ­ s t u h i s t o r i a , h i s t o r i a w s w o j e j jedności". — T o w e z ­ w a n i e do h i s t o r i i t o t a l n e j pochodzące z w y g ł o s z o n e g o w 1941 r. w y k ł a d u M a r k a B l o c h a j e s t m o ż e n a j l a p i d a r n i e j s z y m s t r e s z c z e n i e m p r o g r a m u przodującego dziś îa świecie n u r t u r o z u m i e n i a i u p r a w i a n i a h i s t o r i i — t z w Nouvelle Histoire, czyli N o w e j H i s t o r i i . Wynikają bo­ w i e m z tego w e z w a n i a — p r o g r a m u d w a c o n a j m n i e j g e ­ n e r a l n e p o s t u l a t y : 1. h i s t o r y k dążący do u k a z a n i a i n ­ t e g r a l n e g o o b r a z u d z i e j ó w n i e m o ż e się ograniczać do o d n o t o w y w a n i a zmienności, o p i s y w a n i a b i e g u zdarzeń, lecz zauważać m u s i także p r z e s z k o d y i granice owej zmienności — zauważać m u s i t r w a n i e ; 2. spostrzegać i analizować w i n i e n n i e t y l k o to co b y ł o (jest) p r z e z ludzkość r e a l i z o w a n e świadomie a l e r ó w n i e ż , c z y r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m , d z i e j e nieuświadamianych f o r m r z e ­ czywistości społecznej. Przykładem n i e z w y k l e precyzyjnej i jednocześnie s p e k t a k u l a r n e j r e a l i z a c j i t y c h postulatów j e s t a r c y d z i e ­ ło F e r n a n d a B r a u d e 1 a Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa I I (t. I — Gdańsk 1976, t . I I — G d a ń s k 1977). Już s a m o s f o r m u ł o w a n i e t y tytułu w s k a z u j e n a n o w a t o r s k i , a n a w e t rewolucyjny 122 c h a r a k t e r t e j p r a c y ; z dwóch w y m i e n i o n y c h w n i m b o ­ h a t e r ó w — m o r z a i króla, w ł a ś n i e m o r z e łączące l u d y żyjące n a j e g o b r z e g a c h u z y s k u j e pierwszeństwo. W p i e r w s z y m rzędzie a n a l i z u j e b o w i e m F e r n a n d B r a u d e l o w e t r w a ł e s t r u k t u r y , które w sposób n i e u ś w i a d o m i a n y p r z e z społeczeństwa i j e d n o s t k i t w o r z ą i m o k r e ś ­ l o n e w a r u n k i i wyznaczają z a k r e s możliwości r o z w o j u . Do t a k i c h zaś s t r u k t u r należy m i ę d z y i n n y m i kształt środowiska g e o g r a f i c z n e g o śródziemnomorskiego świata. Później d o p i e r o o d w o ł u j e się d o k o n i u n k t u r a w i ę c t e n d n e c j i z m i a n społecznych; t e n d e n c j i , których z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y j e s t już w d z i e l e F e r n a n d a B r a u d e l a d a ­ t o w a n y , które wykazują j e d n a k stabilność wystarczają­ cą b y „ w y p e ł n i ć " czas i europejską (po 1579) przestrzeń władztwa F i l i p a I I . N a t y m wreszcie t l e rozpatruje francuski historyk z d a r z e n i a — ową barwną i m i ­ gotliwą m o z a i k ę poszczególnych faktów, g d z i e p r z y p a ­ d e k n a j b a r d z i e j zaskakujące p r o w o k u j e niespodzianki, g d z i e j e d n o s t k i kochają się i umierają, w y k a z u j ą p o d ­ łość i o d w a g ę , piszą k r o n i k i i planują p o l i t y c z n e w o l t y n i e ś w i a d o m e zgoła istotności w p ł y w u j a k i s t r u k t u r y i k o ­ n i u n k t u r y w y w i e r a j ą n a i c h postępowanie, u c z u c i a , r o ­ z u m i e n i e świata... I to n a t y m w ł a ś n i e piętrze zdarzeń s y t u u j e się s a m p r a c o w i t y i n i e u f n y , d r o b i a z g o w y i asce­ t y c z n y F i l i p I I . F i l i p I I d a l e c e m n i e j interesujący h i s t o ­ r y k a niż m o r z e . F i l i p I I — j e d n o s t k a . B r o n i s ł a w G e r e m e k i W i t o l d K u l a w e w s t ę p i e do polskiego wydania Morza Śródziemnego... zwracają słusznie u w a g ę , b y b r a u d e l o w s k i e j t r i a d y : s t r u k t u r y — k o n i u n k t u r y — z d a r z e n i a : n i e rozumieć j a k o d e t e r m i ­ nistycznego układu p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o . I c h zda­ n i e m z n a c z e n i e t e j t r i a d y zasadza się p r z e d e w s z y s t k i m n a u k a z a n i u j a k „różne są w y m i a r y czasowe, różne t e m ­ p a d z i a n i a się w h i s t o r i i " . K o n f r o n t a c j a zaś t y c h róż­ n y c h w y m i a r ó w c z a s o w y c h p o z w a l a z a s a d n i e wykazać, „ ż e sprzeczność m i ę d z y synchronią a diachronią, m i ę d z y badaniem relacji u t r w a l o n y c h i statycznych niejako układów, o r a z b a d a n i e m z m i a n w r o z w o j o w y m ciągu c h r o n o l o g i c z n y m , o k a z u j e się p o z o r n a i n i e m a l b e z p r z e d ­ m i o t o w a " . I n n y m i słowy zasługą F e r n a n d a B r a u d e l a b y ­ łaby t u w p i e r w s z y m rzędzie r e a l i z a c j a p o s t u l a t u , k t ó r y oznaczyliśmy n a w s t ę p i e cyfrą 1. — „ w y k a z a n i u z siłą, ż e h i s t o r y k zmagający się z d i a l e k t y k ą różnorodnych czasów, b a d a n i e t y l k o z m i a n y w t o k u dziejów, lecz t a k ­ że t r w a ł o ś ć i " . P o z w ó l m y sobie j e d n a k rozszerzyć nieco przesłanie a u t o r a M o r z a Śródziemnego... S t r u k t u r y w jego rozu­ m i e n i u r z e c z y w i ś c i e n i e determinują k o n i u n k t u r , t e zaś z k o l e i zdarzeń. N i e determinują w t y m sensie, iż s t r u k ­ t u r y mają n i e j a k o c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — n i e określają w i ę c i określać n i e mogą konieczności w y s t ą ­ p i e n i a j a k i e j k o l w i e k k o n k r e t n e j , poszczególnej k o n i u n k ­ t u r y . P o d o b n i e z układu k o n i u n k t u r n i e w y ł a n i a j ą się s a m e p r z e z się p r z e w i d y w a l n e z d a r z e n i a . Z d r u g i e j j e d ­ n a k s t r o n y wyznaczają s t r u k t u r y zakres koniunktur, (a k o n i u n k t u r y — z d a r z e ń ) które wystąpić mogą, t w o r z ą s u i g e n e r i s d e n o t a c j e , których k o n i u n k t u r y ( i o d p o w i e d d n i o — z d a r z e n i a ) są d e s y g n a t a m i . Oczywiście — j e s t to p a r a l e l a o t y l e nieścisła, iż poszczególne zdarzenie okazać się może n a t y l e w a ż k i e , że jego konsekwencją okażą się n a r o d z i n y n o w e j k o n i u n k t u r y . N i e z m i e n i a to j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i z a i s t n i e n i a z d a r z e n i e t o z a ­ w i e r a ć się musiało c a ł k o w i c i e w j e d n e j z istniejących k o n i u n k t u r l u b i c h układzie. T e zaś z k o l e i r o z p a t r y ­ w a ć się d a j a k o jedną z m o ż l i w o ś c i r e a l i z o w a n i a się struktury. Relacje wewnętrzne t r i a d y : s t r u k t u r y — k o ­ n i u n k t u r y — z d a r z e n i a odpowiadają w i ę c w o g r o m n e j m i e r z e z w i ą z k o m , k t ó r e R o l a n d B a r t h e s określa m i a n e m „relacji h o m o l o g i c z n y c h " . O c z y w i ś c i e r e l a c j e t e są z r e ­ g u ł y nieuświadamiane. �„ L u d z i e zawsze m i e l i w r a ż e n i e — pisze Fernand B r a u d e l w s z k i c u Historia i, nauki społeczne: długie trwanie (tłum. p o l s k i e w : Historia i trwanie, Warsza­ w a 1971), — że żyjąc w s w o i m czasie pojmują także z d n i a n a dzień j e g o p r z e b i e g . T a h i s t o r i a świadoma, j a s n a , w y d a j e się już o d d a w n a w i e l u h i s t o r y k o m t y l ­ k o c z ę ś c i o w y m ujęciem, j e d n y m z p a s m d z i e j ó w . L i n g ­ w i s t y k a n i e d a w n o jeszcze uważała, że w s z y s t k o można w y p r o w a d z i ć ze słów. H i s t o r i a zaś ż y w i ł a iluzję, że wszystko można wyprowadzić z wydarzeń. Niejeden z n a s z y c h współczesnych skłonny będzie u w i e r z y ć , ża o w s z y s t k i m z d e c y d o w a ł y p o r o z u m i e n i a w Jałcie czy P o c z d a m i e (...) T y m c z a s e m h i s t o r i a nieświadoma dzieje się poza t e r e n e m o ś w i e t l o n y m , poza t y m i błyskami f l e ­ szów. (...) P r z e w r ó t — gdyż j e s t t o p r z e w r ó t u m y s ł o w y — p o l e g a n a f r o n t a l n y m a t a k u na t e n o b s z a r zaciem­ n i o n y , n a p r z y z n a n i u m u coraz szerszego m i e j s c a o b o k — czy n a w e t k o s z t e m — w a r s t w y wydarzeniowej." J a k widać wyodrębnione przez nas na wstępie pos­ t u l a t y 1. i 2. — zauważania l o n g u e durée, c z y l i s t r u k ­ tur długiego t r w a n i a i uwzględniania „historii nie­ świadomej" są w ł a ś c i w i e dwojakim sformułowaniem jednej i t e j samej d y r e k t y w y . Człowiek m a b o w i e m skłonność d o nadwartościowania s p e k t a k u l a r n e j w a r s ­ twy zdarzeniowej przy jednoczesnym zapoznawaniu, czy n i e p o s t r z e g a n i u s t r u k t u r trwałych. U j a w n i a j ą c w i ę c n i e ś w i a d o m e , n a w e t jeżeli w y c h o d z i m y o d p o j e d y n c z e ­ go zdarzenia, z m i e r z a m y , chcąc niechcąc w p r o s t do odsłonięcia mechanizmów k o n i u n k t u r i s t r u k t u r d ł u g i e ­ go t r w a n i a ; w y p r e p a r o w u j ą c t e s t r u k t u r y i k o n i u n k ­ t u r y w e d r z e ć się zaś m u s i m y p r z e b o j e m n a t e r e n y „ h i s ­ t o r i i n i e ś w i a d o m e j " niezbędnej do pojęcia sensu z d a ­ rzeń. T a k i e postawienie sprawy rewolucjonizuje już j e d n a k r o z u m i e n i e pojęć t a k n a w e t p o d s t a w o w y c h , j a k n p . „fakt h i s t o r y c z n y " . „ B o czyż obchodzić n a s w t e j s y t u a c j i m o ż e f a k t s a m w sobie, t e n r z e k o m y atom materii historycznej? — zapytuje L u c i e n Febvre w Spo­ rach o historię (Combats pour l'histoire, P a r i s 1953) — W e ź m y choćby zabójstwo H e n r y k a I V p r z e z R a v a i l l a c a . Jest l i t o f a k t — a t o m ? — A l e ż z e c h c i e j m y go rozłożyć n a e l e m e n t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e , złożone r e z u l t a t y p r a w ogólnych, szczegółowszych okoliczności c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m i e j s c a i czasu, czy wreszcie cech i n d y w i d u a l n y c h j e d n o s t e k , które d z i s i a j sławne jeszcze l u b całkiem z a p o m n i a n e , o d e g r a ł y w s z e l a k o rolę w t a m t e j t r a g e d i i . . . Jakże s z y b k o s t a n i e m y w e b e c m n o ­ gości cząsteczek i e l e m e n t ó w z a g m a t w a n e g o , wieloas­ pektowego systemu..." O c z y w i ś c i e — w i e l e e l e m e n t ó w tego s y s t e m u n i e j e s t i n i e może być o p i s a n y c h w d i a r i u s z a c h , k r o n i ­ kach, d y p l o m a t y c z n y c h elaboratach... T a k i e nowe r o ­ z u m i e n i e i s t o t y f a k t u h i s t o r y c z n e g o pociągać w i ę c za sobą m u s i r e w o l u c y j n e r o z s z e r z e n i e r e p e r t u a r u w y k o ­ r z y s t y w a n y c h przez historyków źródeł (i z m i a n ę m e ­ t o d i c h k r y t y k i — toż s a m d o k u m e n t też m u s i zostać „ z d e s t r u k t u r y z o w a n y " a b y ujawnić w a r u n k i w których powstał). Z j e d n e j s t r o n y N o u v e l l e H i s t o i r e rozszerzy w i ę c p r a c e n a d historią umysłowości, w y o b r a ż e ń , r e l i ­ gijności, k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a r g i n e s ó w społecznych, s t r u k t u r społecznych i g o s p o d a r c z y c h . . . ; z drugiej w j a k o ś c i o w o n o w y m z a k r e s i e o d w o ł u j e się do badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h — do zdobyczy t a k i c h n a u k , j a k antropologia kultury (przede wszystkim!), statystyka, s o c j o l o g i a , h i s t o r i a s z t u k i , e k o n o m i a etc. etc. Przyszłość t a k u p r a w i a n e j h i s t o r i i może być d w o ­ j a k a : „Albo — p r z e w i d u j e Jacques L e G o f f w ency­ k l o p e d i i La Nouvelle Histoire ( P a r i s 1978) — i n w e s t u ­ jąc coraz w i ę c e j n a t e r e n a c h i n n y c h n a u k społecznych w c h ł o n i e j e w r e s z c i e t w o r z ą c panhistorię — g l o b a l n a naukę o c z ł o w i e k u , o l u d z i a c h i czasie; a l b o d o k o n a się f u z j a pomiędzy t r z e m a najbliższymi n a u k a m i s p o ­ łecznymi — historią, antropologią k u l t u r y i socjologią. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u proponowałbym ochrzcze­ nie nowej dyscypliny m i a n e m a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n ej..." Czy p r z e w i d y w a n i a J a c q u e s a L e G o f f a mają r e a l ­ ne szanse spełnienia się? — C h y b a t a k . Można b o ­ w i e m śmiało p o w i e d z i e ć , iż czołowi a d h e r e n c i N o u v e l l e H i s t o i r e posunęli się już w s w o i c h dziełach n a sanie p r z e d p o l a k r a i n y a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n e j i t o — co w i ę c e j — z w i e l u s t r o n jednocześnie. B y n i e być g o ł o ­ słownym wymieńmy garść chociaż najważniejszych nazwisk i tytułów: P h i l i p p e A r i è s ( u r . 1914) — h i s t o r y k w y o b r a ż e ń człowieka n a t e m a t j e g o e g z y s t e n c j i i m i e j s c a w spo­ łeczeństwie. W s ł a w i o n y p r z e d e w s z y s t k i m Historią po­ pulacji francuskich i ich stosunku do życia (od X V H I w . ) , P a r i s 1948, o r a z a r c y d z i e ł e m Człowiek wobec śmier­ ci, P a r i s 1977, w k t ó r y m p r z y w y k o r z y s t a n i u n i e z w y ­ k l e w s z e c h s t r o n n e j b a z y ź r ó d ł o w e j d o k o n u j e przeglądu postaw w o b e c śmierci społeczeństw europejskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy. M a r c B l o c h ( u r . 1886, z a m o r d o w a n y p r z e z h i t l e ­ r o w c ó w w 1944) — C z o ł o w y , o h o k F e r n a n d a B r a u d e l a i L u c i e n a Febvre'a, p r e k u r s o r Nouvelle Histoire. Gros s w o i c h dzieł poświęcił h i s t o r i i społeczeństw w i e j s k i c h , już w p i e r w s z y m z n i c h — z a p o z n a n y m n i e s t e t y p r z e z e t n o l o g ó w — K r ó l o w i e C u d o t w ó r c y ( P a r i s 1924) ukazał fascynującą p e r s p e k t y w ę możliwości h i s t o r y c z n e g o u j ­ mowania zjawisk ludowej kultury tzw. „duchowej". Z a m k n ą ł swój b o g a t y d o r o b e k pozycją symboliczną — w y d a n ą pośmiertnie Apologią historii i zawodu histo­ ryka ( P a r i s 1976), g d z i e r a z jeszcze ukazał jedność c n lów a n t r o p o l o g i i i h i s t o r i i porównawczej. Fernand B r a u d e l ( u r . 1902) — Prócz wymie­ n i o n y c h p r a c tłumaczonych n a j ę z y k p o l s k i , r ó w n i e ż m . i n . : Kultura materialna a kapitalizm ( X V — X V I I I w.), P a r i s 1967; Morze Śródziemne — przestrzeń i czas, P a r i s 1977. A n d r é B u r g u i è r e ( u r . 1938) — H i s t o r y k s t r u k t u r pokrewieństwa i r o d z i n y , organizator i n t e r d y s c y p l i ­ n a r n y c h badań s o c j o - h i s t o r y c z n y c h , m e t o d o l o g a n t r o p o ­ logii historycznej. Lucien Febvre (1878—1956) — Współzałożyciel ( w r a z z M . B l o c h e m ) o r g a n u N o u v e l l e H i s t o i r e — słyn­ nego p i s m a „ A n n a l e s " , w k t ó r y m w l a t a c h 1929—1948 p u b l i k u j e 924, a o d 1948 do 1956 dalsze 371 a r t y k u ł ó w i n o t poruszających z a g a d n i e n i a n i e m a l w s z e l k i c h d y s ­ cyplin historycznych i nauk pokrewnych. Głównym w s z e l a k o k i e r u n k i e m j e g o zainteresowań, któremu dał w y r a z z a r ó w n o w p o m n i k o w y c h dziełach ( n p . : Probien niewiary w XVI w. — religia Rabelais'go, P a r i s 1942) j a k i w w i e l u szkicach metodologicznych, były owocne próby kreowania historii wyobrażeń zbiorowycli, a więc r o z w i j a n i a n a płaszczyźnie d i a c h r o n i c z n e j osiąg­ nięć E m i l a D u r k h e i m a i M a r c e l a Maussa. J a c q u e s L e G o f f ( u r . 1924) — M e d i e w i s t a , w s p ó ł ­ r e d a k t o r „ A n n a l e s " i — jakże t o c h a r a k t e r y s t y c z n e p o ­ łączenie d l a N o u v e l l e H i s t o i r e — „Ethnologie F r a n ç a i ­ se", i n s p i r a t o r i k i e r o w n i k w y d a w a n y c h p r z e z F l a m m a ­ r i o n s e r i i : „Etnologia H i s t o r y c z n a " o r a z „ T r a d y c j e i C o ­ dzienność", czołowy i d e o l o g i m e t o d o l o g N o u v e l l e H i s ­ toire zainteresowany p r z e d e w s z y s t k i m analizą s t r u k ­ t u r długiego t r w a n i a i k o n i u n k t u r , acz l i c z n e j e g o p r a c e ( m . i n . tłumaczone n a j ę z y k p o l s k i : Inteligencja w wie­ kach średnich, W a r s z a w a 1966 i Kultura średniowiecz­ nej Europy, W a r s z a w a 1970) są p a n o r a m a m i k o n i u n k t u r w p i e r w s z y m rzędzie. S t r u k t u r y pozostają w n i c h na d a l s z y m p l a n i e — i c h postrzeżenie p o z o s t a w i o n e jest niejako i n t e l i g e n c j i c z y t e l n i k a . Za to przedstawienie 123 I �strony zdarzeniowej realizuje wirtuozersko postulat L u c i e n a F e b v r e ' a . Z d a r z e n i a przestają być j e d y n y m t w o ­ r z y w e m d z i e j ó w — stają się i c h ilustracją. W pośpiechu w y l i c z m y jeszcze François F u r e t a , G u y Bois, E m m a n u e l a L e R o y L a d u r i e , M i c h e l a Vovelle... A przecież N o u v e l l e H i s t o i r e n i e kończy się w e F r a n c j i , że W i S p o m n i m y t y l k o n a j z n a k o m i t s z e n a z w i s k a : B r o n i s ­ ław Geremek, Aleksander Gieysztor, W i t o l d K u l a (Pol­ ska), N a t a l i e Z e m o n D a v i s ( U S A ) , A r o n G u r i e w i c z , M i ­ chaił B a c h t i n ( Z S R R ) , C a r l o G i n z b u r g ( W ł o c h y ) . N i e b r a k też N o u v e l l e H i s t o i r e w y b i t n y c h m ł o d y c h k a d r : J a c q u e s R e v e l ( u r . 1942), R o g e r C h a r t i e r ( u r . 1945), Jean-Claude S c h m i t t ( u r . 1946), J a c e k Banaszkiewicz ( u r . 1947)... Z a i s t e , niemały j e s t potencjał i n t e l e k t u a l ­ ny niedalekiej antropologii historycznej. Wobec niej etnologia s t r u k t u r a l n a . S t r u k t u r y dłu­ g i e g o t r w a n i a , czy s t r u k t u r y n i e k i e d y w r o d z o n e — spór wobec ograniczonego zasięgu źródeł, p r a k t y c z n i e b e z ­ p r z e d m i o t o w y . K o n i u n k t u r y — czy d e n o t a c j e ; zdarze­ n i a — czy d e s y g n a t y , kłótnia w ł a ś c i w i e o słowa. P o ­ rażki strukturalnych „uniwersalistów" wykazały zaś i bez p o m o c y N o u v e l l e H i s t o i r e konieczność p r e c y z y j ­ nego p r z e s t r z e g a n i a z a s a d y c z a s o p r z e s t r z e n n e j jedności pochodzenia m i t e m ó w — desygnatów. W i ę c ? Wydaje się, że p r z e d s t a w i c i e l e o b u d y s c y p l i n stają t u p r z e d p y t a n i e m e l e m e n t a r n y m : czy o d m i e n n e t r a d y c j e śro­ dowiskowe, różne f r a z e o l o g i e naukowe i różnorodne upiory n i e zdołają zaćmić perspektywy wspólnych punktów dojścia i j e d n a k i e j , pasjonującej do nich drogi! A swoją drogą j e s t s w o i s t y m p a r a d o k s e m , iż s p o t ­ k a n i e historyków i e t n o l o g ó w nastąpić m o ż e d o p i e r o n a g r u n c i e m e t o d y s t r u k t u r a l n e j — m e t o d y , którą w ł a ś n i e za r z e k o m y a h i s t o r y z m odsądzano od czci i w i a r y . L.S. WŁADIMIR JAKOWLEWICZ PROPP P r o p p (1895—1970) f o l k l o r y s t a i e t n o l o g r a d z i e c k i , p r o ­ fesor k a t e d r f o l k l o r u i l i t e r a t u r y r o s y j s k i e j U n i w e r s y ­ tetu Leningradzkiego. Chronologia pięciu najważniejszych dzieł Proppa d a j e w i e l e d o myślenia; przegląd i c h zawartości u j a ­ w n i a , w j a k z n a m i e n n y a n i e t y p o w y sposób zmieniała się w przeciągu 40 l a t o r i e n t a c j a b a d a w c z a autora. Pierwsza, młodzieńcza n i e l e d w i e r o z p r a w a , s t r u k t u r a l no-typologiczna Morfologia skazki, Leningrad 1928 (Morfologia bajki, Warszawa 1976) j e s t n a t y l e p r e ­ k u r s o r s k a , że s k r y t y k o w a n a za „ f o r m a l i s t y c z n e p o d e j ś ­ c i e " — przeżyje swe p r a w d z i w e n a r o d z i n y dopiero w l a t a c h 6 0 - t y c h , w y n i e s i o n a n a światło d z i e n n e w E u r o ­ p i e p r z e z triumfujący w t e d y s t r u k t u r a l i z r n . I n i g d y już p o t e m nie powróci P r o p p do t a k i e g o t y p u analizy. S k i e r u j e się k u s t u d i o m g e n e t y c z n o - h i s t o r y o z n y m , , g d z i e m o t y w y f o l k l o r y s t y c z n e — b a j k i i e p o s u — będzie w y ­ jaśniał w o p a r c i u o a r c h a i c z n e w y o b r a ż e n i a m i t o l o ­ g i c z n e i działania r y t u a l n e . I c h p o d s u m o w a n i e s t a n o w i nawiązujące jeszcze do F r a z e r a o b s z e r n a p r a c a Jstoriczeskije korni wolszebnoi skazki, L e n i n g r a d 1946 o r a z szereg towarzyszących jej artykułów; najciekawsze z n i c h zostały o s t a t n i o z e b r a n e w t o m F o l k l o r i diejstwitielnost. Izbrannyje statu, M o s k w a 1976, k t ó r y p o ­ t r a k t u j m y j a k o trzecie opus a u t o r a . Bibliografię z a m y ­ kają m . i n . podsumowujący b a d a n i a a u t o r a n a d d z i e j a ­ m i e p o s u b o h a t e r s k i e g o Russkij gieroiczeskij epos, Le­ n i n g r a d 1955 oraz n a j b a r d z i e j t r a d y c y j n e , n a j m n i e j o d ­ k r y w c z e o p r a c o w a n i e r o s y j s k i c h świąt d o r o c z n y c h R u s skije agrarnyje prazdniki. Opyt istoriko-etnograficzeskogo issledowania, L e n i n g r a d 1963. 224 A więc, z p u n k t u w i d z e n i a k o l e j n o triumfujących k i e r u n k ó w n a u k o w y c h , j a k b y u s t a w i c z n y regres. N a t o ­ m i a s t s a m a u t o r z p e r s p e k t y w y l a t oceniał b i e g s w e j d r o g i n a u k o w e j j a k o przyjęty ś w i a d o m i e i n a t u r a l n y . Sądzę, że s k o k j a k i d z i e l i d w i e p i e r w s z e książki P r o p p a s t a n o w i interesujący p r z y k ł a d p o r z u c e n i a badań n a d strukturą formalną tekstów, n a d i c h syntaktyką n a rzecz studiów n a d i c h p o c h o d z e n i e m o r a z znaczeniem, semantyką, któremu w a r t o p r z y j r z e ć się b l i ż e j . Morfologia bajki odsłoniła niedostrzeżone dotąd p r z e z f o l k l o r y s t ó w regularności układu b a j k i (czy ściś­ l e j : t e j j e j o d m i a n y , którą n a z y w a się magiczną, cza­ rodziejską l u b po p r o s t u baśnią) i stała się pracą f u n ­ damentalną d l a n o w o c z e s n y c h badań w z a k r e s i e for­ m a l n e j s t r u k t u r y tekstów f o l k l o r u . A u t o r u d o w a d n i a t y m s a m y m jedność g a t u n k u , co dotąd, w o b e c różno­ rodności k o n k r e t n y c h szczegółów, p r z y j m o w a n e b y ł o r a ­ czej i n t u i c y j n i e — a c z y n i t o p r z e z w y k a z a n i e n a p r ó ­ b i e s t u b a j e k r o s y j s k i c h jednolitości s c h e m a t u s t r u k t u ­ r a l n e g o m i m o zmienności m o t y w ó w . Co z n a c z y t u sło­ w o „ s t r u k t u r a " i j a k zostaje o n a odsłonięta? Pierwsza o p e r a c j a , prowadząca, d o u j a w n i e n i a stałego s c h e m a t u , p o l e g a n a p o d z i e l e n i u baśni n a ciąg k o l e j n y c h w y d a ­ rzeń. K a ż d a z t a k i c h k i l k u z d a n i o w y c h s e k w e n c j i zostaje następnie z r e d u k o w a n a do j e d n e g o krótkiego zdania (1. R o d z i c e opuszczają d o m . 2. Zakazują d z i e c i o m w y ­ chodzić. 3. D z i e c i idą do l a s u i t d . ) . Z d a n i a te dadzą się p r z e f o r m u l o w a ć t a k , że każda a k c j a z o s t a j e opi­ sana j e d n y m s ł o w e m , r z e c z o w n i k i e m w y r a ż a j ą c y m c z y n ­ ność ( 1 . Odejście. 2. Z a k a z . 3. N a r u s z e n i e z a k a z u ) . I o t o o k a z u j e się, że p r z y całej zmienności osób działają­ c y c h i i c h atrybutów, działania p o w o d u j ą c e rozwój a k c j i — n a z y w a n e p r z e z P r o p p a dość m y l ą c o f u n k c j a ­ m i — n i e zmieniają się. W każdej b a j c e magicznej l i c z b a i c h j e s t stała (31), także i c h następstwo — co d l a samego a u t o r a było największym zaskoczeniem — pozostaje n i e z m i e n n e . Okazało się też, ż e b a j k a m a ­ g i c z n a m a stałą liczbę p o s t a c i ( w t e r m i n o l o g i i P r o p p a r ó l : p r z e c i w n i k , d o n a t o r , p o m o c n i k i t p . r a z e m 7). A z a t e m „struktura" — schemat f o r m a l n y w s z y s t ­ k i c h baśni m a g i c z n y c h j e s t t e n s a m , a składa się n a ń : 1. I d e n t y c z n e l i n i o w e następstwo 31 p o w t a r z a l n y c h d z i a ­ łań c z y l i f u n k c j i oraz 2. Stały z e s t a w 7 realizują­ c y c h j e postaci c z y l i r ó l . I chyba właśnie P r o p p o w s k i p o m y s ł przesunięcia p u n k t u a n a l i z y z przyciągających dotąd u w a g ę b a d a c z y a obciążonych konkretnością „ m o ­ t y w ó w " na a b s t r a k c y j n i e sformułowane „funkcje" sta­ n o w i o prekursorsfcostrukturalnym charakterze tej p r a ­ cy. Z p e r s p e k t y w y s t r u k t u r a l i s t y c z n e j g o d n y o d n o t o w a ­ n i a j e s t też f a k t sformułowania większości f u n k c j i w języku o p o z y c j i b i n a r n y c h (brak, l i k w i d a c j a ; zakaz, n a ­ ruszenie itd.). Czy z takiego formalnego schematu następstwa f u n k c j i ( P r o p p nadał m u n a w e t postać z a p i s u l i t e r o w o - g r a f i c z n e g o ) coś w y n i k a ? N i e l e k c e w a ż m y celowości a b s t r a k c y j n y c h schematów — d o w o d e m choćby p r z y ­ datność Van Gennepowskiej strukturyzacji obrzędu przejścia. Jednolitość s c h e m a t u p o z w a l a n a hipotezę o genetycznym wręcz charakterze: „wszystkie bajki ( m a g i c z n e ) można w y p r o w a d z i ć z b a j e k o porwaniu k r ó l e w n y p r z e z s m o k a " (Morfologia bajki, s. 202). Z d a ­ niem Proppa t a właśnie b a j k a n a podobieństwo „ p i e r w o r o ś l i n y " G o e t h e g o , którego rozważania o m o r f o ­ l o g i i roślin stanowią m o t t a k o l e j n y c h r o z d z i a ł ó w — z a ­ w a r ł a w sobie p r a f o r m y w s z y s t k i c h późniejszych o d ­ m i a n , zdeterminowała specyfikę gatunku i stanowi o jednolitej jego s t r u k t u r z e T a k i e p o d s u m o w a n i e oznacza w y j ś c i e poza m o r f o ­ logię i p o z a analizę układu, k o m p o z y c j i . W e d ł u g s a ­ mego autora badanie f o r m y stanowi dopiero pierwszy, �niewdzięczny etap, „czarną robotę" nieodzowną dla d a l s z y c h badań, p o r ó w n a w c z y c h i g e n e t y c z n y c h . D o ­ p i e r o b o w i e m p o d odsłonięty m o d e l „ s y n t a g m a t y k i m e t a f a b u l a r n e j " ( t e r m i n E. M e l e t y ń s k i e g o ) można podłożyć o d p o w i e d n i materiał e t n o g r a f i c z n y , będący bazą g e n e ­ tyczną b a j k i . I odtąd n i e m a już w p r a c a c h P r o p p a a w a n g a r d o w e g o s t r u k t u r a l i z m u , jest j e d n a k w i e l e i n t e ­ resującej e t n o l o g i i , w s p ó ł b r z m i ą c e j z t y m co p r e z e n t u j e ówczesna a n g l o s a s k a „szkoła m i t u i r y t u a ł u " (E. O. James, J . Weston i in.). J a k i t a m c i reprezentuje P r o p p przekonanie, że n a wczesnych e t a p a c h r o z w o j u f o l k l o r u decydującą rolę odegrała j e g o zależność o d r z e c z y w i s ­ tości e t n o g r a f i c z n e j i t y l k o w t y m z w i ą z k u m o ż e być o n wyjaśniony. W swej pracy o historycznych korzeniach bajki m a ­ g i c z n e j k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o n a j e d n y m o b r z ę ­ dzie j a k o p i e r w o w z o r z e b a j k i : na p l e m i e n n e j i n i c j a c j i . U n i k a dzięki t e m u e l e k t y z m u , c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a rytualistów (zwłaszcza d l a d y l e t a n c k i e g o L o r d a R a g l a n a , który n p . w m i c i e o E d y p i e w i d z i zapis t r z e c h o b ­ rzędów: narodzinowego, weselnego i pogrzebowego). W e d l e P r o p p a — idącego t u za sugestią F r a z e r a i śla­ d e m P. S a i n t y v e s a , który p o d o b n i e a n a l i z o w a ł bajki P e r r a u l t a — baśniowa w y p r a w a d o i n n e g o królestwa odpowiada inicjacyjnemu pobytowi w odizolowanym miejscu, symbolizującym zaświaty, gdzie młodociany adept zostaje p o d d a n y t o r t u r o m i i n n y m zabiegom s y m ­ bolizującym uśmiercanie go ( p o r . b a j k o w e męczarnie, t r u d n e z a d a n i a i t d . ) ; z tego s p o t k a n i a z d u c h a m i p r z o d ­ ków wraca w nowej, odrodzonej postaci, otrzymawszy od n i c h w p r o w a d z e n i e w t a j n i k i p l e m i e n n e j m a g i i oraz a u t e n t y c z n e t a l i z m a n y (stąd baśniowy s k a r b ) ; j a k o d o j ­ r z a ł y odtąd członek społeczności u p r a w n i o n y j e s t d o r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e b o h a t e r a , n p . o d n a l e z i e n i e p o r y w a n y c h p r z e z p t a k a jabłek. P r o p p o d n a j d u j e dziesiątki a n a l o g i i p o m i ę d z y m o ­ t y w a m i b a j k i e u r o p e j s k i e j a szczegółami p r a k t y k ini­ c j a c y j n y c h u p l e m i o n w s z y s t k i c h i n n y c h kontynentów, n i e krępując się p r z y t y m k w e s t i a m i odległości g e o g r a ­ f i c z n y c h i różnic k u l t u r o w y c h . N a ogół są o n e zresztą t r a f n e , choć c z a s e m z d u m i e w a j ą c e w s w e j dosłowności, j a k w t e d y , g d y o p i s c h a t k i B a b y J a g i — „na j e d n e j nóżce" — z b a j k i rosyjskiej zostaje zestawiony z i d e n ­ t y c z n y m o p i s e m a r c h i t e k t u r y d o m u i n i c j a c y j n e g o gdzieś n a M a l a j a c h , a l b o g d y o k a z u j e się, ż e t r z y l a t a j a k i e bajkowy bohater musi spędzić n a służbie w d o m u r o z b ó j n i k ó w , paląc t a m w p i e c u , o d p o w i a d a j ą d o k ł a d ­ nie t r z e m l a t o m p o b y t u adepta w i n i c j a c y j n y m d o m u mężczyzn w r a m a c h w p r o w a d z e n i a d o indiańskich t a j ­ n y c h z w i ą z k ó w , p r z y c z y m j e g o posługową funkcją j e s t w ł a ś n i e p r z y n o s z e n i e d r e w n a opał. P r o p p n i e poprzestaje n a u k a z a n i u związków na l i n i i b a j k a - r y t u a ł ; w i d z i także zależność między bajką a m i t e m . W a r s t w a i n i c j a c y j n a w baśni j e s t b o w i e m uzupełniona o przekształcone w y o b r a ż e n i a m i t o l o g i c z n e n a t e m a t w ę d r ó w k i d u s z y w zaświaty, a p r z e d e w s z y s t ­ k i m o s z a m a n i s t y c z n e o b r a z y l o t u n a t a m t e n świat w p o s z u k i w a n i u duszy chorego, p o r w a n e j przez d u c h a cho­ r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e bajkowego bohatera, n p . odnalezienie porywanych przez p t a k a jabłek. W e wszystkich przypadkach (inicjacje, szamanizm, wyobrażenia eschatologiczne na t e m a t śmierci) m a m y d o c z y n i e n i a z zasadniczą ideą w y p r a w y n a t a m t e n świat, przejścia między ż y c i e m a śmiercią. P r o p p a n a ­ l i z u j e na m a t e r i a l e f o l k l o r y s t y c z n y m i e t n o g r a f i c z n y m o w e d w a porządki, d w a ś w i a t y k t ó r y m p r z y p i s a n e są w ł a ś c i w e z a c h o w a n i a s y m b o l i c z n e , d y c h o t o m i c z n i e zes­ t a w i o n e „znaki ż y c i a " i „znaki śmierci". W i n t e r e s u ­ jącej r o z p r a w i e Ritualnyj śmiech w jolklorie prezen­ t u j e szerzej witalną symbolikę śmiechu n a t l e i n n y c h z n a k ó w życia, d o których z a l i c z a też m o w ę , w i d z e n i e , z a p a c h ciała i i n n e o b j a w y f i z j o l o g i c z n e . W t y c h k a ­ t e g o r i a c h a n a l i z u j e m i t o l o g i c z n e i b a j k o w e m o t y w y śle­ p e j strażniczki d r o g i w zaświaty, która usiłuje r o z ­ śmieszyć szamana (a także b a j k o w e g o śmiałka), b y s p r a w d z i ć c z y m a p r a w o przejść d o k r a i n y u m a r ł y c h (Folklor i diejstwitielnosł, s. 179—204). Sumując: b a j k a — m i t — rytuał stanowią t r z y wierzchołki trójkąta połączone z w i ą z k a m i odpowiedności; baśniowa d r o g a p r z e z las o d p o w i a d a zarówno r e a l n e m u gąszczowi — m i e j s c u p l e m i e n n y c h i n i c j a c j i , j a k i l a s o w i oddzielającemu s i e d z i b y z m a r ł y c h w m i ­ tologii plemiennej, przy c z y m także między dwoma ostatnimi elementami istnieje wzajemny związek. Propp wychodzi jednak daleko poza koncepcję bajki jako odzwierciedlenia etnograficznej rzeczywis­ tości a r c h a i k i . D o s t r z e g a p o w a ż n e przekształcenia s e n s u wynikłe z dezaktualizacji historycznej, z z a p o m i n a n i a z n a c z e n i a odchodzącego w przeszłość rytuału, co p r o ­ w a d z i d o z n a m i e n n y c h o d w r ó c e ń s e n s u : w b a j c e to d z i e c i torturują Jagę, co w p r a w d z i w e j i n i c j a c j i b y ł o ­ b y przecież n i e d o pomyślenia. N a p o d o b n e j z a s a d z i e w s w y c h o s t a t n i c h p r a c a c h a n a l i z u j e epos j a k o p r z e ­ kształcony, o d w r ó c o n y m i t , u k a z u j e k o l e j n e w a r s t w y znaczeniowe obrzędów a g r a r n y c h . Extremalmy przejaw podejścia h i s t o r y c y stycznego s t a n o w i i n t e r p r e t a c j a m i t u o E d y p i e : Edip w swietie folklora ( w : ) Folklor i diejstwitielnost, s. 258—299. U k a ­ z u j e o n a — w z g o d z i e z obowiązującą w ó w c z a s z a ­ sadą „staidialiności" — przekształcanie treści z n a c z e ­ n i o w y c h w r a z z następstwem k o l e j n y c h stadiów r o z ­ w o j u społecznego, zwłaszcza z przejściem o d m a t r i a r ­ c h a t u do p a t r i a r c h a t u . T a k j a k b a ś n i o w e w y o b r a ż e n i e s k r z y d l a t e g o r u m a k a unoszącego b o h a t e r a m i a ł o b y być r e z u l t a t e m nałożenia w y o b r a ż e ń późniejszych, z o k r e s u p r z y s t o s o w a n i a k o n i a j a k o zwierzęcia transportowego n a wcześniejszą koncepcję p t a k ó w j a k o n o s i c i e l i d u s z , tak również najbardziej charakterystyczne elementy m i t u o E d y p i e (ojcobójistwo, k a z i r o d z t w o ) mają sta­ n o w i ć n i e s w o i s t e , e l e m e n t a r n e treści z n a c z e n i o w e , a l e być h y b r y d a m i z r o d z o n y m i z przeniesienia „starych k o n f l i k t ó w n a n o w e s t o s u n k i społeczne". „ M o t y w E d y ­ pa w y t w o r z y ł się w r e z u l t a c i e p r z e n i e s i e n i a w r o g i c h stosunków panującego — o j c a do męża córki, zięcia — następcy n a następcę •— s y n a , zaś r o l i córki w ł a d c y , j a k o przekazującej t r o n p r z e z m a ł ż e ń s t w o —• n a w d o w ę po w ł a d c y " (tamże, s. 29). Ogarniając całą linię r o z w o j u p r a c P r o p p a , „a n i e t y l k o każdą z n i c h o d d z i e l n i e " , z a u w a ż y ć t r z e b a p e w n ą nieciągłość, zwłaszcza pomiędzy dwiema pierwszymi, najważniejszymi. W b r e w ogólnie w y r a ż o n e m u przeko­ n a n i u s a m e g o a u t o r a w y d a j e się, że p u n k t wyjścia a n a ­ l i z y w d r u g i e j (złożona o d p o w i e d n i o ś ć : bajka-rytuał) w c a l e n i e p o k r y w a się i n i e w y n i k a z p u n k t u dojścia pierwszej ( s t w i e r d z o n a czy s u g e r o w a n a odpowiedniość s t r u k t u r y b a j k i i p r o t o - b a j k i , m i t u ) . Levi-iSitrauss oce­ niając samą M o r f o l o g i e bajki zauważa w n i e j r o z d a r ­ c i e m i ę d z y „złudą f o r m a l i z m u " ( o n także p o w t a r z a t e n s t a r y z a r z u t ) a „obsesją wyjaśniania h i s t o r y c z n e g o " ; p o ­ r ó w n u j e w r ę c z tę pracę do „ g r a m a t y k i bez s ł o w n i k a " (łan. bez r e a l i ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) . Jeśli pozostać n a j e g o s t a n o w i s k u , t o drugą t r z e b a b y nazwać „słowni­ k i e m bez g r a m a t y k i " . S u m a dzieł P r o p p a n i e j e s t w i ę c może o p t y m i s t y c z n y m przykładem możliwości płynnego przejścia o d m e t o d o l o g i i f o r m a l n o - i s t r u k t u r a l n e j do b a ­ dań h i s t o r y c z n y c h i s e m a n t y c z n y c h . N a t o m i a s t każde z n i c h z o s o b n a s t a n o w i k l a s y c z n y j u ż dziś przykład analizy materiału f o l k l o r y s t y e z n o - e t n o g r a f i c z n e g o , mo­ d e l o w y w swej k o n w e n c j i badawczej. J.S.W. 125 �