https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/425fd6b399c6bd393a2a7a422dde37b0.pdf f0d446f8f2207b78243a335b4357186e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy wycinanka łowicka sztuka ludowa - muzea Foks, Zofia - wycinankarka Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4454 Title A name given to the resource Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Kołodziejska W Y S T A W A W Y C I N A N E K Ł O W I C K I C H ZOFII FOKS W M U Z E U M O K R Ę G O W Y M W Z I E L O N E J G Ó R Z E W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y ­ b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a zielonogórskiego. * Znaczenie tej ekspozycji polega przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a , twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze­ w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron Polski. Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a ­ nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek). Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel­ nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy­ stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer­ pią m o t y w y ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w , a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y ­ w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o ­ wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m * Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied­ l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono­ górskiego. 11. 1. „Kodra", i 38 X 86 cm. Wyk. Zofia Foks. Chwalim, i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych. Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu­ p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie czy inne kolory. Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r. we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś ­ cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w . Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat. R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze­ d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi. Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod­ jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo­ n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę ­ gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y ­ cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i ­ doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y ­ j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą od zajęć gospodarskich. pow. Sulechów. 57 �Zofia Foks, Chwalim, 11. 2—4. „Kodry", 25 25 X 70 cm. II. 5—7. „Kodra", 55 X 92 cm. II. pow. Sulechów: X 70, 30 X 71, „Wstążki". II. S. 9, 10. „Gwiazdy". �9 10 Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł ­ t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta (te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych) i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h (mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm). Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e , fioletowe. Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona. Przeważają k o d r y z przedstawieniami stylizowanych k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze­ c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz­ ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro­ nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w . Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty­ lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze­ w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste. Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m ­ pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta­ wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz­ kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi (orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz­ kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r ­ szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1). Fot.: Tamara D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż ­ k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y ­ cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na­ klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h pa­ p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do 46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i " wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm. Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a ­ kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno­ kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a ­ dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o ­ t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k ­ szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a ­ t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó ­ rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7). Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz­ dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y ­ cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i ­ nanki. Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję twórczości artystycznej Zofii Foks. Roszak, poświęconą �