https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6934441c598386017485d843948f197.pdf 453aca0cd01d133d373b9bd6c207f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3250 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Uwagi po biennale kowalstwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ UWAGI PO BIENNALE KOWALSTWA Wszystkie konkursy sztuki ludowej, zwłaszcza ogól­ n o p o l s k i e , m a j ą d w a , w y r a ź n i e d o s t r z e g a l n e , cele. J e d ­ n y m jest s t y m u l a c j a d a n e j d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i , d r u g i m rozeznanie w procesach, k t ó r e w tej t w ó r c z o ś c i zacho­ d z ą . O b a cele s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e , s k o r o s i ę b o w i e m chce p r o w a d z i ć p o l i t y k ę o p i e k i , trzeba w i e d z i e ć , j a k i jest s t a n r z e c z y w i s t y z j a w i s k a , w j a k i m k i e r u n k u z m i e ­ r z a , co j e s t w n i m w a r t e p o p a r c i a , co z a ś n i s z c z y n a j ­ cenniejsze jego w a r t o ś c i . c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a naszej s z t u k i l u d o w e j z a s a d ą e k o ­ n o m i i sił i ś r o d k ó w , z a s a d ą — n a z w i j m y j ą t a k — o p ­ tymalizacji (maksimum wyrazu przy m i n i m a l n y m wkła­ dzie pracy). M o ż n a przy t y m z a u w a ż y ć , że i m bardziej p r z e d m i o t jest z w y c z a j n y i f u n k c j o n a l n y , t y m silniejsze są związki f o r m y z t e c h n i k ą , z t r a d y c j ą . D o ś w i a d c z e n i e i p a m i ę ć wiążą się w ó w c z a s z n a w y k a m i estetycznymi, k t ó r e b a z u j ą na w z o r a c h w y n i e s i o n y c h z p r z e s z ł o ś c i , odziedziczonych po w c z e ś n i e j s z y c h pokoleniach. Biennale kowalstwa ludowego, k t ó r e zorganizowano p o d k o n i e c 1979 r . w R a d o m i u , m i m o ż e n i e o b j ę ł o w s z y s t k i c h c z y n n y c h jeszcze w k r a j u w a r s z t a t ó w , b y ł o i m p r e z ą w a ż n ą . Przede w s z y s t k i m dlatego, ż e w y j ą t k o w o w y r a ź n i e p o k a z a ł o j a k i e j e s t d z i s i a j k o w a l s t w o , co j e s t j e g o s i ł ą , co z a ś s ł a b o ś c i ą . B y ł a to n i e t y l e k o n f r o n t a c j a o ś r o d k ó w , co p o s t a w t w ó r c z y c h , s p o s o b ó w r o z w i ą z y w a ­ nia starej i n o w e j t e m a t y k i . S p r z y j a ł o t e m u zoriento­ wanie r e g u l a m i n u k o n k u r s u j e d n o c z e ś n i e na f o r m y t r a ­ dycyjne i nowe. Dzięki temu, oglądając w y s t a w ę m o ż n a b y ł o o b s e r w o w a ć relacje m i ę d z y t r a d y c j ą a w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą , m i ę d z y zasadami m y ś l e n i a , w ł a ś c i w y m i d a w n e j sztuce l u d o w e j a t e n d e n c j a m i e s t e t y c z n y m i , k t ó ­ re dostrzec m o ż n a obecnie w ś r ó d w i ę k s z o ś c i twórców l u d o w y c h . Chodzi t u o jednoczesne w y s t ę p o w a n i e d w ó c h estetyk, d w ó c h k o d ó w estetycznych, z których jeden w i ą ż e się z zasadami d a w n e j sztuki l u d o w e j , d r u g i z a ś z obecnymi upodobaniami twórców oraz środowiska, w którym przebywają. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o j a w i a s i ę n o w a f u n k c j a , no­ w y p r z e d m i o t — dochodzi do g ł o s u w s p ó ł c z e s n a ś w i a ­ d o m o ś ć e s t e t y c z n a t w ó r c y , u p o d o b a n i a , k t ó r e o n (a t a k ­ że jego ś r o d o w i s k o ) przejawia w zdobieniu wnętrza, w o c e n i e tego, co p i ę k n e czy b r z y d k i e . S ą d z ę n a w e t , ż e d a ł o b y się t u s f o r m u ł o w a ć t a k ą p r a w i d ł o w o ś ć : i m bar­ d z i e j t w ó r c a d ą ż y do tego, a b y j e g o d z i e ł o b y ł o „ p i ę k n e " , t y m silniej podlega p r e s j i obecnych u p o d o b a ń estetycz­ n y c h , t y m bardziej o d r y w a się od d a w n y c h r e g u ł k s z t a ł ­ towania formy. (Dawne formy, k t ó r e m y percepujemy w kategoriach piękna, t w ó r c y l u d o w i oceniają w kategor­ iach r z e m i o s ł a , rzeczy „starodawnych"; natomiast za „ p i ę k n e " u w a ż a j ą t o , co o d p o w i a d a i c h o b e c n y m u p o d o ­ b a n i o m e s t e t y c z n y m , co z a w i e r a n a d w y ż k ę d e k o r a c j i n a d formą funkcjonalną). 1 2 3 Nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że ta „ d a w n a " estetyka w i ­ doczna jest przede w s z y s t k i m w w y t w o r a c h tradycyj­ n y c h , z w ł a s z c z a u ż y t k o w y c h , t a m gdzie prostota i k l a ­ r o w n o ś ć f o r m y w y n i k a j ą z p o s z a n o w a n i a cech m a t e r i a ł u i t e c h n i k i jego o b r ó b k i ; gdzie k s z t a ł t , k o m p o z y c j a , o r n a ­ m e n t zgodne są z p o d s t a w o w ą f u n k c j ą p r z e d m i o t u oraz Interferencja dawnej i nowej estetyki występuje z r e s z t ą n i e t y l k o p r z y p o d j ę c i u n o w e j t e m a t y k i . Jest ona zauważalna również w wykonawstwie dawnych p r z e d m i o t ó w . P r z e j a w i a s i ę w ó w c z a s w d ą ż e n i u do o b fitszego z d o b i e n i a p o w i e r z c h n i , do k o m p l i k o w a n i a s y l ­ w e t y ( n p . z a w i a s u czy w y k ł a d k i ) , do z a s t ę p o w a n i a o r n a ­ m e n t y k i geometrycznej — roślinną. Na schemat t r a d y ­ cyjnego w z o r u nasuwa się w ó w c z a s w a r s t w a nowsza, k t ó r e j c e c h ą p o d s t a w o w ą jest w ł a ś n i e dekoracja, roz­ budowanie m o t y w ó w floralnych, d ą ż e n i e do w p r o w a - �k l i e n t ó w , k t ó r z y w o l ą od a u t e n t y k u l u d o w e g o ( z b y t w ich m n i e m a n i u „ z g r z e b n e g o " ) f o r m y bogato dekorowane, g r a w i t u j ą c e k u w z o r o m nie-ludowego k o w a l s t w a . (Oto paradoks współczesnej twórczości „ l u d o w e j " — kierunek jej przemian wiedzie od szlachetnej prostoty f o r m d a w ­ nych, chłopskich, k u wzorom dworskim, mieszczańskim, h i s t o r y c z n y m czy p s e u d o - n o w o c z e s n y m . Jest t o w i ę c p r o ­ ces a k u r a t o d w r o t n y o d tego, k t ó r y w y s t ę p o w a ł w p r z e ­ s z ł o ś c i , k i e d y to l u d w z o r y d w o r s k i e , k o ś c i e l n e czy m i e s z c z a ń s k i e a d a p t o w a ł do s w o i c h w a r u n k ó w i u p o ­ d o b a ń estetycznych). Z d o b i e n i u , gdzie t y l k o to m o ż l i w e , s p r z y j a j ą rów­ nież upodobania p r a c o w n i k ó w skupu w r ó ż n y c h insty­ tucjach, a zwłaszcza wycena p r z e d m i o t ó w . Niemal w s z ę ­ d z i e ( d o t y c z y t o n i e t y l k o s z t u k i l u d o w e j ) za rzecz z d o ­ b i o n ą p ł a c i s i ę z n a c z n i e w i ę c e j , n i ż za p r z e d m i o t s z l a ­ c h e t n y , lecz p r o s t y . P o d s t a w ą w y c e n y n i e j e s t b o w i e m d o s k o n a ł o ś ć p r z e d m i o t u , lecz w k ł a d pracy potrzebnej do j e g o w y k o n a n i a . 2 d z e n i a , g d z i e t y l k o s i ę da, l i n i i f a l i s t y c h , esowato-flores o w a t y c h . W y s t ę p u j e to w s t o p n i u n i e w i e l k i m p r z y p o ­ d e j m o w a n i u t e m a t y k i u ż y t k o w e j (okucia w o z ó w , n a r z ę ­ dzia gospodarskie), ale w znacznie silniejszym p r z y w y ­ robie p r z e d m i o t ó w , k t ó r e obok swej f u n k c j i użytkowej p e ł n i ą r ó w n i e ż (a o b e c n i e p r z e d e w s z y s t k i m ) f u n k c j e zdobnicze, reprezentacyjne. P r z y k ł a d e m m o g ą być np. zawiasy pasowe i esowe W ł a d y s ł a w a , A n d r z e j a i Jana G ą s i e n i c ó w —• M a k o w s k i c h , w y k o n y w a n e n a z a m ó w i e ­ nie właścicieli i budowniczych nowo p o w s t a j ą c y c h w i l l i w s t y l u „ z a k o p i a ń s k i m " ( i l . 10—12). U p o d o b a n i a i a m b i c j e k o w a l i z n a j d u j ą w ó w c z a s uzasadnienie w w y r a ź n i e zdob­ n i c z e j f u n k c j i t a k i c h z a w i a s ó w , o k u ć czy k l a m e k . Z g o d ­ ne s ą z r e s z t ą z o c z e k i w a n i a m i z d e c y d o w a n e j większości II. 93 40 1. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , k r z y ż , w y s . 50 i 96 c m . I I . 3. E u g e n i u s z C h o ł u j , kopos, Trzecim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi deko­ racji p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h są konkursy. Pozornie m a m y w ó w c z a s do c z y n i e n i a z p o w i e l a n i e m d a w n y c h w z o r ó w , w r z e c z y w i s t o ś c i j e d n a k są to j u ż p r z e d m i o t y inne. A t r a p y , k t ó r e — o czym w y k o n a w c a dobrze w i e — n i g d y nie b ę d ą s p e ł n i a ł y swej w ł a ś c i w e j r o l i . Z a w i a s pasowy b ę d z i e l e ż a ł w sali w y s t a w o w e j na kostce l u b w i s i a ł na planszy — nie b ę d z i e j e d n a k d ź w i g a ł przez d ł u g i e lata c i ę ż k i c h d r z w i . K o w a l stara się w i ę c , aby był on piękniejszy od pięćdziesięciu innych z a w i a s ó w jego r y w a l i . Z m y ś l e n i a funkcjonalnego przechodzi na e s t e t y c z n e . C z ę s t o zEipomina n a w e t , j a k i m p o w i n i e n b y ć „ p r a w d z i w y " zawias. R o z c z ł o n k o w u j e jego k s z t a ł t , roz­ w i j a , m i m o iż t y m s a m y m o s ł a b i a m a t e r i a ł ( n p . r e p r . w katalogu zawiasy pasowe S t a n i s ł a w a Chołuja czy Z y g m u n t a L o r k a ) . L u d z i e z n a j ą c y się na rzeczy w y t y ­ k a j ą k o w a l o m t a k i e u c h y b i e n i a . C z y k o w a l e s a m i tego nie r o z u m i e j ą ? O c z y w i ś c i e r o z u m i e j ą i g d y b y p r a c o w a l i d l a siebie, czy r o b i l i z a w i a s y do d r z w i k o ś c i e l n y c h l u b w r ó t s t o d o ł y przede w s z y s t k i m m y ś l e l i b y o t y m , j a k i ciężaT m u s z ą one w y t r z y m a ć , j a k w z m o c n i ć miejsca, k t ó r e najbardziej „ p r a c u j ą " . A l e k u j ą c na k o n k u r s nie z a s t a n a w i a j ą się nad t y m , z a p o m i n a j ą , że to ma b y ć autentyk „na niby"; widzą zresztą reprodukcje w kata­ l o g a c h , i n s p i r u j ą c e i c h w ł a ś n i e do t a k i c h estetyzujących r o z w i ą z a ń (np. katalog omawianego Biennale). Wie­ d z ą t e ż , ż e w y k ł a d k a , w r z e c i ą d z czy z a w i a s z o s t a n ą p o ­ k a z a n e na wystawie niczym bransoletki u jubilera. A w i ę c je zdobią. Przede w s z y s t k i m z d o b i ą ! I często c m . I I . 2. A n d r z e j i J a n u s z G ą s i e n i c e M a k o w s c y , w i d e ł k i , d ł . 40 c m . I I . 4. Mieczysław Hulewicz, trójnóg-denarek, 14 c m . wys. wys. �6 П. 5. Antoni Moćko, ś w i e c z n i k , w y s . 48,5 c m . I I . 6. B r o n i s ł a w P i e t r a k , Świecznik I I . 7. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , ś w i e c z n i k , w y s . 6,5 c m . na t y m w y g r y w a j ą , j a k o ż e p r z e d m i o t y t a k i e (nawet nieudane) zyskują niejednokrotnie najwyższe oceny'. P a t r z ą c na o b f i t ą o r n a m e n t y k ę w i e l u e k s p o n a t ó w — z t y m w i ę k s z y m szacunkiem i wręcz zachwytem podzi­ w i a ł e m na B i e n n a l e f o r m y p i ę k n e — w ł a ś n i e p r z e z s w ą prostotę, proporcje, oszczędne wprowadzenie elementu zdobniczego (np. zawiasy pasowe Antoniego Moćki, Edwarda Chołuja, Dominika Ustaszewskiego, widełki A . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h ( i l . 2), w s z y s t k i e n a d e ­ s ł a n e p r a c e M i e c z y s ł a w a H u l e w i c z a — ( i l . 1, 4, 7). O ile jednak przy w y r o b a c h u ż y t k o w y c h i w y k o n y ­ w a n y c h od d a w n a , z a s a d n i c z y s c h e m a t k o m p o z y c j i nie 7 na trzy świece, wys. 36 cm. u l e g a ł w i ę k s z y m zmianom, a p u n k t e m odniesienia b y ł a p a m i ę ć d a w n e j f o r m y , to p r z y p o d e j m o w a n i u n o w y c h te­ m a t ó w (o c e c h a c h n i e z a w s z e z n a n y c h z d o ś w i a d c z e n i a ) , do g ł o s u d o c h o d z i ł o i n d y w i d u a l n e p o c z u c i e f o r m y , po­ m y s ł o w o ś ć , i n w e n c j a ; a co za t y m i d z i e — k s z t a ł t u j ą c e się w s p ó ł c z e ś n i e u p o d o b a n i a estetyczne. R z u t u j e to w s p o s ó b oczywisty na p r z e c i ę t n y poziom artystyczny tych prac, n i ż s z y od p o z i o m u w y r o b ó w t r a d y c y j n y c h ; nieraz nawet ocierający się o granice kiczu. Z w ł a s z c z a widocz­ ne j e s t to t a m , g d z i e w z o r e m i n s p i r u j ą c y m k o w a l a b y ł p r z e d m i o t m a j ą c y s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m ozdobie. C i sami ludzie, k u j ą c dobre, t r a d y c y j n e przedmioty użytkowe, proponowali niedobrą amatorszczyznę, wyko­ n u j ą c przedmioty t y l k o dekoracyjne — k o g u t k i , pieski, smoki, f i g u r k i z ż e l a z a , „ p a m i ą t k i " . W tej d z i e d z i n i e spo­ ro n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w n a d a w a ł o s i ę b a r d z i e j na w y s t a w ę kiczu niż sztuki ludowej (przykłady m.in. w katalogu Biennale). Charakterystyczne jest w takich p r z y k ł a d a c h odejście o d w z o r c ó w t r a d y c y j n e g o k o w a l s t w a (od j e g o g r a m a t y k i form), a szukanie inspiracji w przedmiotach nie-ludowej proweniencji, w świecznikach z mosiądzu, tralkach d r e w n i a n y c h , w y r a b i a n y c h na t o k a r s k i m warsztacie, b i ­ b e l o t a c h s t a w i a n y c h n a s t o l i k a c h czy n a b i u r k u , w s p ó ł ­ c z e s n y c h p a m i ą t k a c h ( i l . 9). Z a r ó w n o wśród adaptacji jak i dzieł o charakterze dekoracyjnym, inspirowanych rozwiązaniami techniczny­ m i i artystycznymi dawnego kowalstwa, wyróżnić można d w i e postawy, d w a t y p y n a w i ą z a ń do t r a d y c j i . Jeden, częściej spotykany w ś r ó d n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w i , j a k s i ę zdaje, s z c z e g ó l n i e p o ż ą d a n y p r z e z m i ł o ś n i k ó w i o p i e ­ k u n ó w s z t u k i l u d o w e j , to n a w i ą z a n i e do k o n k r e t n y c h 41 �8 w z o r ó w (jak np. k r a t y , zawiasy, spinki), d r u g i , rzad­ szy, a l e z n a c z n i e c i e k a w s z y — t o w y c h o d z e n i e o d g r am a t y k i l u d o w y c h f o r m , r e g u ł artystycznego m y ś ­ l e n i a , e l e m e n t a r n y c h zasad k o m p o z y c j i . P i e r w s z y p o l e g a na ż o n g l e r е е e l e m e n t a m i z n a n y m i , d r u g i n a p r z e m y ś l e ­ n i u sensu p o d e j m o w a n e g o z a d a n i a , z g o d n i e z c h a r a k t e ­ rem t w o r z y w a i t r a d y c y j n ą technologią. Jedno o c z y w i ś ­ cie nie przeczy d r u g i e m u , l o g i k a k o n s t r u k c j i nie w y k l u ­ cza s i ę g n i ę c i a po r o z w i ą z a n i e f o r m a l n e , występujące w d a w n y m przedmiocie. M o t y w k r a t y z okienka spich­ rza m o ż e b y ć z a s t o s o w a n y i w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d ­ m i o c i e , a l e t y l k o w t e d y , g d y m a to s w o j e u z a s a d n i e n i e logiczne, z a r ó w n o u ż y t k o w e j a k i k o m p o z y c y j n e . Z re­ g u ł y j e d n a k nastawienie na t a k i t y p adaptacji p r o w a d z i do p s e u d o - l u d o w e g o e k l e k t y z m u , do s t y l i z a c j i , p o d c z a s gdy m y ś l e n i e formą, r o z w i ą z a n i a m i w y n i k a j ą c y m i z tech­ n i k i kowalstwa, sprzyja autentycznej twórczości. Dla­ tego z p e w n ą n i e u f n o ś c i ą p a t r z ę n a p r a c e , k t ó r e z g o d ­ nie z oczekiwaniami z a m a w i a j ą c y c h , mają być tylko a d a p t a c j ą d a w n y c h form. Rzadko kiedy b y w a j ą dobre, i j a k s ą d z ę w ł a ś n i e dlatego, że sama idea adaptacji k i e ­ r u j e u w a g ę l u d o w y c h t w ó r c ó w na z e w n ę t r z n e podo­ b i e ń s t w o , na wykorzystanie schematu dawnego przed­ m i o t u w n o w y m zastosowaniu. W d o b r y m p r z y p a d k u b ę d z i e to np. wieszak na p ł a s z c z e w k s z t a ł c i e zawiasu p a s o w e g o (z d o d a n y m i k o ł e c z k a m i ) , z a p r o p o n o w a n y p r z e z B r o n i s ł a w a Pietraka, p r z y n a j m n i e j d o w c i p n y w tej z m i a ­ n i e r ó l , w z ł y m : k r a t a — d r z w i c z k i do k o m i n k a . O ile ciekawsze b y ł y na Biennale prace w y w o d z ą c e się z m y ś l e n i a o f u n k c j i p r z e d m i o t u , o jego k o n t e k ś c i e 42 9 przestrzennym i p r z e d m i o t o w y m . Pokazali je m.in. M i e ­ c z y s ł a w H u l e w i c z i A n t o n i M o ć k o , obaj d o s k o n a l i , a za­ razem w y r a ź n i e r ó ż n i od siebie. W t y m m i e j s c u p r z e j d ź m y do n a s t ę p n e j refleksji, j a k ą n a s u n ę ł a wystawa. Otóż w sytuacji, gdy kowal w y k o n u j e p r z e d m i o t y n a w y s t a w ę , a do tego formy, k t ó r e n i e są a n i ściśle u ż y t k o w e , a n i osadzone w t r a ­ d y c j i r e g i o n u (czy o ś r o d k a ) , w y r a ź n i e j z a r y s o w u j e s i ę j e g o o s o b o w o ś ć t w ó r c z a . N i e znaczy t o , ż e b y ł j e j p o ­ zbawiony dawny kowal, pracujący w bliskim kontakcie z i n n y m i k o w a l a m i , a l e n i e m i a ł on t e j szansy i n d y w i ­ d u a l n e j w y p o w i e d z i , co w s p ó ł c z e s n y . Z r e s z t ą w y o s t r z o ­ n e m u s p o j r z e n i u n a cechy i n d y w i d u a l n e s p r z y j a za­ r ó w n o forma konfrontacji, j a k ą jest k o n k u r s , j a k t e ż i n i e m o ż n o ś ć o c e n i e n i a n a j e g o p o d s t a w i e , co j e s t d o ­ b r e m w s p ó l n y m j a k i e g o ś o ś r o d k a , co z a ś c e c h ą o d r ę b n ą . W s y t u a c j i , k i e d y w B i e n n a l e u c z e s t n i c z y 45 o s ó b , a w i ę c m n i e j n i ż jest w k r a j u w o j e w ó d z t w , odpada m o ż ­ ność porównania w k ł a d u indywidualnego z tradycją lo­ k a l n ą . Jedynie kowale radomscy wystąpili jako zespół. O g l ą d a j ą c i c h w y r o b y , z a s t a n a w i a m s i ę t y l k o c z y to, co w y d a j e s i ę w i d z o w i p o d o b n e w i c h p r a c a c h , w i ą ż e się z d a w n i e j s z ą t r a d y c j ą , czy t e ż jest j u ż r e z u l t a t e m sporej ilości k o n k u r s ó w , p r z e p r o w a d z a n y c h po w o j n i e na t e r e n i e o b e c n y c h w o j . r a d o m s k i e g o i k i e l e c k i e g o . M y ś l ę o t e n d e n c j i do obfitego zdobienia k a ż d e g o p r z e d ­ m i o t u u ż y t k o w e g o , swoistego h o r r o r v a c u i , k a ż ą c e g o k o ­ walowi podziabać każdy centymetr kwadratowy powierz­ chni, j a k b y w o b a w i e , że sam „ c z y s t y " k s z t a ł t pozba­ w i o n y jest w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . �Cechy w s p ó l n e m o ż n a wali zakopiańskich, ale Gąsieniców-Makowskich. Cukier kolegów w Jan jak Mieczysław spod było również dotyczą one Zarówno Biernacik Gubałówki. bowiem różnią Niestety, Biennale. (Jednak i oni, i biorący Schrainer prostych do z Brzeźna bogato również dekorowanych, zauważyć jedynie nie u Bronisław się od wzięli udział ko­ rodziny w ewoluują swych udziału Biennale od form „naturalistycznych"). G ą s i e n i с e-M а к o w s с у reprezentują kowalstwo bardzo dobre warsztatowo, a k c e n t u j ą c e rolę zdobnictwa. Na ich p r z y k ł a d z i e doskonale w i d a ć kierunek przemian w estetyce w y r o b ó w k o w a l s k i c h , z w i ą z a n y z c z y n n i k a m i . 0 k t ó r y c h pisałem już uprzednio. P i ę k n e , szlachetne w s w y c h p r o p o r c j a c h „ w i d e ł k i " ( i l . 2) r e p r e z e n t u j ą d a w ­ n y p u n k t o d n i e s i e n i a , z a w i a s y esowe, a z w ł a s z c z a k l a m k i — s ą j u ż p r z y k ł a d e m t e n d e n c j i „ b a r o k i z u j ą c y c h " ( i l . 10— 12). N i e n e g u j ą c s p r a w n o ś c i w a r s z t a t o w e j M a k o w s k i c h m o ż n a i m z a r z u c i ć , ż e w d ą ż e n i u do e f e k t u w i r t u o z o w ­ s k i e g o z a t r a c j ą c z a s e m s z l a c h e t n o ś ć f o r m y , czego p r z y ­ k ł a d e m mogą być reprodukowane w katalogu klamka 1 smok (Janusza) oraz p e l i k a n (Władysława). Niejednorodność poszczególnych elementów całości, z a k ł ó c e n i e „ s t y l i s t y k " m o ż n a też dostrzec w pracach M i e c z y s ł a w a Z a n i e w s k i e g o z Lubijewa (woj. ostro­ łęckie). Obok ł a d n i e w y w a ż o n e g o w proporcjach zawia­ su p o k a z a ł o n w i e l e p r a c ś w i a d c z ą c y c h o i n w e n c j i , c h o ć niejednolitych, niespójnych. Są w nich udane fragmen­ t y , j a k np. o r z e ł w ś w i e c z n i k u z m a p ą Polski, ale b r a k c a ł o ś c i o w e g o u j ę c i a p r z e d m i o t u . Z a n i e w s k i n a d e s ł a ł na B i e n n a l e n a j w i ę c e j , b o a ż 36 p r a c , j e g o t e m p e r a m e n t t w ó r c z y i w y s i ł e k m o g ą z a i m p o n o w a ć , ale k i e r u n e k roz­ w o j u niepokoi. Odchodzi b o w i e m od u m o w n o ś c i ludo­ w e g o k o w a l s t w a d ą ż ą c do e f e k t ó w r a c z e j i l u s t r a c y j n y c h . W i d a ć to z a r ó w n o w k o n i k u , w i e ń c z ą c y m okucie dyszla wozu, jak też w świecznikach i figurkach z żelaza (il. 17). W c h o d z ą c w i n n ą k o n w e n c j ę a r t y s t y c z n ą n i e z a w s z e u m i e jej s p r o s t a ć , toteż wiele jego prac sprawia w r a ż e ­ n i e a m a t o r s t w a n i e osadzonego j u ż w r y g o r a c h l u d o w e j twórczości. Podobne u w a g i b u d z ą prace S t a n i s ł a w a T o m с z ук a z T a r n o w a . M i e s z c z ą się one w szerokiej skali — między tradycją a współczesnością, między znakomitą a d a p t a c j ą dawnych form (funkcjonalne i p i ę k n e przybo­ ry kominkowe), a zupełnie już „nie — ludowymi" kon­ cepcjami o b r a z ó w z żelaza i krat tematycznych. T o m ­ czyk jest d u ż ą i n d y w i d u a l n o ś c i ą i nie m o ż e d z i w i ć , że p r z y s w y c h z a i n t e r e s o w a n i a c h a r t y s t y c z n y c h oraz k o n s t r u k c y j n o - m e c h a n i c z n y c h w y k r a c z a poza f o r m y l u d o w e ­ go k o w a l s t w a . C h o d z i t y l k o o to, j a k to r o b i , do czego z m i e r z a , co o s i ą g a . J e g o k o ł a t k i s t a n o w i ą p r z y k ł a d n i e t y l k o dobrego r z e m i o s ł a k o w a l s k i e g o , ale i ś l u s a r s t w a . D o w o d z ą d u ż e j p o m y s ł o w o ś c i i w y o b r a ź n i (np. k o ł a t k i w k s z t a ł c i e m ł y n a , d z w o n ó w ( i l . 16), p a w i a ) , k t ó r e t o ce­ chy z n a j d u j e m y r ó w n i e ż w jego d e k o r a c y j n y c h k r a t a c h i s c e n a c h h i s t o r y c z n y c h . A l e p r a c e te n i e s t a n o w i ą j u ż przedłużenia ludowego kowalstwa, w y r a s t a j ą bowiem z g r u n t u innego m y ś l e n i a , i n n y c h w z o r ó w estetycznych. I s t o t n e staje się w n i c h przekroczenie o g r a n i c z e ń , k t ó r e — z d a w a ł o b y się — d e t e r m i n u j ą charakter kowalskiego d z i e ł a . W j e d n e j ze scen „ H i s t o r i i O r ę ż a Polskiego" t w o r z y j a k b y w y c i n a n k o w y fresk, ale m i m o p r ó b u p o ­ rządkowania kompozycji przez r y t m i z a c j ę podobnych e l e m e n t ó w , c a ł o ś ć n a l e ż y j u ż n i e do k r ę g u i n s p i r a c j i l u ­ d o w y c h , ale do p o s z u k i w a ń , c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla n u r ­ t u p l a s t y k i a m a t o r ó w . N a j c i e k a w s z a z tej serii d z i e ł jest k r a t a p r z e d s t a w i a j ą c a K o p e r n i k a na t l e k r ę g ó w n i e b i e s ­ k i c h ( i l . 14), c e l n a w s y m b o l i c z n y m u j ę c i u , z w a r t a w k o m p o z y c j i , o p a r t e j n a w y r a ź n i e a k c e n t o w a n e j osi sy­ metrii i r y t m i e t o r ó w planet. 1Я I I . 8. K a z i m i e r z M a r k i e w i c z , Świecznik na osiem świec, w y s . 99 c m . I I . 9. P a w e ł W i n i a r s k i , ś w i e c z n i k , wys. 156 c m . Z a w i a s y : A n d r z e j G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 10, d ł . 30 c m ; W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 11, d ł . 33,5 c m ; i l . 12, d ł . 39,5 c m . 43 I �Zupełnie inny typ osobowości twórczej przedstawia sobą A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (woj. kieleckie). I n ­ w e n c j a j e g o , c h o ć n i e m n i e j s z a n i ż T o m c z y k a czy Za­ niewskiego w y r a ż a się w o b r ę b i e r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ cyjnych, charakterystycznych dla ludowej o r n a m e n t y k i . Dla każdego tematu umie znaleźć w ł a s n e , konsekwentne rozwiązanie. Najbliższy wzorom rzemiosła kowalskiego j e s t w ż y r a n d o l u ( i l . 15). P r o s t o t a i p i ę k n o t e g o d z i e ł a s p r a w i a j ą , że z n a k o m i c i e h a r m o n i z o w a ł o b y z a r ó w n o те ś r e d n i o w i e c z n y m jak i nowoczesnym w n ę t r z e m . W ś r ó d ś w i e c z n i k ó w , z k t ó r y c h k a ż d y jest i n n y , s z c z e g ó l n i e cie­ k a w e s ą d w a , o p a r t e o t y p o r n a m e n t y k i , z b l i ż o n y do kompozycji w y c i n a n e k . D o w o d z ą one d o b r e g o p o c z u c i a formy i proporcji, k t ó r e zresztą przejawia artysta we wszystkich s w y c h pracach. W i d a ć je w i ę c z a r ó w n o w t y c h „ k a n d e l a b r a c h " ( i l . 5) j a k i w m o n u m e n t a l n y m ś w i e c z n i ­ k u „z o r ł e m " ( i l . 13). Z n a k o m i c i e z e s t a w i a w n i m p ł a s z ­ czyznę p i ę k n i e stylizowanego orła z d r o b n y m ornamen­ tem, b i e g n ą c y m w z d ł u ż całej kompozycji. Ś w i e c z n i k ten po k i l k u r e t u s z a c h ( p o d s t a w a , t a l e r z y k i p o d ś w i e c e , „ b l a s z a n o ś ć " orła) m ó g ł b y być j e d n y m z najlepszych dziei „ r e p r e z e n t a c y j n e j " sztuki kowalskiej. •: . IJ. 13. A n t o n i Moćko, świecznik, wys. . .. • is 123 cm. Dzieła Moćki oraz Mieczysława H u l e w i c z a z Czarnej Wsi Kościelnej (woj. białostockie) zdecydowa­ n i e w y r ó ż n i a ł y s i ę na B i e n n a l e s w ą k l a s ą a r t y s t y c z n ą i więzią z ludową tradycją. Ale kiedy Moćko nawiązu­ j e w s w y c h f o r m a c h do r ó ż n y c h , n i e k o n i e c z n i e k o w a l ­ skich w z o r ó w , Hulewicz w y p o w i a d a się c a ł k o w i c i e w granicach f o r m prostych, funkcjonalnych, kowalskich. Rozłożysty świecznik M o ć k i w i d z i m y z pewnego odda­ lenia jak f o r m ę p ł a s k ą , u Hulewicza natomiast k a ż d y przedmiot ma swą przestrzenność, k a ż d y element swą g r u b o ś ć . P u n k t e m w y j ś c i a j e s t sztaba ż e l a z a , k u t e g o , zginanego, k s z t a ł t o w a n e g o w sposób najbardziej pro­ sty i — c h c i a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć — r z e c z o w y . T r ó j n ó g - d e n a r e k ( i l . 4) a z w ł a s z c z a ś w i e c z n i k ( i l . 7) m o g ą b y ć d e m o n s t r o w a n e na- w y k ł a d a c h s z t u k i j a k o w z ó r formy f u n k c j o n a l n e j , n i c z e g o n i e n a ś l a d u j ą c e j , lecz w y p r o w a ­ dzonej z samej istoty t w o r z y w a i t e c h n i k i jego o b r ó b k i . Konkurs ujawnił zarówno możliwości uczestniczących w n i m kowali, jak też problemy związane z przejściem od f o r m u ż y t k o w y c h d o a d a p t a c j i , od t r a d y c y j n e g o r z e ­ m i o s ł a do w s p ó ł c z e s n e g o r ę k o d z i e ł a a r t y s t y c z n e g o . O d tej strony rolę s w ą spełnił. P o k a z a ł d w a n i e b e z p i e c z e ń ­ s t w a , k t ó r e g r o ż ą t e j d z i e d z i n i e l u d o w e j s z t u k i . Jedn-o polega na l i k w i d a c j i jego t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i „od ś r o d k a " , d r u g i e na l i k w i d a c j i k o w a l s t w a „od z e w n ą t r z " , przez b r a k d o p ł y w u n o w y c h k a d r , z e r w a n i e c i ą g u po­ k o l e n i o w e g o p r z e k a z u u m i e j ę t n o ś c i i zasad a r t y s t y c z n e ­ go m y ś l e n i a . W o b u p r z y p a d k a c h d e c y d u j ą c ą s t a j e s i ę rola o p i e k u n ó w sztuki ludowej. II. 14. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Kopernik, wym. 76 X 62,5 c m . I I . 15. A n t o n i M o ć k o , Żyrandol, 76 X 76 c m . I I . 16. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Ko­ łatka w kształcie dzwonków, w y s . 52 c m . K o n k u r s y nie zastąpią p r z e m y ś l a n e j , konsekwentnej d z i a ł a l n o ś c i . P o w i e d z m y w i ę c e j — k o n k u r s y bez t e j d a l ­ szej d z i a ł a l n o ś c i s t a j ą s i ę p o z o r e m o p i e k i , z a s ł o n ą d y m ­ n ą p r z e s ł a n i a j ą c ą f a k t , ż e w i s t o c i e n i c s i ę n i e r o b i od l a t , a b y p o w s t r z y m a ć z a n i k l u d o w e g o k o w a l s t w a . Czy u d z i a ł w j u r y (jako p r z e w o d n i c z ą c e g o ) przedstawiciela C e p e l i i oznacza, ż e c o ś s i ę z m i e n i ? N i e u m i e m z d o b y ć s i ę na o p t y m i z m , s k o r o i n s t y t u c j a t a , coraz s i l n i e j p o d ­ dana naciskom „ p l a n u " , „zysku", „ p r o d u k c j i " , nie uczy­ n i ł a d o t ą d niczego istotnego dla zachowania k o w a l s t w a czy g a r n c a r s t w a . T r u d n o m i u w i e r z y ć a b y w i l k ( n a w e t najbardziej sympatyczny) m ó g ł być d o b r y m pasterzem owiec. Opieka nad k o w a l s t w e m w y m a g a d z i a ł a ń gospo­ darczo n i e e f e k t y w n y c h , t r o s k i mecenasa, t r o s k i w r ę c z i n ­ d y w i d u a l n e j o c z ł o w i e k a , s p o s ó b r o z w i ą z a n i a jego t r u d ­ n o ś c i ż y c i o w y c h i t d . O c z y m t u z r e s z t ą m ó w i ć , s k o r o od k i l k u l a t n i k t ze s t a t u t o w y c h o p i e k u n ó w t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h n i e u m i a ł z a p e w n i ć i m p r a w a do p o s i a d a n i a u c z n i ó w (przekazu umiejętności) s p o w o d o w a ć w y ł ą c z e n i e �ich z gestii ustawy o z a t r u d n i a n i u i zarobkach emery­ t ó w . A k o w a l i j e s t coraz m n i e j . S t a r z y w y m i e r a j ą , p o ­ r z u c a j ą k u ź n i e , m ł o d y c h jest n i e w i e l u . 5 S p r a w y są trudne, w y m a g a j ą kompleksowego roz­ w i ą z a n i a , bo p r z e c i e ż p r z y s z ł o ś ć k o w a l s t w a ( j a k t e ż i g a r n c a r s t w a ) , z a l e ż y p r z e d e w s z y s t k i m o d t e g o , czy się stworzy odpowiednio skuteczny i t r w a ł y system b o d ź ­ ców, zachęcających młodych, zdrowych i silnych ludzi do p o d j ę c i a p r a c y w t y c h d z i e d z i n a c h ; czy z n a j d z i e s i ę i n s t y t u c j a g o t o w a n i e t y l k o t e m u p a t r o n o w a ć , ale i r e a l ­ n i e p o m ó c ( S T L ? ) . D o p i e r o o d p o d j ę t y c h (czy n i e p o d j ę t y c h ! ) d e c y z j i b ę d z i e z a l e ż a ł o , czy B i e n n a l e r a d o m s k i e stanie się p o c z ą t k i e m rzeczywistej opieki nad l u d o w y m k o w a l s t w e m , czy t e ż p o z o s t a n i e w pamięci widzów i uczestników tylko jako piękne rekwiem, podzwonne r z e m i o s ł u , k t ó r e tak jest obecnie potrzebne s p o ł e c z n i e . N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r o z w i ą z a ń z a s a d n i c z y c h , na charakter współczesnego kowalstwa w p ł y w a j ą wnioski, jakie w y c i ą g a j ą uczestnicy k o n k u r s ó w i p u b l i c z n o ś ć z t a ­ kich imprez jak Biennale. Sądzę nawet, że rola dydak­ tyczna k o n k u r s ó w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j znacznie jest w i ę k ­ sza n i ż p o d o b n y c h i m p r e z p r o f e s j o n a l i s t ó w ; t w ó r c y l u ­ d o w i b a r d z i e j s i ę b o w i e m l i c z ą z o p i n i ą f a c h o w c ó w , od k t ó r y c h n b . z a l e ż y i c h sukces i z a r o b e k . O b s e r w u j ą w i ę c co s i ę z n a l a z ł o n a w y s t a w i e , co w y b r a n o d o k a t a l o g u , k o g o i .za co n a g r o d z o n o . D l a t e g o j e s t t a k w a ż n e , a b y w y k o r z y s t a ć szansę d y d a k t y c z n ą , k t ó r ą stwarza konkurs. Czy u c z y n i o n o t o w R a d o m i u ? niej, 1 Zacznijmy od nagród, a więc w s k a z ó w k i bezpośred­ co z n a l a z ł o u z n a n i e w o c z a c h j u r y . P r z y z n a n o sie- �dem n a g r ó d pierwszych, d w i e drugie, siedem trzecich. Proporcje z a s k a k u j ą c e . K i e s ł y s z a ł e m d o t ą d o t a k i e j licz­ bie p i e r w s z y c h n a g r ó d w k o n k u r s i e na j e d n ą d z i e d z i n ę t w ó r c z o ś c i . O c e n i a j ą c tak samo W i n i a r s k i e g o , Z a n i e w ­ s k i e g o , W . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h , T o m c z y k a , H u ­ lewicza i M o ć k ę traci się szansę wskazania, j a k i e w a r t o ś ­ c i c e n i s i ę n a j w i ę c e j . Co m a m y ś l e ć w i d z , o g l ą d a j ą c p r z y niezbyt u d a n y m eksponacie k a r t k ę — I nagroda? T r u d ­ no u w i e r z y ć , a b y j u r y n i e d o s t r z e g ł o i s t o t n y c h r ó ż n i c w poziomie artystycznym nagrodzonych kowali. Bardziej prawdopodobne w y d a j e s i ę , iż k i e r o w a ł o s i ę r ó w n i e ż i n n y m i , n i e t y l k o a r t y s t y c z n y m i p r z e s ł a n k a m i . M o ż e na­ g r o d z i ł o i k s a za t o , ż e r e p r e z e n t u j e w o j e w ó d z t w o , w k t ó ­ r y m z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s , y g r e k a za w k ł a d pracy i p o n i e s i o n e k o s z t y , zeta za w i e r n o ś ć t r a d y c j i a o m e g ę w r ę c z p r z e c i w n i e , za ś m i a ł e o d e j ś c i e o d t r a d y c j i ? . . . A l e wtedy należało o t y m wyraźnie powiedzieć. Jawność motywacji jury winna być zasadą i trudno zrozumieć, dlaczego p o s t u l a t t e n , t a k p r z e k o n y w a j ą c o sformułowa­ n y przez A l e k s a n d r a B ł a c h o w s k i e g o , nie jest r e a l i z o w a ­ n y . S ą d z ę t e ż , ż e n a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do tego, a b y w e r n i ­ saż k o n k u r s u s t a ł się o k a z j ą do spotkania jego uczestni­ k ó w ze z n a j ą c y m z a g a d n i e n i e p l a s t y k i e m . J e s t t o j e d n a z n i e l i c z n y c h szans t a k i e j f a c h o w e j k o n s u l t a c j i , k t ó r a na p e w n o m o g ł a b y bardzo p o m ó c n i e j e d n e m u t w ó r c y , z w ł a s z c z a gdy p o d e j m u j e o n nowe zadania. W ł a ś n i e na t a k i m „ s e m i n a r i u m " w i d z i a ł b y m sens pokazania p r z e d m i o t ó w nieudanych, nawet kiczów. A l e pozostawienie i c h na w y s t a w i e ( z w ł a s z c z a tak ładnie i starannie z a a r a n ż o w a n e j j a k w R a d o m i u ) na pewno nie u ł a t w i a s t a r a ń o w y c h o w a n i e estetyczne s p o ł e c z e ń s t w a . A p r z e c i e ż tego zagadnienia n i e m o ż n a t r a c i ć z oczu, organizując wystawę. O b a w i a m s i ę , iż ź r ó d ł e m p o d o b n e g o lesseferyzmu m o ż e b y ć p r z e ś w i a d c z e n i e , ż e w s z y s t k o co c h ł o p z r o b i ł było p i ę k n e . R z e c z y w i ś c i e , bardzo często było. A l e dzi­ siaj w c a l e n i e m u s i b y ć . I n n a j e s t b o w i e m s y t u a c j a l u ­ dowego t w ó r c y , z a k ł ó c o n y ś w i a t jego w a r t o ś c i estetycz­ nych, inne relacje z otoczeniem. P o d o b n i e j a k w y s t a w a , i s t o t n e j e s t , co s i ę p o k a z u j e w katalogu. D o b ó r ten, z a l e ż n y t y l k o od organizatora, najlepiej u j a w n i a jego upodobania. K a t a l o g r a d o m s k i , d o b o r e m z d j ę ć o r i e n t u j e na te cechy, przed k t ó r y m i n a ­ l e ż a ł o b y w ł a ś n i e przestrzec k o w a l i , pokazuje w i e l e p r z e d ­ m i o t ó w , k t ó r e w ogóle nie p o w i n n y się b y ł y z n a l e ź ć n.i II. 17. Mieczysław Zaniewski, przy pracy, w y s . 21 c m . Kowal w y s t a w i e . N i e z a w i e r a t e ż , co j u ż t r u d n o z r o z u m i e ć , p o d ­ stawowych informacji o Biennale. Ile osób wzięło w n i m u d z i a ł , i l e prac n a d e s ł a n o , i l e zaś odrzucono, k t o i gdzie zamieszkały wziął udział w konkursie. Rozumiem t r u d ­ n o ś c i w y d a w n i c z e , ale s k o r o m o ż n a b y ł o w y d r u k o w a ć k a r t k ę z n a z w i s k a m i nagrodzonych, nie r o b i ł o j u ż w i ę k ­ szej t r u d n o ś c i d o d a n i e t y c h n i e w i e l u , a w a ż n y c h i n f o r ­ m a c j i . W s y t u a c j i , g d y n i k t n i e chce p o ś r e d n i c z y ć m i ę ­ dzy p o t e n c j a l n y m o d b i o r c ą a k o w a l a m i n a w e t adres w y ­ starczyłby zainteresowanym. B i e n n a l e r a d o m s k i e b y ł o pierwsze, p o c z ą t k i zawsze są t r u d n e , teraz chodzi o to, aby w y k o r z y s t a ć jego do­ ś w i a d c z e n i a i — rzecz n a j w a ż n i e j s z a — a b y p o d j ą ć d z i a ­ ł a n i a o r g a n i z a c y j n e , zdolne p o w s t r z y m a ć z a n i k tego p i ę k ­ nego r z e m i o s ł a . P R Z Y P I S Y 1 Ogólnopolskie Biennale K o w a l s t w a Ludowego, Ra­ d o m , l i s t o p a d — g r u d z i e ń 1979. O r g a n i z a t o r z y : M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Departament Bibliotek, D o m ó w Kultury i Działalności Społ.-Kult., „Cepelia", Związek Sp. R ę k o d z i e ł a L u d . i A r t . w W a r s z a w i e , W y d z . K u l t . i Szt. U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w R a d o m i u , M u z e u m W s i R a d o m s k i e j w R a d o m i u . K o m i s a r z e w y s t a w y : d r . S. R o ­ s i ń s k i i m g r M . Jurecka, ekspozycja: art. p l . Z. K a r b a r z . W Biennale wzięli udział kowale z w o j e w ó d z t w : r a d o m s k i e g o ( o k . 18), n o w o s ą d e c k i e g o (9), t a r n o w s k i e ­ go (3), ł o m ż y ń s k i e g o (4), b i a ł o s t o c k i e g o (2), p ł o c k i e g o (2), c h e ł m s k i e g o (2), l u b e l s k i e g o (2), z a m o j s k i e g o (1), k i e l e c ­ 2 k i e g o (2). D a n e m o g ą n i e b y ć ś c i s ł e , z a c z e r p n i ę t e s ą z protokołu nagród, sformułowanego niezbyt dokładnie. Jako ośrodek m o ż n a p o t r a k t o w a ć jedynie g r u p ę k o w a l i z w o j . radomskiego. P o r . A . J a c k o w s k i , K o n k u r s y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. 32, 1978, n r 3—4, s. 166. J a k w y n i k a n p . ze s p i s u c z ł o n k ó w S T L o r a z d a ­ n y c h 11 k o w a l i , b i o r ą c y c h u d z i a ł w B i e n n a l e , k t ó r y c n d a t y u r o d z e n i a s ą m i z n a n e , n a 50 o s ó b : w w i e k u p o n i ­ żej 30 l a t j e s t 1, w p r z e d z i a l e w i e k u 30—50 l a t j e s t 19 o s ó b , w p r z e d z i a l e 51—60 l a t j e s t 8 o s ó b , p o w y ż e j 60 l a t — 22 o s o b y , w t y m 10 l i c z y p o n a d 70 l a t . 3 4 5 Fot.: J . Swiderski 46 �