https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b43f50a02f44f187223088f62ea5ea70.pdf 2299eecaa9a91bc581b638b6d47b8860 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3251 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O Antropologia kultury jest nauką młodą. Jeszcze w 1952 г., w t o k u S y m p o s i u m I n t e r n a t i o n a l o f A n t r o p o logy w N o w y m J o r k u , Siegfried F r e d e r i c k N a d e l nego­ w a ł j e j o d r ę b n o ś ć od f u n k c j o n a l i s t y c z n i e r o z u m i a n e j a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . Dzisiaj w p r a w d z i e n i k t j u ż nie od­ m a w i a s p e c y f i k i tej d y s c y p l i n i e , , k t ó r e j p r z e d m i o t e m nie jest c z ł o w i e k p e ł e n z n a c z e ń , ale c z ł o w i e k t w ó r c a zna­ czeń", jednak p r ó b y ściślejszego o k r e ś l e n i a jej zakresu i pozycji wśród nauk społeezno-historycznych natrafiają n a d a l na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . I n n ą p o s t a w ę p r e z e n t u j e t u p r z e c i e ż s o c j o l o g i z u j ą c a g r u p a p a r y s k a Isaaca C h i v y , i n ­ ną ekonomizujący Maurice Godelier, związani z trady­ cją szkoły praskiej i W ł a d i m i r a Proppa przedstawiciele tartuskiej szkoły semiotycznej, etnologizujący historycy s p o d z n a k ó w N o u v e l l e H i s t o i r e etc. N a t y m t l e s t o s u n ­ k o w o w y r a ź n i e r y s u j ą się zainteresowania o d l e g ł e j od inspiracji socjologicznych i ekonomicznych nowej etno­ logii polskiej, której p r o g r a m charakteryzuje najpełniej pięć n a s t ę p u j ą c y c h p o s t u l a t ó w : 1. — o d e j ś c i a o d p o z y t y w i s t y c z n y c h i p o s t p o z y t y w i stycznych (funkcjonalizm) k i e r u n k ó w etnologii w s t r o n ę u j ę ć s y s t e m o w y c h , w y c h o d z ą c y c h od k a t e g o r i i w ł a ś c i ­ w y c h badanej kulturze, a więc niejako „od w e w n ą t r z " ; 2. — a p l i k o w a n i a k o h e r e n t n e g o i k o n s e k w e n t n e g o aparatu p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n e g o , a k c e n t u j ą c e g o stro­ nę znaczeniową zjawisk kultury; 3. — k o n c e n t r a c j i b a d a ń n a s y s t e m i e t z w . k u l t u r y d u ­ chowej w jej szerszym j e d n a k r o z u m i e n i u , n i ż u K a z i ­ mierza Moszyńskiego, o b e j m u j ą c y m również religijność, obrzędowość, mitologię, literaturę ludową, problematy­ kę identyfikacji kulturowej etc; 4. — z a n i e c h a n i a — w a r u n k o w a n y c h p r z e z f o r m a l n e pseudoklasyfikacje — p r z y p a d k o w y c h o p i s ó w z j a w i s k , na k o r z y ś ć syntetycznych prac interpretacyjnych mających na celu u j a w n i e n i e u k r y t y c h s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a ; 5. — i n t e r d y s c y p l i n a r n o ś c i r o z u m i a n e j j a k o w i e l o ­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e i asymilowanie w s p ó ł c z e s n y c h o s i ą g n i ę ć d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , n a czele z h i s t o r i ą , semiologią, religioznawstwem, j ę z y k o z n a w s t w e m , biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem. P o m i m o t a k z d e c y d o w a n e g o o d c i ę c i a s i ę od t e n d e n ­ c j i r e p r e z e n t o w a n y c h n p . p r z e z M a u r i c e ' a G o d e l i e r a , czy M a r c a A u g ś , p r o g r a m t e n m o ż e b y ć jeszcze — w z a l e ż ­ n o ś c i od r e a l i z a c j i — b l i s k i co n a j m n i e j p a r u n u r t o m antropologii k u l t u r y . To w ł a ś n i e m i e l i ś m y na m y ś l i p i ­ s z ą c , iż w y z n a c z a o n p o z y c j e „ s t o s u n k o w o wyraźnie". Niech w i ę c nie d z i w i czytelnika p e w n a n i e j e d n o r o d n o ś ć haseł pomieszczonych w niniejszym s ł o w n i k u . Ukazuje ona po p r o s t u z a k r e s w e w n ę t r z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a t e n ­ dencji, dostrzegalnych w nowej etnologii polskiej, k t ó r a — j a k s ą d z i ć m o ż n a — r o z w i j a ć się poczyna w czte­ r e c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się k i e r u n k a c h : o r t o d o k s y j n i e s t r u k t u r a l n y m , p o s i ł k u j ą c y m się przede w s z y s t k i m dokonaniami radzieckiej szkoły semiotycznej, struk­ SŁOWNIKA t u r a 1 n o - h i s o r y c z n y r n — d ą ż ą c y m do w z b o g a c e ­ nia d o r o b k u etnologii osiągnięciami francuskiej, pol­ skiej i radzieckiej ,,nouvelle histoire", s t r u k t u r a l n o - m i t o z n a w с z у m — o d w o ł u j ą c y m się obok s p u ś ­ cizny Claude'a Levi-Straussa i uczonych g r u p y tartus­ k i e j r ó w n i e ż do t r a d y c j i m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o i wreszcie f e n o m e n o l o g i c z n y m — podejmują­ cym g ł ó w n i e zagadnienie identyfikacji k u l t u r o w e j , m e n ­ talnych konsekwencji konfrontacji „swój : obcy". Wy­ daje się, że ten w ł a ś n i e o r y g i n a l n y d o b ó r r ó ż n y c h ale w istocie rzeczy blisko s p o k r e w n i o n y c h o r i e n t a c j i , ich d o p e ł n i a n i e się i w s p ó ł p r a c a , d e c y d u j ą o specyfice i po­ tencjale polskiej antropologii k u l t u r y . K r ó t k a historia antropologii k u l t u r y nie wyklucza o c z y w i ś c i e jej d ł u g i e j t r a d y c j i . N i e ogranicza się w i ę c do z d e k l a r o w a n y c h s t r u k t u r a l i s t ó w p i e r w s z a c z ę ś ć s ł o w ­ n i k a — p r e z e n t u j ą c a uczonych, k t ó r y c h d z i e ł a s t a ł y się dla nowej etnologii polskiej ż y w y m i bezcennym ź r ó d ­ ł e m inspiracji. Nie chodzi w niej o o m a w i a n i e całości dorobku uszeregowanych alfabetycznie k l a s y k ó w , lecz t y l k o o p r e z e n t a c j e t y c h i c h p r a c , t w i e r d z e ń , czy d e z y ­ d e r a t ó w , z k t ó r y c h do d z i ś k o r z y s t a m y , l u b k t ó r y c h c z u ­ j e m y s i ę s p a d k o b i e r c a m i . Jest to w i ę c u j ę c i e g ł ę b o k o i ś w i a d o m i e s u b i e k t y w n e , z czego a u t o r z y z d a j ą s o b i e w pełni sprawę. Po c z ę ś c i s u b i e k t y w n y c h a r a k t e r m a r ó w n i e ż d o b ó r haseł i w d r u g i m — metodologicznym rozdziale s ł o w ­ nika, z a w i e r a j ą c y m prócz podstawowych pojęć i katego­ r i i , t a k ż e te z nich, k t ó r e w procesie zwalczania n o w o ś ­ ci g r u p o w a ł y n a j w i ę c e j a t a k ó w , j a k r ó w n i e ż p a r ę h a s e ł m a j ą c y c h dopiero s p r o w o k o w a ć d y s k u s j ę i sprzeciw. Trzecia i ostatnia część s ł o w n i k a p o ś w i ę c o n a jest na­ tomiast bilansowi dotychczasowych, konkretnych doko­ n a ń w y p u n k t o w a n y c h o r i e n t a c j i n o w e j etnologii. Nie ms w niej kropek nad i , r o z w i ą z a ń i o b o w i ą z u j ą c y c h for­ muł, raczej zbiór propozycji, hipotez i spostrzeżeń. I w ł a ś n i e d l a t e g o a u t o r z y s ł o w n i k a w i e r z ą , iż o k a ż e s i ę o n u ż y t e c z n y . (L.S.) ROLAND BARTHES W s k a z a n i a m e t o d o l o g i c z n e R o l a n d a B a r t h e s a (1915—1930) z a w a r t e p r z e d e w s z y s t k i m w p r a c a c h : . M i t dzisiaj 1956, Znak w wyobraźni 1962 i Działalność strukturalistyczr.i 1963 ( t ł u m . p o l s k i e w z b i o r z e Mit i znak, W a r s z a w a 1970) nie w y c h o d z ą z a s a d n i c z o poza z a k r e s o r t o d o k s y j n e g o strukturalizmu, w jego levi-straussowskim wydaniu. Wszakże ani wyróżnienia symbolicznych, paraćl£gmatyczn y c h i"syntagmatycznych relacji znaku, ani znanej ana­ lizy m i t u j a k o systemu semiologicznego nie s p o s ó b za­ liczyć do jego o r y g i n a l n y c h o s i ą g n i ę ć . N i e w ą t p l i w i e p r e ­ kursorski charakter ma natomiast Barthesa k r y t y k a so­ cjologii, jak r ó w n i e ż t y p podejmowanej p r z e z e ń proble­ matyki. �W Systeme de la mode (1967) a n a l i z u j e R o l a n d B a r t ­ hes „ u b r a n i e o p i s a n e " ( v e t e m e n t ś c r i t ) , a w i ę c z b i ó r su­ gestii i d y r e k t y w p r z e k a z y w a n y c h w k o m u n i k a t a c h m o d y przez m a s o w e ś r o d k i przekazu. P o r ó w n u j ą c serie t a k i c h k o m u n i k a t ó w s t a r a s i ę w y ł o w i ć u k ł a d cech d y s t y n k t y w nych decydujących o t y m , iż d a n y p o s z c z e g ó l n y eg­ zemplarz „ u b r a n i a rzeczywistego" (vetement reel) m o ż e b y ć , w p r z e c i w i e ń s t w i e d o i n n e g o , u z n a n y za m o d n y . O k a z u j e s i ę , i ż o „ m o d n o ś c i " s t r o j u n i e d e c y d u j e z osob­ n a j e g o k r ó j , t y p m a t e r i a ł u , k o l o r e t c , lecz t y l k o u t a ­ jona s t r u k t u r a i c h p o w i ą z a ń . I t a k oto znajduje po­ t w i e r d z e n i e i n t u i c j a , iż n p . o s o b n i k w b i t y w s z l a g i e r o ­ w e spodnie, e x t r a k o s z u l ę , a opatrzony ponadto superm o d n y m i d e t a l a m i , miast b y ć en vogue, s t a n o w i ć m o ż e ż a ł o s n ą k a r y k a t u r ę m o d y — uosobienie niezrozumienia i zanegowania j e j w y m o g ó w . Tymczasem socjologia s k ł o n ­ na jest do p o s ł u g i w a n i a się k l a s y f i k a c j a m i o p a r t y m i w ł a ś n i e na p o j e d y n c z y c h , w y r w a n y c h z k o n t e k s t u i c y ­ sto z e w n ę t r z n y c h s y m p t o m a c h . „ N a p r z y k ł a d , s o c j o l o g k u l t u r y — k o m e n t u j e Stefan Ż ó ł k i e w s k i — bada p r e ­ ferencyjne w y b o r y f i l m o w e danej zbiorowości. Jak ma p o k l a s y f i k o w a ć f i l m y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m w y b o r u , bez uprzedniej analizy semiotycznej i f i l m ó w i odpowied­ n i c h z a c h o w a ń w i d z ó w ? (...) B e z w y n i k ó w uprzedniej analizy strukturalnej wszelka taka klasyfikacja, n i e z b ę d ­ n a p r z e c i e ż d l a socjologa k u l t u r y , b ę d z i e dyletancka". D o t y c z y to z r e s z t ą n i e t y l k o t a k d e l i k a t n e j i s p e c y f i c z ­ n e j r n a t e r i i i , j a k p r o d u k c j a a r t y s t y c z n a ale r ó w n i e ż k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , czy s p o ł e c z n e j , d o k t ó r e j aplikowane są u p o r c z y w i e przez s o c j o l o g ó w , rzekomo o b i e k t y w n e , a w rzeczywistości mechaniczne i często z a t r a c a j ą c e j a ­ k i k o l w i e k sens w y n i k ó w , p o d z i a ł y n a g r u p y w i e k u , p ł c i etc. „ M i t — s t w i e r d z i ł R o l a n d B a r t h e s — polega na przedstawieniu szeregów natury i kultury — ukazywa­ n i u jako naturalnych, w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , ideologicz­ nych, historycznych etc, przedstawianiu bezpośrednich produktów stosunków kulturowo-społecznych i związa­ n y c h z n i m i p o w i k ł a ń m o r a l n y c h , estetycznych, klaso­ w y c h , czy i d e o w y c h , j a k o p o w s t a ł y c h s a m e p r z e z s i ę , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do u z n a n i a i c h za » d o b r e p r a w a « , »głos o p i n i i publicznej«, » n o r m y « , »chwalebne z a s a d y « — j e d n y m s ł o w e m za rzeczy w r o d z o n e " . W y ­ c h o d z ą c od tej d e f i n i c j i z d e c y d o w a ł s i ę R o l a n d B a r t h e s na a n a l i z ę , w k a t e g o r i a c h m i t u , szeregu z j a w i s k t z w . w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y elit. W e ź m y na p r z y k ł a d pojęcie „ p o s t ę p u c y w i l i z a c y j n e g o " . Jest w j e g o r a m a c h rzeczą p e w n ą — i zgodną zresztą z powszechnym odczuciem E u r o p e j c z y k ó w — iż n p . k u l t u r a p r a w n a współczesnej E u r o p y stoi w y ż e j o d j u r y s t y k i P i g m e j ó w M b u t i . S ą d ten wydaje się tak oczywisty, że nie m u s i b y ć nawet uza­ s a d n i a n y czy t o w i ę k s z ą s k u t e c z n o ś c i ą ( t a k n i e j e s t ! ) , czy i n s t r u m e n t a l n ą p r a k t y c z n o ś c i ą ( i t a k n i e j e s t ! ) n a ­ szych k o d e k s ó w . W y p ł y w a o n b o w i e m z n i e u ś w i a d a m i a nego, a w k a ż d y m razie r z a d k o f o r m u ł o w a n e g o prze­ konania, że k u l t u r a europejska realizuje najlepiej ogól­ noludzkie d ą ż e n i a psychiczne, moralne i intelektualne. I n n y m i słowy, że n a t u r a l n y m i w r o d z o n y m d ą ż e n i e m l u d z k o ś c i jest p ę d k u tej o d m i a n i e k u l t u r y , j a k ą w d r o ­ dze s p e c y f i c z n y c h z b i e g ó w o k o l i c z n o ś c i i p r o c e s ó w d z i e ­ j o w y c h w y t w o r z y ł a z a c h o d n i a E u r o p a . I t a k oto s a m a natura człowieka, interes jego wrodzonych potrzeb u s p r a w i e d l i w i a ć poczyna narzucanie d a l e k i m M b u t i eu­ r o p e j s k i c h n o r m i p r a w , n a w e t j e ś l i p r o w a d z ą o n e do konfliktów, dezintegracji społecznej i zagłady. Takie najprostsze p r z y p a d k i m i t u , s t a n o w i ą c e niejako r o z w i n i ę c i e jego d e f i n i c j i , i n t e r e s u j ą jednak Rolanda Barthesa tylko marginalnie. W y r a f i n o w a n y smak inte­ l e k t u a l n y i ironiczny z m y s ł obserwacyjny, k a ż ą m u po­ d e j m o w a ć analizę p r z y p a d k ó w , w których mit przejawia się w sposób bardziej z a k a m u f l o w a n y , b ą d ź paradoksal­ n y . Z n a j d z i e m y na t e j l i ś c i e w s p ó ł c z e s n y c h m i t ó w m . i n . ; n o w y m o d e l C i t r o e n a , t w a r z G r e t y G a r b o , T o u r de F r a n ­ ce, f r a n c u s k i p l a k a t w y b o r c z y , s t r i p - t e a s e , w y o b r a ż e n i a o E i n s t e i n i e , i k o n o g r a f i ę A b b e P i e r r e ' a , czy G u i d e B l e u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę przy ostatnim z tych p r z y ­ p a d k ó w . „ B y ł p a n w H i s z p a n i i ? ? — A czy w i d z i a ł p a n A l h a m b r ę , corridę, Escurial, flamenco, Prado i Samosierr ę ? " — Ten bełkot pojęcio-zabytków charakteryzuje nie­ mal w pełni Hiszpanię z perspektywy Trabanta. Hiszpa­ n i e s ą n i e j a k o d o d a t k i e m do t e g o m e n u , d o d a t k i e m w ł a ś ­ ciwie z b ę d n y m . Escurial przestaje b y ć elementem c a ł e g o systemu k u l t u r y i b e r y j s k i e j , w y r a s t a j u ż sam przez s i ę , deus ex machina, w r o z k ł a d z i e o b i e k t ó w , k t ó r e p o z n a ć winien k u l t u r a l n y turysta. Obejrzenie nie t y l k o zastę­ puje t u zrozumienie, ale n i e p o s t r z e ż e n i e w k r a d a się w j e ­ go f u n k c j e . K t ó ż p y t a : ,, czy z r o z u m i a ł p a n f l a m e n c o ? " Ten intelektualny b e ł k o t znajduje jednak swoich spon­ s o r ó w , s c h l e b i a j ą c y c h jego o f i a r o m . A l e ż to c a ł k i e m n a ­ t u r a l n e widzenie ś w i a t a . A l e ż tak w ł a ś n i e trzeba. I tak o f i a r a z m i e n i a s i ę w w y r o c z n i ę , b ł ę d y w „ s ł u s z n e zasa­ dy". Powstaje kolejny m i t . „ G u i d e Bleu uznaje t y l k o p e j z a ż e m a l o w n i c z e . M a l o w n i c z e j e s t z a ś t o , co j e s t w y ­ j ą t k o w e . P o m i ę d z y w i d o k a m i p o w o ł y w a n y m i przez G u i ­ de do e s t e t y c z n e g o i s t n i e n i a r ó w n i n a w y s t ę p u j e s p o r a ­ dycznie i to t y l k o wtedy, gdy m o ż n a s t w i e r d z i ć , że jest żyzna. P ł a s k o w z g ó r z e nie istnieje wcale. Jedynie góra, w ą w ó z , przełęcz lub w a r t k i potok z a d o ś ć u c z y n i ć m o g ą w y m a g a n i o m panteonu podróży, o tyle jednak tylko, o ile p o t ę g o w a ć m o g ą uczucia grozy, s a m o t n o ś c i i i m po­ d o b n y c h u n i e s i e ń . (...) O g ó l n i e rzecz b i o r ą c G u i d e B l e u dzieli miałkość wszelkich opisów analitycznych odrzuca­ j ą c y c h jednocześnie w y j a ś n i a n i e i fenomenologię — nie o d p o w i a d a o n na ż a d n e z p y t a ń , k t ó r e m o ż e sobie s t a ­ wiać współczesny podróżnik przyglądający się widokom rzeczywistym, widokom, k t ó r e trwają. Sam już dobór prezentowanych z a b y t k ó w niweczy j e d n o c z e ś n i e rzeczy­ w i s t o ś ć d a n e j z i e m i i d a n y c h l u d z i , p o m i j a w s z y s t k o co m a t a m m i e j s c e w t e r a ź n i e j s z o ś c i , co j e s t w i ę c h i s t o r y c z ­ ne. I s t n i e j ą c y z a ś n i e j a k o s a m p r z e z s i ę z a b y t e k s t a j e s i ę w k o ń c u n i e z r o z u m i a ł y , a w i ę c g ł u p a w y . T a k oto p o w y n i s z c z e n i u w s z y s t k i e g o , co s ł u ż y z r o z u m i e n i u , s p o ­ t y k a nasz p r z e w o d n i k los w s p ó l n y z r e s z t ą w s z e l k i m m i ­ s t y f i k a c j o m — staje s i ę o n z a p r z e c z e n i e m w ł a s n e j f u n k ­ c j i — n a r z ę d z i e m z a ś l e p i a n i a . . . " ( M y t h o l o g i e s , 1968). Wezwanie do kontekst k u l t u r o w y n o w ą . Rzadko ujęć systemowych, kto dał m u jednak zemplifikację, jak Roland Barthes. unaocznić tą najgłębszą prawdę znajecie? — Siebie s a m y c h JAN STANISŁAW uwzględniających nie jest na p e w n o w e t n o l o g i i r z e c z ą tak dramatyczną I któż jak on etnografii — Kogóż poznajecie! eg- potrafił po­ (L.S.) BYSTRON B y s t r o ń (1892—1964) z a j m u j e w d z i e j a c h e t n o g r a f i i p o l ­ skiej p o z y c j ę w y j ą t k o w ą , a j e d n o c z e ś n i e zgoła specyfic7ną. Otóż a n i jego n a j w a ż n i e j s z e prace o charakterze p o d r ę c z n i k o w y m , do k t ó r y c h p r z y k ł a d a ł s z c z e g ó l n ą w a ­ g ę (Wstęp do ludoznawstwa polskiego 1926 i rozsz. 1939, Kultura ludowa 1936, Etnografia Polski 1947), a n i z a p o ż y ­ c z o n y o d E m i l a D u r k h e i m a i w m n i e j s z y m s t o p n i u od Luciena L e v y - B r u h l a aparat metodologiczny nie o p a r ł y s i ę z ę b o w i czasu. R ó w n i e ż m o n o g r a f i e z w y c z a j ó w z w i ą ­ z a n y c h z u p r a w ą z b ó ż (Zwyczaje żniwiarskie w Polsce 1916) i z n a r o d z i n a m i (Słowiańskie obrzędy rodzinne 1916) s ą d z i ś w . w a r s t w i e i n t e r p r e t a c y j n e j anachronicz­ ne. P o m i m o t o jest s p u ś c i z n a J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a ż y w y m ź r ó d ł e m inspiracji nowoczesnej etnologii polskiej, a z a d e c y d o w a ł y o t y m trzy jej p r z e s ł a n i a : �1. P i e r w s z y w ś r ó d p o l s k i c h e t n o g r a f ó w z w r ó c i ł B y ­ stroń u w a g ę na m i t o t w ó r c z y charakter konfrontacji s w ó j ' obcy ( w k t ó r e j k r y t e r i a o b c o ś c i m o g ą b y ć bardzo r ó ż ­ ne: etniczne, j ę z y k o w e , r e l i g i j n e , zawodowe, klasowe, k u l t u r a l n e . . . ) i p r e c y z y j n e o p i s a ł w Megalomanii Narodo­ wej (1935) m e c h a n i z m y m i t y z a c j i obcego. I t a k s k o n k r e ­ tyzowane początkowo symptomy obcości poczynają pod­ legać — p o d ł u g Jana S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a — procesom idealizacji w trzech w y m i a r a c h . Pierwszy z nich, k t ó r y m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b r a ż e n i o w y , to p o s t ę p u j ą c a d e f o r m a c j a o b r a z u obcego. N p . r e l i g i a ż y d o w s k a j e s t n a j ­ p i e r w i n n a , p ó ź n i e j o c z y w i ś c i e . gorsza, n a s t ę p n i e d e m o ­ niczna, wreszcie diabelska i zbrodnicza (w3 obrażenia o mordach r y t u a l n y c h , d o d a w a n i u k r w i dzieci c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h do m a c y e t c ) . P o d o b n i e N i e m i e c ze ś m i e s z n e g o c u d a k a staje s i ę d i a b ł e m , k o m u n i s t ą , z y s k u j e m i a n o Ż y ­ da, m a s o n a , ś w i ę t o k r a d c y , A n t y c h r y s t a etc. D r u g i w y ­ m i a r to r o z c i ą g a n i e s ą d u i n d y w i d u a l n e g o na c a ł ą g r u p ę : to s t ą d w y r a s t a j ą k o s z m a r n e p o w i e d z e n i a o t y m , „ ż e d o ­ bry N i e m i e c to t a k i , k t ó r y spoczywa pod ziemią", o „ s k ł o n n o ś c i a m e r y k a ń s k i c h W ł o c h ó w do z b r o d n i " , „ d y ­ b i ą c y c h na c n o t ę europejskich panienek A r a b a c h " , „ l e ­ n i w y c h c h ł o p a c h " . . . Stereotyp przestaje r ó ż n i c o w a ć . Z l y j e s t k a ż d y N i e m i e c , w s z y s c y W ł o s i to m a f i o s o i t d . T r z e ­ c i m wreszcie w y m i a r e m jest idealizacia historyczna w y ­ twarzająca wrogów „odwiecznych", „wiekowe krzywdy", czy c h o ć b y t r a g i c z n e , w i e ń c z ą c e Megalomanię narodową przysłowie, że „jak świat ś w i a t e m nie będzie Niemiec P o l a k o w i b r a t e m " . B y w a j ą r ó w n i e ż , acz z n a c z n i e r z a ­ dziej, sytuacje o d w r o t n e : „ W ę g i e r , Polak d w a b r a t a n k i " . wierzymy w „angielski spokój", „japońską pracowitość", „ s k a n d y n a w s k ą u c z c i w o ś ć " — z n ó w bez w y j ą t k ó w , bez zastrzeżeń. Na t y m p o z y t y w n y m przykładzie zauważyć m o ż e m y dalszy etap k s z t a ł t o w a n i a się obrazu obcych. Nie d o ś ć w i ę c , że A n g l i k jest p u n k t u a l n y , ż e p u n k t u a l ­ n y jest k a ż d y A n g l i k , że k a ż d y A n g l i k b y ł , jest i b ę d z i e p u n k t u a l n y , t r z e b a jeszcze t e n s t e r e o t y p z o b i e k t y w i z o ­ w a ć . I t a k f o r m u j e s i ę o s t a t e c z n i e m i t , w k t ó r y m nasze wyobrażenia o „odwiecznej niższości k u l t u r a l n e j " np. Papuasów przestają już być subiektywnymi, uwarunko­ w a n y m i historycznie s ą d a m i , a stają się „ p o c z u c i e m i n ­ s t y n k t o w n y m " . Z a p ó ź n i e n i e z a ś Papuasa jest o c z y w i ś c i e cechą z „mlekiem matki wyssaną" (porównaj: „Polka mnie zrodziła, z jej piersi wyssałem...") lub w y k s z t a ł c o ­ n ą p r z e z o b i e k t y w n e (sic!) w a r u n k i h i s t o r y c z n e , czy n a ­ wet klimatyczne. 7 2. Szereg d r o b n y c h p r a c p o ś w i ę c i ł J a n Stanisław B y s t r o ń p r o b l e m a t y c e n i e p e n e t r o w a n e j d o t ą d p r z e z et­ n o g r a f i ę , j a k n p : n a p i s o m na drzewach, m o g i ł a c h , p r z e d ­ m i o t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u , s z y l d a c h etc. (Napisy — drobiazgi tradycyjne 1927), z n a k o m g r a n i c z n y m i o r i e n t a ­ c y j n y m (Znaki 1938), j ę z y k o w i u c z n i ó w s z k o l n y c h , k o r p o ­ r a c j i z a w o d o w y c h , g r u p p r z e s t ę p c z y c h (Języki drugorzęd­ ne 1911), z a s a d o m konstruowania dowcipów (Komizm 1939, w y d . z m i e ń . 1960), t z w . ł a ń c u s z k o m ś w . A n t o n i e ­ go (Łańcuch szczęścia 1938), czy l u d o w y m w y o b r a ż e n i o m k o s m o l o g i c z n y m (Wierzenia o środku świata 1923, Czyn­ niki magiczno-religijne w osadnictwie 1937) etc. P r z y ­ c z y n i ł y s i ę one n i e t y l k o do w y d a t n e g o r o z s z e r z e n i a et­ n o g r a f i c z n e j b a z y ź r ó d ł o w e j , lecz u k a z a ł y r ó w n i e ż , iż „ c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y " , osadzony w g ł ę b o k i c h , u t a j o ­ nych strukturach m y ś l e n i a mitycznego m o g ą mieć r ó w ­ nież zjawiska, k t ó r y c h nie b y l i b y ś m y wcale s k ł o n n i t r a k ­ t o w a ć j a k o „ l u d o w e " , czy „ p i e r w o t n e " , i n n y m i s ł o w y , żc m i t j e s t w ś r ó d nas. W a n a l i z i e o w y c h „ d r o b i a z g ó w " c h w y ­ t a ł się B y s t r o ń r ó ż n y c h s p o s o b ó w : od p ł a s k i e g o socjol o g i z m u (Języki drugorzędne), poprzez dociekania histor y c z n o - g e n e t y c z n e (Łańcuch szczęścia), a ż po p r ó b y b u ­ d o w y bardzo zresztą uproszczonych m o d e l i (Czynniki...). N i e o s i ą g n ą w s z y na t y m p o l u n a d m i e r n y c h sukcesów zwrócił wszelako uświadamiany — co w Jan Stanisław charakter warunkach wielu Bystroń u w a g ę na zjawisk kultury, zmienność trwaniu nietakże etnografii polskiej u z n a ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p i o n i e r s k i e — na z ł o ż o n y charakter mian: a zdarzeń, przy za ich prze­ jednoczesnym długim struktur. 3. „ O c z y w i ś c i e n i e m a m z ł u d z e ń co do tego, ż e ogromna ilość c z y t e l n i k ó w będzie t r a k t o w a ł a niniejszą książkę jako zbiór mniej lub więcej wesołych opowia­ dań i zabawnych konceptów. Niech i tak będzie! Jeżeli t e o r i a o k a ż e s i ę c h y b i o n a , to n i e c h p r z y n a j m n i e j k s i ą ż ­ ka w tej niezamierzonej r o l i o k a ż e się p r z y d a t n a . T y l e j e s t k s i ą ż e k n a ś w i e c i e i to z n a j b a r d z i e j d o s t o j n y m i t y ­ t u ł a m i , z k t ó r y c h nawet takiego p o ż y t k u nie ma" p i s a ł J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń w e w s t ę p i e do Komizmu. A w i ę c — dystans do w ł a s n y c h dzieł, k p i n a z k o t u r n ó w i p o ż ó ł k ł y c h z a s ł u g , i u d y c z n y r ó w n i e ż cel n a u k i . J e ś l i p r z y p o m n i m y j e d n a k , że ten sam r o z b a w i o n y autor p o ­ t r a f i ł w Megalomanii narodowej z d o b y ć się na d r a m a ­ t y c z n e p o t ę p i e n i e n a c j o n a l i z m u i n i e c o f n ą ć go n a w e t w obliczu najplugawszych a t a k ó w i i n w e k t y w , p r z y z n a ć chyba b ę d z i e m y m o g l i , że w y b r a ł on h u m a n i s t y k i n a j ­ i s t o t n i e j s z ą c z ą s t k ę i u z n a ć go za p r a w d z i w e g o n a u c z y ­ c i e l a n a u k o w e j 1'art d e v i v r e . (L.S.) GEORGES DUMEZIL D u m e z i l u r . 1898 j e s t t w ó r c ą n o w o c z e s n e g o m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , a u t o r e m m . i n : L e Festin d'immortalitć ( U c z t a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ) 1924, Loki 1948, L'idcnlogie tripa-atie des Indo-Europeens (Trójdzielna ideolo­ gia I n d o e u r o p e j c z y k ó w ) 1958, L c s Dieux des Germains (Bogowie G e r m a n ó w ) 1959, t r y l o g i i Mythe et Epopee 1968—1973, F e t e s romaines d'dele et d'automne (Letnie i j e s i e n n e ś w i ę t a r z y m s k i e ) 1975, Manages romains (Wasela r z y m s k i e ) 1979. Ż a d n a z t y c h j e g o p r a c n i e byJa t ł u m a c z o n a na j ę z y k p o l s k i . O znaczeniu etnologii Georgesa zadecydowały podstawowe Dumezila przede dla wszystkim współczesnej jego cztery tezy: 1. I ż m i t o l o g i e p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , b ę ­ dąc odbiciami koherentnych i logicznych wizji świata, t w o r z ą zawsze s y s t e m y . 2. I ż p r ó b y n a w e t w z g l ę d n e g o d a t o w a n i a wątków m i t y c z n y c h s ą p r z e d s i ę w z i ę c i a m i ex d e f i n i t i o n e b e z p ł o d ­ n y m i , b o w i e m : „ K r z e s ł o nie jest p r o s t ą s u m ą k a w a ł k ó w drewna, wiechci słomy i śrub metalowych, z których zostało zrobione. Dopiero f u n k c j o n o w a n i e całości t ł u m a ­ czy poszczególne elementy. Wiedza o wieku owych szczap, w i e c h c i , czy ś r u b n i e w i e l e s i ę w i ę c p r z y c z y n i do zrozumienia — jeśli wolno się tak wyrazić — istoty k r z e s ł a . " O w s z e m , m i t y m a j ą s w o j ą h i s t o r i ę ale w p i s a ­ n a j e s t ona i v d ł u g i e t r w a n i e ( l o n g u e d u r ć e ) n i e m i e r z a l ­ ne w k a t e g o r i a c h c h r o n o l o g i c z n y c h z a p o ż y c z o n y c h z h i ­ storii politycznej. 3. I ż o b r z ę d j e s t m i t e m w a k c j i , c z y l i i n n y m i s ł o ­ w y , o b r z ę d o w o ś ć i m i t o l o g i a b ę d ą c o d b i c i a m i tej samej wizji świata mogą być interpretowane łącznie (wzajem­ nie służyć swojej interpretacji). Natomiast kwestia pierwszeństwa mitu (Jacques Soustelle), ,czy rytuału (Victor B e r a r d , Robert Graves) nie ma w i ę k s z e g o zna­ czenia. 4. I ż s t r u k t u r a p a n t e o n u b ó s t w w s z y s t k i c h m i t o l o g i i indoeuropejskich jest t r ó j d z i e l n a — b ó s t w a o w e r e a l i z u z u j ą b o w i e m t r z y zasadnicze f u n k c j e o d r ę b n e ale i w z a ­ j e m n i e s i ę d o p e ł n i a j ą c e : a. p a n o w a n i a , w sensie w ł a d z y a d m i n i s t r a c y j n e j i n a d p r z y r o d z o n e j n a d ś w i a t e m , b. s i ­ ły zdobywczej — militarnej, с płodności. N p : 49 T �Indie funkcja funkcja funkcja a. b. c. Skandyna­ Rzym (Weda) wia Mitra Туг Waruna Indra Odyn Dius Jupiter Bliźnięta Thorr Nsordr Mars Quirinus Nasatya Freyr Flora (Edda) etc. s a m i e n i e t e g o co ś w i ę t e z t y m co s p o ł e c z n e , a t a k ż e i d e a p r y m a t u s p o ł e c z e ń s t w a nad k a t e g o r i a m i m y ś l i , nie m o ­ gą b y ć k o n t y n u o w a n e przez s t r u k t u r a l n ą — a n i w o g ó ­ le w s p ó ł c z e s n ą — e t n o l o g i ę . K o n k r e t n e p r a c e e t n o g r a ­ ficzne Marcela M a u s s a (1872—1950) p r z y n o s z ą tu w p r a w d z i e n i e r z a d k o c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę tez s o c j o l o g i z m u : gdy bada on okresowe n a r a s t a n i e i z a m i e r a ­ nie ż y c i a r e l i g i j n e g o E s k i m o s ó w j a k o p r o s t ą funkcję zjawiska s p o ł e c z n e g o — k o n c e n t r a c j i i rozpraszania się w ę d r u j ą c y c h g r u p , gdy demonstruje potęgę społecznej s u g e s t i i d o p r o w a d z a j ą c e j j e d n o s t k ę do ś m i e r c i , czy t e ż gdy szkicuje s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a indywidualnych, bezwiednych w r ę c z „ s p o s o b ó w p o s ł u g i w a n i a się c i a ł e m " 1 2 O s t a t n i a (4) z t y c h tez b u d z i d z i s i a j n a j w i ę c e j u sadnionych wątpliwości. W y s u n i ę t e kontrpropozycje uka­ z u j ą b o w i e m system p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h j a k o zbsadnicze r u s z t o w a n i e k o n s t r u k c j i m i t ó w , w k t ó r e j u k ł a d triadowy odgrywałby tylko drugorzędną, uzupełniającą rolę. N a t o m i a s t p o z o s t a ł e trzy tezy z o s t a ł y w t y m stoyn i u z a s y m i l o w a n e przez n o w o c z e s n ą e t n o l o g i ę , ż e w y ­ d a w a ć się j u ż m o g ą — n i e b a g a t e l n y to d o w ó d znaczenia d z i e ł a ich autora dla r o z w o j u d y s c y p l i n y — nieledw ie t r u i z m a m i . S z c z e g ó l n i e p r z y t y m w a ż n e w y d a j e się d z i ­ siaj s t w i e r d z e n i e s t r u k t u r a l n e j t o ż s a m o ś c i m i t ó w i c y k ­ l ó w o b r z ę d o w y c h , oraz ich systemowego charakteru. P r z e s ł a n k i te legły w s z a k ż e u podstaw nie t y l k o b a d a ń n a d m i t a m i , czy r y t u a ł a m i l u d o w y m i , lecz r ó w n i e ż i c h pojedynczymi o k r u c h a m i i p o g ł o s k a m i , czyli tą sfera kultury, k t ó r ą o k r e ś l a ć się p r z y j ę ł o eufemistycznymi m i a n a m i : „ w i e r z e n i o w o ś c i " , „ z a b o b o n u " albo „ p r z e s ą d u " , a k t ó r ą obecnie u w a ż a m y — zgodnie z Georgesem D u m ć z i l c m — za j e d n ą z f u r t e k do „ w y ś w i e t l e n i a i z r o z u ­ m i e n i a s t r u k t u r m y ś l e n i a l u d z k i e g o " . (L.S.) T STEFAN CZARNOWSKI I GICZNEJ INTERPRETACJI KATEGORII MYŚLI) MARCEL MAUSS KULTURY DO (OD SOCJOLO­ ELEMENTARNYCH O d p o w i e d ź na w s t ę p n e p y t a n i e biograficzne: j a k ą e t y k i e ­ t ę p r z y d a w a ć o b u t y m p o s t a c i o m — e t n o l o g ó w czy so­ cjologów — będzie zależeć od p r z y j ę t e g o k r y t e r i u m w y ­ r ó ż n i a n i a obu dyscyplin. Jeśli o ich o d r ę b n o ś c i m a sta­ n o w i ć p r z e d m i o t b a d a ń , to w ó w c z a s z n a c z n a CZĘŚĆ d o ­ robku t y c h t e o r e t y k ó w k u l t u r y i badaczy społeczności archaicznych, ich religii, m i t o l o g i i , t r a d y c y j n e j kultury c h ł o p s k i e j m i e ś c i się w szeroko p o j ę t e j etnologii. M o ż n a jednak różnicę m i ę d z y socjologią a etnologią u s t a n a w i a ć n i c w sferze p r z e d m i o t u b a d a ń < z j a w i s k w y j a ś n i a n y c h , e x p l a n a n d u m , ale w sferze e x p l a n a n s o w — f a k t ó w p r z e z k t ó r e w y j a ś n i a się b a d a n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą . A w t e d y s o c j o l o g i ę b ę d z i e o d r ó ż n i a ć od e t n o l o g i i to, iż p i e r w s z a t ł u m a c z y k u l t u r ę f u n k c j o n o w a n i e m me c h a n i z m ó w społeczeństwa, druga zaś — wewnętrznymi m e c h a n i z m a m i j e j sarnej. M i e j s c e o b u b a d a c z y b y ł o b y w ó w c z a s w d y s c y p l i n i e , przez samego C z a r n o w s k i e g o n a z y w a n ą socjologią kultury. A b y n a l e ż y c i e szeroko — w b r e w d z i s i e j s z e m u s k o ­ jarzeniu z r o z u m i e ć ten t e r m i n , trzeba w z i ą ć pod u w a g ; , że zakorzeniony jest on w m y ś l i teoretycznej francuskiej szkoły socjologicznej, stworzonej przez E m i l a D u r k h e i m a (1859—1917), k t ó r e j c z y n n y m i u c z e s t n i k a m i b y l i o b a j badacze. Z a r ó w n o e t n o l o g i a j a k s o c j o l o g i a czy n a w e t h i ­ storia są w d u r k h e i m o w s k i m ujęoiu s k ł a d o w y m i jednej nauki generalnej — antropologii, k t ó r a traktuje o czło­ w i e k u j a k o istocie s p o ł e c z n e j . N a u k i te o d r ó ż n i a oczy­ w i ś c i e s p e c y f i k a b a z y ź r ó d ł o w e j , ale o d m i e n n e t y p y f a k ­ t ó w m a j ą s ł u ż y ć do k o n s t r u o w a n i a w s p ó l n y c h d l a c a ł e j antropologii ogólnych praw życia społecznego. Akcent k ł a d z i o n y t u na idei s p o ł e c z e ń s t w a p r z e j a w i a się w y r a ź ­ nie w h a s ł a c h , k t ó r e nierzadko z a s ł u g u j ą w r ę c z na m i a ­ no m i s t y f i k a c j i p a n - s o c j o l o g i z m u . P r o g r a m o w e s f o r m u ­ łowania Durkheima, typu: „pod postacią adorowanej ś w i ę t o ś c i ( b ó s t w a ) g r u p a czci s a m ą s i e b i e " , d a l e j — u t o ż - 50 1 3 — w s z ę d z i e widoczne jest p o d p o r z ą d k o w a n i e f a k t ó w i n ­ d y w i d u a l n y c h (fizjologicznych i psychologicznych) socjo­ logicznym. C h o c i a ż p o g l ą d y te z p e w n o ś c i ą nie są m y l n e i ш з w y m a g a j ą dziś s z c z e g ó l n e j r e w a l o r y z a c j i , to p r z e c i e ż nie w idei s p o ł e c z e ń s t w a szuka s t r u k t u r a l n a etnologia pa­ r a d y g m a t u dla w y j a ś n i e n i a k u l t u r y . C z y m zatem z a s ł u ­ ż y ł sobie M a u s s n a p o w t ó r n e o d k r y c i e , j a k i e g o d o k o n a ł L e v i - S t r a u s s , a u t o r obszernego w p r o w a d z e n i a do jego p i s m ( S o c i o l o g i e et antropologie 1950, w y d . p o l . S o c j o l o ­ g i a i antropologia, W a r s z a w a 1973 ( I ) . A n a l o g i c z n i e z a p y ­ t a j m y t e ż , co w p r a c a c h C z a r n o w s k i e g o w y m a g a d z i ś najuważniejszego odczytania. K w e s t i ę tę potraktujemy z a r a z e m j a k o s p o s o b n o ś ć do z a s t a n o w i e n i a s i ę , co d l a etnologii strukturalnej w y n i k a z prac o biegunowo od­ m i e n n y c h z a ł o ż e n i a c h i j a k to s i ę w o g ó l e d z i e j e ż e w p r a c a c h t y c h — z a c z y n a j ą c y c h s i ę z r e g u ł y od z d e ­ cydowanie socjocentrycznych deklaracji programowych — jest z a s k a k u j ą c o d u ż o t a k i c h gotowi jesteśmy przyjąć. ustaleń, które i dzisiaj D w a a k t u a l n e do d z i ś d z i e ł a M a u s s a t o n a p i s a n a w r a z z I I . H u b e r t e m p r a c a Esąuisse d'une theorie ge­ nerale de la magie, 1902—1903, w y d . p o l . Zarys ogól­ nej teorii magii (I), a przede wszystkim imponujący Esąuisse sur le don, 1923—24 — Szkic o darze (1). W pierwszym formułuje myśli, które stanowią na­ s t ę p n y po d z i e l e F r a z e r a k r o k k u z r o z u m i e n i u m a g i i . Uwydatnia binaryzm w myśleniu magicznym (zresztą to j e g o m i s t r z i w u j , D u r k h e i m , j e s t t w ó r c ą opozycji sacrum — profanum, która zrobi później t a k ą k a r i e r ę w nauce: „ w s z y s t k i e m a g i e s p e k u l o w a ł y na p r z e c i w i e ń ­ s t w a c h , na o p o z y c j a c h : p o w o d z e n i e i pech, z i m n o i c i e p ­ ło, w o d a i o g i e ń , w o l n o ś ć i p r z y m u s itd. W i e l e rzeczy u g r u p o w a n o n a zasadzie p r z e c i w i e ń s t w i p o s ł u g i w a n o się ich o p o z y c y j n y m c h a r a k t e r e m . B ę d z i e m y zatem u w a ­ ż a l i p o j ę c i e p r z e c i w i e ń s t w a za s p e c y f i c z n e p o j ę c i e m a g i i " ( I , s. 92). P r e c y z u j e p r a w a m y ś l o w e , k t ó r e r z ą d z ą m a ­ gią, p r z y c z y m stale a k c e n t u j e p o n a d - i n d y w i d u a l n y , spo­ łeczny charakter magicznych operacji m y ś l o w y c h , co u p o d a b n i a m a g i ę do j ę z y k a : „ M a g i a j e s t p r z e c i e ż m o ż l i ­ w a t y l k o dlatego, że operuje p o k l a s y i i k o w a n y r n i gatun­ k a m i . G a t u n k i i k l a s y f i k a c j e są j u ż same z j a w i s k a m i z b i o r o w y m i . Tego w ł a ś n i e dowodzi ich a r b i t r a l n y charak­ t e r i n i e w i e l k a i l o ś ć w y b r a n y c h p r z e d m i o t ó w do k t ó r y c h s i ę o g r a n i c z a j ą . (...) s t a j e m y t u w o b e c z j a w i s k p o d o b ­ n y c h d o z j a w i s k m o w y . (...) P o d o b n i e j a k d l a r z e c z y istnieje s k o ń c z o n a ilość n a z w i n i e w i e l k a ilość z n a k ó w , podobnie j a k s ł o w a p o z o s t a j ą w o d l e g ł y m t y l k o albo zgoła ż a d n y m z w i ą z k u z rzeczami, k t ó r e oznaczają, tak związki między znakiem magicznym i rzeczą oznaczaną s ą w p r a w d z i e bardzo ś c i s ł e , ale t e ż i bardzo nierzeczy­ wiste; są to z w i ą z k i liczby, płci, obrazu — i w o g ó l e wszystkich w y o b r a ż o n y c h j a k o ś c i — wszelako j a k o ś c i w y o b r a ż o n y c h przez s p o ł e c z e ń s t w o " (s. 103—4). , , U p o d ­ łoża systemu w r ó ż b i a r s k i e g o znajduje się, p r z y n a j m n i e j i m p l i c i t e , s y s t e m k l a s y f i k a c j i (...) k a ż d a m i t o l o g i a jest w g r u n c i e r z e c z y k l a s y f i k a c j ą " ( I , s. 772—3). �P r z y z n a n i e k l u c z o w e j r o l i praw-om k l a s y f i k a c j i i k o ­ jarzenia, dzięki relacjom p o d o b i e ń s t w a i ciągłości z j e d ­ nej a opozycji z drugiej strony, u p o w a ż n i a Maussa — k i e d y w y j a ś n i a m a g i ę — do r e z y g n a c j i z T y l o r o w s k i c j k o n c e p c j i a n i m i z m u , t e o r i i duszy, p o j ę c i a p a r t y c y p a c j i i t d . I d e e t e u w a ż a o n n i e bez r a c j i za k a t e g o r i e w ł a ś ­ ciwe indywidualistycznie nastawionym europejskim u m y s ł o m , podczas gdy z j a w i s k o m a g i i — j a k wszelkie i n n e — n a l e ż y w y j a ś n i a ć za p o m o c ą k a t e g o r i i m y ś l o ­ w y c h w y p r a c o w a n y c h p r z e z z b i o r o w o ś c i , w k t ó r y c h ono istnieje. K i e r u j ą c się t ą d y r e k t y w ą o d k r y w a u podstaw zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w społeczeństwach plemiennych ( t a k i c h j a k m a g i a czy p e r m a n e n t n a w y m i a n a darów) p e w n e specyficzne kategorie m y ś l o w e , k t ó r e s ą o w y m g r u p o m w ł a ś c i w e a „ c a ł k o w i c i e obce n a s z y m r o z s ą d k o m d o r o s ł y c h E u r o p e j c z y k ó w " . S ą to t u b y l c z e i d e e typu mana — z a r a z e m s i ł y i s u b s t a n c j i , j a k b y e t e r u , d z i ę k i i s t n i e n i u k t ó r e g o m o ż l i w e jest d z i a ł a n i e magiczne albo t y p u hau — „ d u c h a r z e c z y d a r o w a n e j " , k t ó r y p o w o d o ­ w a ć m a wieczne k r ą ż e n i e d a r ó w . I t u w ł a ś n i e — jak wskazuje Levi-Strauss — roz­ p o c z y n a s i ę ś l e p a u l i c z k a : c h c ą c u c i e c od i n t e r p r e t a c j i europocentrycznych Mauss ulega spekulacjom tubyl­ czym, k t ó r e też przecież m i s t y f i k u j ą rzeczywistość. Za­ t e m w y j a ś n i e n i e n i e p o w i n n o o d w o ł y w a ć s i ę do t u b y l ­ czej t e o r i i m a g i i czy w y m i a n y a n i t e ż d o „ e u r o p e j s k i e j " l o g i k i k l a s y c z n e j , ale do „ z n a c z n i e b a r d z i e j a b s t r a k c y j ­ nej matematycznej l o g i k i relacji", na j ę z y k k t ó r e j L e v i -Strauss proponuje przeformułować p o j ę c i e mana (i, s. X L V ) . W z g o d z i e ze s w y m i p r y n c y p i a m i s o c j o l o g i z m u M a u s s postulował badanie wszystkich „ e l e m e n t a r n y c h kategorii m y ś l i z b i o r o w e j " j a k o u z a l e ż n i o n y c h zawsze o d f o r m życia społecznego. Sama zresztą ludzka u m i e j ę t n o ś ć ka­ tegoryzacji, klasyfikowania zjawisk ma w t y m ujęciu — biegunowo o d m i e n n y m od strukturalistycznego — s w ó j czysto s p o ł e c z n y r o d o w ó d . A n a l i z u j ą c w r a z z D u r k h e i m e m t o t e m i z m j a k o s k ł o n n o ś ć do w y r ó ż n i e n i a w s z e l ­ k i c h r o d z a j ó w rzeczy ( z w i e r z ą t , r o ś l i n itd.) na podo­ bieństwo podziałów własnej grupy plemiennej, pisze: .„Nie j e s t b y n a j m n i e j t a k , j a k zdaje s i ę p r z y p u s z c z a ć Frazer, że z w i ą z k i logiczne m i ę d z y rzeczami p o s ł u ż y ł y za p o d s t a w ę z w i ą z k o m s p o ł e c z n y m m i ę d z y l u d ź m i , lecz w r ę c z p r z e c i w n i e , te d r u g i e b y ł y p i e r w o w z o r e m p i e r ­ w s z y c h " ( I , s. 776). „ N i e m a p o w o d u p r z y j m o w a ć za rzecz o c z y w i s t ą , ż e l u d z i e k l a s y f i k u j ą w s p o s ó b c a ł k i e m n a t u r a l n y na m o c y w e w n ę t r z n e j k o n i e c z n o ś c i swojego j e d n o s t k o w e g o rozumu... to k l a s y f i k a c j a rzeczy o d t w a ­ rza k l a s y f i k a c j ę l u d z i " ( I , s. 714—715). B r z m i t o j a k p o l e m i k a z L e v i - S t r a u s s e m , k t ó r y p r z e c i e ż d o p i e r o w 60 lat p ó ź n i e j napisze: „ Z a ł o ż e n i e m życia s p o ł e c z n e g o , na­ w e t p i e r w o t n e g o , jest zawsze d z i a ł a n i e i n t e l e k t u , k t ó r e :go w ł a ś c i w o ś c i f o r m a l n e n i e m o g ą b y ć b e z p o ś r e d n i m (odbiciem konkretnej organizacji s p o ł e c z e ń s t w a " (Totc•mizm, W a r s z a w a 1962, s. 129). U p r o ś c i l i b y ś m y j e d n a k obraz p o w y ż s z e j k o n t r o w e r s j i g d y b y ś m y przeoczyli paradoksalny fakt, ż e c y t o w a n y m t u z d a n i e m L e v i - S t r a u s s r e k a p i t u l u j e p o g l ą d y ... s a m e g o Durkheima, w dziele k t ó r e g o dostrzega wewnętrzną sprzeczność: socjocentrycznej werbalistyce towarzyszy zrozumienie dla koncepcji w y c h o d z ą c e j od p r a w l u d z ­ k i e g o u m y s ł u . J e ś l i tak jest w istocie, to z n a c z y ł o b y , że o j c o w i e francuskiej s z k o ł y socjologicznej w t o k u k o n ­ k r e t n y c h analiz p r z e b i l i się na d r u g ą s t r o n ę s w y c h w ł a s ­ n y c h z a ł o ż e ń ; t a k d ł u g o badali system m y ś l i j a k o po­ chodny wobec systemu społecznego, że wreszcie o k a z a ł się on rzeczą n i e l e d w i e n a j w a ż n i e j s z ą . Formułowany przez n i c h p r o g r a m b a d a n i a „ s p o ł e c z n e j h i s t o r i i k a t e g o r i i ludzkiego umysłu", sporządzenia katalogu kategorii, ;z u w z g l ę d n i e n i e m ich zmienności w różnych typach s p o ł e c z e ń s t w , r e a l i z o w a ł c a ł y zespól uczonych. W efek­ cie z a d o k u m e n t o w a n a została odmienność pojmowania t a k i c h , z d a w a ł o b y s i ę u n i w e r s a l n y c h k a t e g o r i i , j a k czas i p r z e s t r z e ń , c a ł o ś ć , r o d z a j , osoba, s u b s t a n c j a i t d . M o ż e to w ł a ś n i e u d o w o d n i e n i e istnienia innej l o g i k i , r z ą d z ą ­ cej n p . k a t e g o r i ą czasu i p r z e s t r z e n i , w m y ś l e n i u ar­ c h a i c z n y m w o l n o n a m u z n a ć za n a j i s t o t n i e j s z e o s i ą g n i ę ­ cie t e j s z k o ł y , c h o ć p r z y c z y n t y c h o d m i e n n o ś c i n i e w i ą ­ ż e m y d z i ś t a k p o p r o s t u ze z m i e n n y m i s o c j o l o g i c z n y m i . S t e f a n C z a r n o w s k i (1879—1938) — z a p o c z ą t k o w a ł w ramach szkoły c h a r a k t e r y s t y k ę kategorii przestrzeni, i d ą c t u w ś l a d za H u b e r t a s t u d i u m o czasie. C a ł e j e g o d z i e ł o jest z r e s z t ą p r z e n i k n i ę t e d u c h e m s z k o ł y francus­ k i e j . Teza D u r k h e i m a , ż e idea s p o ł e c z e ń s t w a o d z w i e r ­ ciedla się w idei b ó s t w a , przebija n a w e t w t a k i c h l a ­ p i d a r n y c h k o n s t a t a c j a c h C z a r n o w s k i e g o na t e m a t r e l i ­ g i j n o ś c i l u d u p o l s k i e g o , j a k c z ę s t o c y t o w a n y s ą d iż chłop p a ń s z c z y ź n i a n y p r z y d a w a ł Matce Boskiej, Opie­ kunce i O r ę d o w n i c z c e rysy ł a s k a w e j i w s t a w i a j ą c e j się za n i m „ d o b r e j p a n i e n k i ze d w o r u " (Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, 1937 ( w : ) Dzieła, 1956 ( I I ) . Inspiracja Maussowska n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w stu­ d i u m n a t e m a t i r l a n d z k i e j l e g e n d y o ś w . P a t r y k u , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk bohater narodowy Irlandii, 1919 ( I I ) . S p o ł e c z e ń s t w o i r l a n d z k i e w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a zostaje t u p r z e d s t a w i o n e tro­ c h ę na p o d o b i e ń s t w o E s k i m o s ó w , gdzie z a s a d n i c z ą isto­ t ą k u l t u r o t w ó r c z e j z m i a n y j e s t f a k t s k u p i e n i a po o k r e ­ s o w y m rozproszeniu. Legenda irlandzka ma stanowić mit ś w i ą t narodowych — „jedynych chwil, gdy n a r ó d l o b i w r a ż e n i e zorganizowanej g r u p y " . Przez w i ę k s z o ś ć r o k u b o w i e m c z ł o n k o w i e g r u p y żyją w rozproszeniu (nie ma t u miast ani wsi) „ w d n i powszednie nie istnieją o n i , rzec m o ż n a , i n a c z e j n i ż j a k o j e d n o s t k i ; s p o t y k a j ą s i ę ze s o b ą w y ł ą c z n i e w ś w i ę t a (...) Ś w i ę t o j e s t j e d y n ą chwilą, w której społeczeństwo uświadamia sobie ż e istnieje jako grupa, a u ś w i a d a m i a t y m silniej, i m m n i e j ­ szy j e s t k o n t a k t m i ę d z y j e g o c z ł o n k a m i w okresach d z i e l ą c y c h j e d n o ś w i ę t o od d r u g i e g o " ( I I , t . I V , s. 118, 233). P o s t a ć bohatera bada C z a r n o w s k i j a k o osobowy w i ­ zerunek g r u p y — ale nie pokazuje w y r a ź n i e m e c h a ­ nizmu społecznych uwarunkowań legendy. Odnajduje za to n i e j a k o w e w n ę t r z n e , h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e i m i t o ­ logiczne d e t e r m i n a n t y z e s p o ł u w i e r z e ń n a t e m a t osoby ś w i ę t e g o . M ó w i ą c k r ó t k o : d o w o d z i , iż chrześcijańska hagiografia zajęła t u miejsce plemiennej epiki, legen­ darna osobowość św. Patryka została bowiem zbudo­ wana z e l e m e n t ó w rodem z irlandzkiej tradycji epic­ k i e j i m i t o l o g i c z n e j . N i e b y ł o to t y l k o p r z e j ę c i e p o s z ­ czególnych m o t y w ó w m i t y c z n y c h i wzbogacenie t a k i m i kliszami legendarnego ż y w o t u świętego. Legenda irlandz­ k a to w c a l e n i e z b i ó r e p i z o d ó w m i t y c z n y c h „ n a h a f t o w a n y c h n a k a n w i e o p o w i a d a n i a , lecz w g r u n c i e rzeczy j e j o b c y c h " ; t u sama k a n w a m a c h a r a k t e r g ł ę b o k o . m i ­ tologiczny. Jak pokazuje C z a r n o w s k i k a n w a ta — a w i ę c p o w i e d z i e l i b y ś m y : s t r u k t u r a t e k s t u — w s p ó l n a jest dla b a d a n e j l e g e n d y oraz d l a w i ę k s z o ś c i m i t ó w i r l a n d z k i e g o c y k l u mitologicznego. C y k l ten obejmuje wieloaktową historię kolejnych fal bogów i demonów, najeżdżających w y s p ę i n i s z c z ą c y c h się n a w z a j e m . G ł ę b o k a analogia o b e j m u j e n i e t y l k o l e g e n d ę i m i t y , ale t a k ż e o b r z ę d y — g r o m a d n e ś w i ę t a d o r o c z n e w r a z ze s k ł a d a n y m i n a n i c h o f i a r a m i . P r e z e n t a c j a tego z w i ą z k u n i e w y p a d ł a , ze w z g l ę d u n a p o g m a t w a n i e i r l a n d z k i e j m i t o l o g i i , n a ­ zbyt czytelnie. M i t y irlandzkiego cyklu m ó w i ą o powtarzających s i ę n a j a z d a c h b o g ó w zza m o r z a , k t ó r z y w y z w a l a j ą k r a j spod władzy poprzedników, zaś p ó ź n i e j sami giną. Chrystianizacyjna misja Patryka, który również przybył 51 1 �— j a k o c u d z o z i e m i e c — zza m o r z a , z k r a i n y p r z y p o ­ m i n a j ą c e j m i t o l o g i c z n ą s i e d z i b ę b o g ó w — jest w i ę c dzie­ ł e m a n a l o g i c z n y m i s t a n o w i ostatni r o z d z i a ł tej samej m i t o l o g i i . Co w i ę c e j , ś m i e r ć s t a r y c h b o g ó w i t r i u m f n o ­ w y c h oraz liczne, s k ł a d a j ą c e się n a m i t o l o g i ę c e l t y c k ą w ą t k i p o c h o d n e w o b e c tego m o t y w u ( k r ó l o b ó j s t w a , t r a ­ giczne ś m i e r c i w d n i w i e l k i c h ś w i ą t ) są — j a k to e n i g ­ matycznie formułuje Czarnowski — „mitami odpowia­ d a j ą c y m i " n a j w i ę k s z y m ś w i ę t o m , p r z y p a d a j ą c y c h na po­ c z ą t k i zasadniczych p ó r r o k u ; podobnie i legenda patr y c j a ń s k a w i ą ż e się kalendarzowo z W i e l k a n o c ą . Noto­ ryczne w m i t o l o g i i celtyckiej epizody ś m i e r c i w dzień ś w i ę t a m a j ą s t a n o w i ć „ m i t s k ł a d a n e j tego d n i a o f i a r y " , u k ł a d a j ą c się w r y t m c y k l u rocznego. Ś w i ą t e c z n a ofia­ ra w y n i k a ć ma — t u Czarnowski idzie ś l a d e m Frazera — z idei u ś m i e r c a n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o bóstwa; „ o d r o d z e n i e s i ę boga w r o z m a i t y c h p o s t a c i a c h j e s t s t a ­ ł y m e l e m e n t e m w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i w I r l a n d i i (...) o f i a r a ś w i ą t e c z n a j e s t c z y m ś , co n a m w y ­ jaśnia kolejność klęsk i zwycięstw w życiu mitycznych najeźdźców. Powszechny w mitach motyw — stały p o w r ó t d u c h ó w kolonizatorów, którzy w pewne określo­ ne d n i p r z y b y w a j ą z a s t ą p i ć s w y c h k r e w n y c h z m a r ł y c h l u b w y m o r d o w a n y c h p r z e z n i c h — s p r o w a d z a s i ę do wyobrażenia obrzędowej śmierci boga świątecznego, śmierci poprzedzającej r y c h ł e jego z m a r t w y c h w s t a n i e (...) d z i e j e n a j a z d ó w , k t ó r y c h p o s z c z e g ó l n e e p i z o d y u k ł a ­ dają się zgodnie z kolejnością świąt, są mitycznym w y o b r a ż e n i e m liczbowego c y k l u p ó r roku. C y k l ten dzie­ l i się na okresy, k t ó r e o d p o w i a d a j ą z m i a n o m z a c h o d z ą ­ c y m w p r z y r o d z i e " ( I I , t . I V , 103, 107—108). Natomiast rezultaty szczegółowej analizy skłaniają C z a r n o w s k i e g o do w n i o s k ó w , c h y b a c e n n i e j s z y c h n i ż t e , k t ó r e w y n i k a ł y b y z socjologicznych założeń: św. Patryk zawdzięcza s w ą p o p u l a r n o ś ć nie tyle mechanizmom ściśle społecznym, ile zbieżności z postaciami i schematami mitologicznymi a w u f o r m o w a n i u legendy uczestniczyły również ukryte reguły w a r u n k u j ą c e jej związek z m i ­ tem, o b r z ę d e m c y k l u dorocznego i l o g i k ą ofiary: P a t r y k p e ł n i r o l ę n o w e g o boga, z a j m u j ą c e g o m i e j s c e b o g a u ś ­ mierconego w ofierze, jest w i ę c b o g i e m o d r a d z a j ą c y m się, z w y c i ę s k i m . o r a z n a g r a n i c y i poza j e j o b r ę b e m , razem miejsca s k u t e c z n o ś c i o b r z ę d ó w . co wyznacza za­ W s p o s ó b z g o ł a p r e k u r s o r s k i dostrzega z w i ą z e k k a ­ t e g o r i i p r z e s t r z e n i i czasu, r o z u m i a n e g o j a k o n a s t ę p s t w a p o k o l e ń , z w i ą z e k , k t ó r y m y ś l symboliczna unaocznia w i d e i c e n t r a l n e j osi k o s m i c z n e j . Z w r a c a u w a g ę n a g ł ę b o ­ kie znaczenie w o b r z ę d o w o ś c i r u c h u spiralnego i jego z w i ą z e k z r u c h e m p o osi g ó r a - d ó ł , c h o ć o g r a n i c z a s i ę t u do i n t e r p r e t a c j i s o c j o l o g i c z n y c h . Czarnowska uwrażliwia nas na fakt nieciągłości przestrzeni w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h , na to ż e n i e jest t a m ona c z y s t ą „ f o r m ą poznania", że jest r ó ż n o r o d n i e w a r t o ś c i o w a n a i z a b a r w i o n a u c z u c i o w o . W y c h o d z ą c z za­ ł o ż e n i a , ż e to o k r e ś l o n e k o n w e n c j e s p o ł e c z n e d e t e r m i ­ n u j ą sposoby p o d z i a ł u przestrzeni n i e u k a z a ł w p r a w d z i e , że o w e k o n w e n c j e b a z u j ą n a systemach w y o b r a ż e ń m a ­ j ą c y c h s w ą logikę, b y ł j e d n a k bardzo blisko ustalenia p o d s t a w o w y c h zasad t e j l o g i k i . P r z e c z u w a ł t o c h y b a , bowiem w swych rozważaniach nad ruchem w i r o w y m w y p o w i a d a zdanie, k t ó r e m u i z dzisiejszej p e r s p e k t y w y przyznajemy s ł u s z n o ś ć : „ Z d a j e m i się, ż e p r z y c z y n i a m s i ę do ( r o z w i ą z a n i a d o ś ć w a ż n e g o z a g a d n i e n i a , w k a ż d y m r a z i e m o j a p r ó b a . s t a n o w i n o v u m " . (J.S.W.) 1 Es­ Socjo­ 2 wpływ Szkice o sezonowych przemianach społeczeństw kimosów. Studium z morfologii społecznej, (w:) logia i antropologia, W a r s z a w a 1973. Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej na cmlo j e d n o s t k i , t a m ż e . Sposoby posługiwania się ciałem, tamże. 3 M I R C E A E L I A D E I R U D O L F O T T O ( O D F E N O M E N O L O G I I RE­ LIGII D O F E N O M E N O L O G I I KULTURY) » E l i a d e u r o d z i ł s i ę w 1907 r . w B u k a r e s z c i e , d z i e s i ę ć l a t przed ukazaniem się podstawowego s t u d i u m z zakresu m o r f o l o g i i s a c r u m , d z i e ł a R u d o l f a O t t o — Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhaltnis cum Rationalen, 1917. ( t ł u m . p o l . — Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich, stosunek do elementów racjonalnych, W a r s z a w a 1968 ( I ) . Pisarz, religioznawca ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y w s w y c h późniejszych pracach do d o r o b k u n i e m i e c k i e g o u c z o ­ nego, k o n t y n u a t o r f e n o m e n o l o g i c z n e g o k i e r u n k u badań nad symbolem, m i t e m i religią (Carl Gustav Jung, Gerardus van der Leeuw). Tak jak w analizach Otta ka­ p i t a l n e znaczenie miało ujawnienie pierwiastka irra­ cjonalnego w w y o b r a ż e n i a c h , d o ś w i a d c z e n i a c h i p r z e ż y ­ ciach s a c r u m , t a k dla o g r o m n y c h syntez Eliade'go i s t o t ­ ne b y ł o ukazanie jego z ł o ż o n o ś c i , w i e l o z n a c z n o ś c i i p e ł ­ n i : ... p o m a s z e r u j e m y jednak inną drogą: oświetlimy zjawisko ś w i ę t o ś c i w całej jego złożoności, a nie t y l k o s k o n c e n t r u j e m y spojrzenie na jego stronie i r r a c j o n a l n e j . I n t e r e s u j e nas n i e t y l k o s t o s u n e k m i ę d z y elementem nieracjonalnym i racjonalnym, a świętość w całej pełni". Z a n i m d o s z ł o do t e g o w y z n a n i a u c z o n e g o i r e a l i z a c j i p o s t a w i o n e g o w n i m sobie c e l u , w p o s t a c i t a k i c h f u n ­ d a m e n t a l n y c h p r a c , j a k : Traite d'histoire des religions, 1949, t ł u m . p o l . Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966 1 W efekcie w i ę c C z a r n o w s k i , podobnie j a k jego f r a n ­ cuscy mistrzowie dążący skrupulatnie do ustalenia wszechobecnośici systemu społecznych u w a r u n k o w a ń w k u l t u r z e , p r z y c z y n i a się m i m o w o l i do u j a w n i e n i a we­ wnętrznej system o w o ś ci k u l t u r y . Podobnie rzecz się m a w p r z y p a d k u d w ó c h k r ó t k i c h Studiów z socjologii poznania: Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w ma­ gii, oraz Góra i dół w systemie kierunków sakralnych (II), p o ś w i ę c o n y c h kategorii przestrzeni w k u l t u r a c h a r c h a i c z n y c h . A u t o r r o z p o c z y n a od d e k l a r a c j i s o c j o l o ­ gicznych; p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j działa o k r e ś l o n a moc m a g i c z n o - r e l i g i j n a (zbadanie r e g u ł r o z k ł a d u tej m o c y jest celem pracy) m a dla Czarnowskiego przede w s z y s t k i m w a l o r s p o ł e c z n y , jest p r z e s t r z e n i ą danej g r u p y . Odchodzi on j e d n a k d a l e k o o d s t w i e r d z e n i a p r o s t e g o przekładu, odzwierciedlania się s p o ł e c z e ń s t w a w przestrzeni i szki­ cuje w s t ę p n i e p e ł n i e j s z ą k o n c e p c j ę j e j w a l o r y z a c j i i k a ­ t e g o r y z a c j i . Z d a j e sobie s p r a w ę z w a ż n o ś c i opozycji: p r z e s t r z e ń s w o j a — p r z e s t r z e ń obca i j e j s a k r a l n y c h k o n o t a c j i . Z w r a c a u w a g ę n a m a g i c z n o ^ r e l i g i j n e znacze­ nie g r a n i c y j a k o „ p r z e s t r z e n i odmiennej n a t u r y , niż p r z y l e g a j ą c e do niej tereny", w i d z ą c j ą — w r a z z d r o ­ gami i wszelkiego t y p u miejscami p u s t y m i , niczyimi, j a k o ś w i a t n i e u p o r z ą d k o w a n e g o sacrum. W jego szkico­ wej koncepcji z a w a r t y jest postulat w i d z e n i a przestrze­ ni jako układu koncentrycznych kręgów, w których sacrum realizuje się najmocniej w p u n k c i e c e n t r a l n y m 52 ( I I ) ; Le mythe de 1'ćternel retour. Archetypes et rćpe-' titions (Mit wiecznego powrotu, Archetypy i powtórze­ nia) 1949; Images et Symboles. Essais sur le Symbolisme magoco — religieusse (Obrazy i symbole. Eseje 0 symbolizmie magiczno-religijnym) 1952; Mythes, reves, mysteres ( M i t y , m a r z e n i a , m i s t e r i a ) 1957 — w y b ó r ł ą c z n y t ł u m . p o l . S a c r u m , m i t , h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970 ( I I I ) Birth and Rebirh. Patterns of Initiation (Narodziny 1 Odrodzenie. Wzory inicjacji) 1958 — w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na n i e k t ó r e elementy jego biografii, p o z w a l a j ą c e lepiej u c h w y c i ć i z r o z u m i e ć nie t y l k o g ł ó w n e w ą t k i i te- �m a t y jego n a u k o w e j t w ó r c z o ś c i , ale r ó w n i e ż (przyznawa­ ne m u w powszechnej o p i n i i ś w i a t a n a u k i , j a k ż e r z a d ­ kie w dobie w s p ó ł c z e s n e j specjalizacji, m i a n o i n t e g r a l ­ nego h u m a n i s t y . W c u r r i c u l u m v i t a e r u m u ń s k i e g o u c z o ­ nego d a d z ą s i ę b o w i e m o d n a l e ź ć z a r ó w n o t a k i e m o ­ m e n t y , k t ó r e p o z w a l a j ą w n i m w i d z i e ć j u ż to filozofa, już to f i l o l o g a , literaturoznawcę, indianistę, badacze f o l k l o r u , j a k i te, d l a nas n a j b a r d z i e j z n a c z ą c e , k t ó r e p o z w a l a j ą (spostrzec w n i m p r z e d e w s z y s t k i m e t n o g r a f a , z g o d n i e z t y m , co o i s t o c i e t e j n a u k i s ą d z i C l a u d e L ć vi-Strauss, u j m u j ą c ją jako „oscylację między misją a a z y l e m (...) r e a k c j ę p r a w i e z a k o n n ą p o b u d z a j ą c ą do w y c o f a n i a s i ę n a p e w i e n czas l u b n a z a w s z e w d z i e ­ dzinę studiów, wchłonięcia i rozpowszechniania war­ t o ś c i n i e z a l e ż n y c h o d c h w i l i , k t ó r a p r z e m i j a ; co z a ś do p r z y s z ł e g o uczonego, jego cel jest w s p ó ł m i e r n y j e d y n i e z czasem t r w a n i a w s z e c h ś w i a t a " . „(...) e t n o g r a f s t a r a s i ę zarazem p o z n a ć i osądzić c z ł o w i e k a z p u n k t u widzenia dostatecznie w y n i o s ł e g o i oddalonego, aby u c z y n i ć to w o d e r w a n i u o d cech p r z y p a d k o w y c h , z w i ą z a n y c h z o k ­ reślonym społeczeństwem lub z określoną cywilizacją" — dla k t ó r e g o wreszcie etnografia jest t ą s p e c y f i c z n ą h i s t o r i ą , k t ó r a j a k o „(...) h i s t o r i a d o t y k a j ą c a s w y m i d w o ­ m a k r a ń c a m i h i s t o r i i ś w i a t a i m o j e j h i s t o r i i o d s ł a n i a za­ razem ich w s p ó l n ą r a c j ę , a p r o p o n u j ą c m i badanie czło­ w i e k a w y z w a l a m n i e od z w ą t p i e n i a , r o z w a ż a b o w i e m r ó ż n i c e i p r z e m i a n y m a j ą c e znaczenie d l a w s z y s t k i c h , z w y j ą t k i e m l u d z i p r z y s t o s o w a n y c h do j e d n e j , j e d y n e j c y w i l i z a c j i i k t ó r z y b y u l e g l i r o z k ł a d o w i , g d y b y m i e l i sie. z n a l e ź ć poza n i ą " . P o c z ą t e k tej drogi Eliade'go s t a n o w i ą studia n:3 uniwersytecie b u k a r e s z t e ń s k i m z zakresu indianistyki, kontynuowane w Kalkucie pod k i e r u n k i e m wybitnego historyka filozofii indyjskiej Surendramatha Dasgputy. Po s t u d i a c h a k a d e m i c k i c h n a s t ę p u j e t r z y l e t n i o k r e s „ w y ­ cofania s i ę " w p o d h i m a l a j s k i region gól Uttar Pradeszu, g d z i e E l i a d e staje s i ę u c z n i e m h i n d u s k i e j s z k o ł y d u c h o w e j p r a k t y k u j ą c a s e e z ę i j o g ę . O w o c e m tego e t a ­ p u j e s t j e g o p r a c a d o k t o r s k a : Yoga, Essai sur les origenes de la mystique indienne (Joga. Rozprawa o ge­ nezie mistyki indyjskiej) 1936, p ó ź n i e j s z e monografie tematyczne takie j a k np. studium o szamanizmie — Le chamanisme et les techniques archaiques de I'extase (Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy) 1951, s t u d i u m o s y m b o l i c e w ę z ł ó w — Les dieux lieurs et le s-ymbolisme des n o e u d s ( B ó s t o w i -wierzące i symbolizm węzłów) 1947, o r a z szereg a r t y k u ł ó w w y d a w a n y c h w z a ­ ł o ż o n y m przez siebie c z a s o p i ś m i e , u k a z u j ą c y m się w l a ­ t a c h 1938—42 „ Z a l m o x i s . R e v u e d e s ' e t u d e s r e l i g i e u s e s " , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e z b l i ż a ł y a u t o r a k u p i e r w s z e m u spo­ śród d w u b i e g u n ó w wspomnianej oscylacji m i ę d z y mis­ ją a azylem. Okres misji i rozpowszechnienia w c h ł o ­ n i ę t y c h w a r t o ś c i t r w a nieprzerwanie od p o w r o t u E l i a ­ de'go do E u r o p y , g d z i e p o c z ą t k o w o p o d e j m u j e w y k ł a d y z historii r e l i g i i na Uniwersytecie Bukareszteńskim, o g ł a s z a j ą c m . i n . p u b l i k a c j e : Metalurgy, Magic, Alchemy (Metalurgia, Magia, Alchemia) 1938; Cosmologie si alchimie babiloniana (Kosmologia i alchemia, babilońsna) 1937; Notes sur le symbolisme aquatique (Uwagi o sym­ bolizmie akwatycznym) 1938; La mandragorę et les mylhes de la „naissance miraculese" (Mandragora i mity 0 cudownych narodzinach) 1940—42; Mitul reintegrari (Mit reintegracji) 1942; Les livres populaires dans la literature romaine (Literatura ludowa w literaturze ru­ muńskiej) 1939. O d 1946 n a s t ę p u j e okres współpracy z Georgesem D u m e z i l e m oraz wykładów z zakresu m o r f o l o g i i sacrum i s t r u k t u r m i t ó w w E'oole P r a c t i q u e des H a u t e s Etudes, u w i e ń c z o n y c h w y d a n i e m Traktatu... 1 w s p o m n i a n y c h j u ż s y n t e z . W 1957 r . E l i a d e o b e j m u j e po J o a c h i m i e W a c h u k a t e d r ę h i s t o r i i r e l i g i i n a U n i w e r ­ sytecie w Chicago. W latach 50-tych ukazuje się p o p r a ­ w i o n e i rozszerzone w y d a n i e J o g i p . t . Le Yoga. Immorialite et liberte (Joga. Nieśmiertelność i wolność) 1954. W 1960 r. p r z y s t ę p u j e d o w y d a n i a n o w e g o c z a s o p i s m a „ A n t a i o s , Z e i t s c h r i f t f u r eine freie W e l t " , w k t ó r e g o przedmowie zamieścił następującą deklarację: „Abstra­ hując od wszelkiej problematyki wyznaniowej, ś w i a t o ­ p o g l ą d o w e j czy p o l i t y c z n e j „ A n t a i o s " p r a g n i e s ł u ż y ć ż y ­ w e j t r a d y c j i , p o n i e w a ż c z ł o w i e k doby dzisiejszej, jeżeli n i e chce p ó j ś ć c a ł k o w i c i e w n i e w o l ę a u t o m a t ó w , m u s i n a w i ą z a ć ł ą c z n o ś ć z t y m co s t a ł e , p o n a d c z a s o w e , co z n a j ­ duje swój w y r a z w symbolu, micie, poezji". W dekla­ racji tej, jak i w innych wypowiedziach pełnych k r y ­ tycznych a k c e n t ó w pod adresem współczesnej cywili­ zacji o d n a j d u j e m y echa p o d o b n y c h w ą t k ó w i p r o b l e ­ m ó w , z k t ó r y m i s p o t y k a m y się w p i o n i e r s k i m s t u d i u m morfologii sacrum Rudolfa Otto. R u d o l f Otto (1869—1937) t e o l o g protestancki. W l a t a c h 1911—12 m i a ł o k a z j ę z e t k n i ę c i a s i ę z r e l i g i j ­ nością Wschodu biorąc udział w wyprawach nauko­ w y c h do M a r o k a , I n d i i , J a p o n i i . P o d s t a w o w y m z a g a d ­ n i e n i e m j e g o p r a c y Świętość... jest p y t a n i e o i s t o t ę do­ ś w i a d c z e n i a r e l i g i j n e g o , d o ś w i a d c z e n i a t e g o , co ś w i ę t e . Analizując poszczególne e l e m e n t y tego doświadczenia w oparciu o teksty modlitw, h y m n ó w , wypowiedzi o Bo­ gu — teksty numinotyczne poprzez a n a l i z ę etymologicz­ n ą s ł o w n i c t w a o d n o s z ą c e g o s i ę do ś w i ę t o ś c i , O t t o d o k o ­ n u j e oczyszczenia t e g o p o j ę c i a z j e g o p ó ź n i e j s z y c h n a ­ w a r s t w i e ń i w y d o b y c i a na j a w jego p i e r w o t n y c h zna­ czeń. O d p a d a j ą kolejno moralno-etyczne orzeozniki koja­ r z e n i a ze s ł o w e m „ ś w i ę t y " . Święty t o n i e t y l e d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y ( n p . ś w i ę t y c z ł o w i e k ) co p r z e d e w s z y s ­ t k i m niezwykły, dziwny, n a p a w a j ą c y lękiem, niesamowi­ ty, c a ł k i e m inny. Na plan pierwszy w y s u w a się t u element irracjonalny świętości, b ó s t w a — numinosum, e l e m e n t g r o z y (tremendum), mocy (gniew boży, отдг theou, ira deorum), element wszechmocy (majestas), w o b e c k t ó r e j c z ł o w i e k czuje s i ę „ p r o c h e m i p y ł e m " , e l e m e n t t a j e m n i c y (mysterium) — którym towarzyszą: lęk, poczucie b o j a ź n i i t r w o g i ( „ s t r a s z n e to m i e j s c e " w o ł a J a k u b po p r z e b u d z e n i u s i ę ze s n u w B e t e l , ś w i ę ­ t y m miejscu). Otto p o d k r e ś l a tę a m b i w a l e n c j ę : uczuciom strachu i g r o z y t o w a r z y s z y f a s c y n a c j a ( e l e m e n t fascinans), po­ czucie n i e z w y k ł o ś c i ( e l e m e n t rnirum), c u d o w n o ś c i , wznios­ ł o ś c i numinosum ( e l e m e n t augustum), odczuwanie w o ­ bec n i e g o s z a c u n k u i czci. S i e d z ą c te e l e m e n t y , o b s e r ­ w u j ą c wzajemne ich relacje i odcienie, p r z y d a j ą c i m n a z w y , O t t o stale w s k a z u j e n a o p ó r j a k i s t a w i a to, co święte myśleniu dyskursywnemu, wszelkiej racjonalnej a n a l i z i e i o b r ó b c e p o j ę c i o w e j . T o co święte zawiera w sobie zawsze j a k ą ś n a d w y ż k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó r e j n i e p o d o b n a o d d a ć w p o j ę c i a c h . C z ł o w i e k z b l i ż a s i ę do t e g o co ś w i ę t e t y l k o p o p r z e z p o j ę c i o p o d o b n e p r z e d s t a w i e n i a , w y o b r a ż e n i a — ideogramy, obrazy, analogie. S t a n o w i ą one p r ó b ę r a c j o n a l i z o w a n i a t e g o co i r r a c j o n a l n e . Siedząc n a p i ę c i e p o m i ę d z y e l e m e n t e m i r r a c j o n a l n y m i r a c j o n a l n y m w m i s t r z o w s k i s p o s ó b O t t o r y s u j e via n e g a t i o n i s n a j a k i e j c z ł o w i e k s z u k a d o s t ę p u do tego co ś w i ę t e , do numinosum, które jak Bóg u mistyka Tersteegena („Bóg, k t ó r e g o m o ż n a p o j ą ć nie jest B o ­ g i e m " ) jest w c i ą ż c z y m ś c a ł k i e m , z u p e ł n i e i n n y m : „ C z e ­ go o k o n i e w i d z i a ł o a n i u c h o n i e s ł y s z a ł o i w serca człowieka nie wstąpiło... któż nie odczuł podniosłego t o n u tych s ł ó w P a w ł a . . . P o u c z a j ą c e j e s t , ż e w t y c h s ł o ­ wach, w których u c z u c i e c h c i a ł o b y w y p o w i e d z i e ć to, co m a n a j w y ż s z e g o , z n o w u u s t ę p u j ą obrazy, u m y s ł u c i e ­ k a o d o b r a z ó w i c h w y t a t y l k o t o , co n e g a t y w n e . A j e s z ­ cze b a r d z i e j p o u c z a j ą c e j e s t , ż e p r z y c z y t a n i u czy s ł u ­ chaniu t y c h s ł ó w p r a w i e wcale nie z a u w a ż a m y ich w y - 53 T �łącznie negatywnego wywierające nic n i e ma. ność, jak ogromne Jest charakteru... wrażenie, to p o u c z a j ą c e niezależna jest napisano w ze cale których względu pozytywna treść hymny właściwie na od okolicz­ wyrazis­ t o ś c i p o j ę c i o w e j " ( I , s. 67). S z c z e g ó l n i e d l a nas i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć t e p a r t i o analiz Otta, k t ó r e śledzą wspomniane elementy d o ś w i a d ­ czenia n u m i n o t y c z n e g o oraz o w ą v i a negationis w k u l turze-sztuce, muzyce, j ę z y k u l i t u r g i c z n y m : „ E l e m e n t p o t ­ worności i zgrozy p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w i w i z e r u n k ó w bogów, w y d a j ą c y się n a m dziś dość często tak odpy­ chający, miał w ludziach p r y m i t y w n y c h i naiwnych, na­ w e t d z i s i a j jeszcze, a p r z y p a d k o w o n a w e t i u nas, w z b u ­ dzić poprzez swe oddziaływanie prawdziwe uczucie, p r a w d z i w e j religijnej bojaźni... Srogie, surowe a często n a w e t straszne, s t a r e b i z a n t y j s k i e p a n a g i e b a r d z i e j p o ­ b u d z a j ą n i e k t ó r y c h k a t o l i k ó w do p o b o ż n o ś c i n i ż M a ­ d o n n y Rafaela. Specjalnie daje się z a u w a ż y ć t e n r y s u p e w n y c h postaci b o g ó w indyjskich. Durga, bengal­ ska „ W i e l k a M a c i e r z " , k t ó r e j k u l t m o ż e b y ć o t o c z o n y prawdziwym obłokiem najgłębszej pełnej drżenia poboż­ ności, j a k w kanonicznym przedstawieniu prawdziwa karykaturą diabła. Pomieszanie przerażającej zgrozy z n a j w y ż s z ą ś w i ę t o ś c i ą n i g d z i e n i e w y s t ę p u j e w spo­ sób tak przejrzysty, jak w X I księdze Bhagawadgity. (...) D l a nas l u d z i Z a c h o d u , n a j b a r d z i e j numinotyczną s z t u k ą w y d a j e się gotyk, a to przede w s z y s t k i m z po­ w o d u s w e j p o d n i o s ł o ś c i . A l e t o n i e w y s t a r c z a . Jest za­ s ł u g ą W o r r i n g e r a , a u t o r a d z i e ł a Probleme der Golik wykazanie, że szczególne w r a ż e n i e , j a k i e sprawia gotyk, p o l e g a n i e t y l k o n a j e g o p o d n i o s ł o ś c i , lecz n a o d c i e n i u i dziedzictwie prastarego magicznego nadawania formy, k t ó r e o n s t a r a s i ę w p r o w a d z i ć h i s t o r y c z n i e . (...) G o t y k posiada j a k i ś urok, a t e n jest c z y m ś w i ę c e j n i ż u r o k c z e g o ś w z n i o s ł e g o (...) T o co w z n i o s ł e , a t a k ż e t o co t y l k o magiczne, jest — o ile t y l k o m o ż e — t y l k o p o ś r e d ­ n i m ś r o d k i e m p r z e d s t a w i e n i a n u m i n o s u m w sztuce. B e z ­ p o ś r e d n i c h ś r o d k ó w m a o n a u nas n a Z a c h o d z i e t y l k o d w a . I s ą one w c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o s ó b j e d y n i e n e ­ g a t y w n e , s ą t o c i e m n o ś ć i m i l c z e n i e (...). P a n i e , m ó w t y s a m / W c i s z y n a j g ł ę b s z e j / I c i e m n o ś c i do m n i e . (...) C i e m n o ś ć musi b y ć taka, aby m o g ł a b y ć s p o t ę g o w a n a p r z e z k o n t r a s t , a t y m s a m y m jeszcze b a r d z i e j w y c z u ­ w a l n a : o n a s a m a m u s i jeszcze c h c i e ć przezwyciężyć o s t a t n i e ś w i a t ł o . D o p i e r o p ó ł m r o k j e s t m i s t y c z n y (...)". P ó ł m r o k z a p a d a j ą c y w halach o wysokich sklepieniach, pod k o n a r a m i w y s o k i c h d r z e w r o s n ą c y c h w z d ł u ż alei, osobliwie o ż y w i a n y na skutek tajemniczej gry półś w i a t ł a , w c i ą ż jeszcze p r z e m a w i a do p s y c h i k i , i b u ­ downiczowie świątyń, meczetów i kościołów potrafili z r o b i ć z niego u ż y t e k . W j ę z y k u d ź w i ę k ó w , c i e m n o ś c i o d p o w i a d a m i l c z e n i e . (...) N a j ś w i ę t s z y , n a j b a r d z i e j n u minotyczny m o m e n t w e mszy, m o m e n t konsekracji, na­ wet najdoskonalsza m u z y k a mszalna w y r a ż a t y l k o przez t o , ż e m i l c z y , i to c a ł k o w i c i e i p r z e z d ł u ż s z y czas, t a k , że j e d n o c z e ś n i e m o ż e p r z e b r z m i e ć samo milczenie. I ż a ­ den i n n y , c h o ć b y najbardziej p o b u d z a j ą c y do p o b o ż n o ś c i m o m e n t m s z y n i e da s i ę p o r ó w n a ć z t y m m i l c z e n i e m przed Panem. P o u c z a j ą c e jest p o s ł u c h a ć M s z y H - m o i Bacha. Jej n a j b a r d z i e j m i s t y c z n ą częścią, j a k to z a z w y ­ czaj b y w a w s k o m p o n o w a n y c h m s z a c h , j e s t incamatus. E f e k t polega t u na c i c h y m , s z e p c z ą c y m , p o w o l n y m na­ s t ę p o w a n i u po sobie f u g , k t ó r e p r z e c h o d z ą w p i a n i s s i ­ mo. W t y m p ó ł g ł o s i e , w t y c h w n a j w y ż s z y m stopniu osobliwych, o p a d a j ą c y c h w d ó ł m a ł y m i t e r c j a m i pasa­ żach, w tych u r y w a n y c h synkopach i w t y m p r o w a ­ dzeniu melodii w górę i w dół, w y r a ż a j ą c y c h pełne lęku zdumienie, m o ż n a się tylko d o m y ś l a ć w s t r z y m u ­ j ą c e j oddech t a j e m n i c y ; jest ona t u raczej z a s y g n a l i ­ z o w a n a n i ż w y r a ż o n a w p r o s t . (...) 54 Obok milczenia i c i e m n o ś c i sztuka W s c h o d u zna jeszcze t r z e c i ś r o d e k z d e c y d o w a n i e n u m i n o t y c z n e g o w r a ­ żenia: p r ó ż n i ę i p r z e s t r z e n n ą p u s t k ę . Przestrzenna p u s t k a j e s t j a k b y w z n i o s ł o ś c i ą w t y m co p r z y z i e m n e . R o z l e g ł e p u s t y n i e , bezkresne jednostajne stepy s ą c z y m ś p o d n i o s ł y m (...). A r c h i t e k t u r a c h i ń s k a — j a k o s z t u k a u k ł a d u i z g r u p o w a n i a b u d o w l i — w y k o r z y s t u j e ten ele­ ment bardzo m ą d r z e i głęboko. O s i ą g a w r a ż e n i e czegoś u r o c z y s t e g o n i e p r z e z w y s o k i e h a l e czy i m p o n u j ą c e p i o ­ ny, a p r z e c i e ż n i e ma n i c uroczystszego n i ż m i l c z ą c e przestrzenie p l a c ó w , p o d w ó r c ó w i d z i e d z i ń c ó w , k t ó r y m i o p e r u j e . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą g r o b o w c e ce­ sarzy z d y n a s t i i M i n g k o ł o N a n k i n u i P e k i n u , w c i ą g a ­ j ą c e do k o m p o z y c j i puste przestrzenie c a ł e g o k r a j o b r a z u . Jeszcze b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c a j e s t p u s t k a w m a l a r s t w i e c h i ń s k i m . Istnieje t u w r ę c z sztuka m a l o w a n i a pustki, przedstawiania jej jako czegoś wyczuwalnego i r ó ż n i ­ c o w a n i a tego s z c z e g ó l n e g o t e m a t u w r ó ż n o r o d n y s p o s ó b . Nie t y l k o istnieją obrazy, na k t ó r y c h p r a w i e nic nie ma, nie t y l k o jest w ł a ś c i w o ś c i ą stylu w y w o ł y w a n i e j a k najsilniejszego wrażenia skąpą kreską i oszczędnymi ś r o d k a m i , ale p r z y d u ż e j ilości o b r a z ó w , z w ł a s z c z a p r z y tych, k t ó r e m a j ą j a k i ś z w i ą z e k z k o n t e m p l a c j ą , odnosi się w r a ż e n i e , że sama p u s t k a jest w y m a l o w a n y m p r z e d ­ m i o t e m i t o g ł ó w n y m p r z e d m i o t e m o b r a z u . " ( I , s. 99, 104—107). E l i a d e ' e g o ł ą c z y z O t t e m w y r a ź n a n i e c h ę ć do p r z e ­ ceniania w a r t o ś c i r o z u m u dyskursywnego m y ś l e n i a po­ j ę c i o w e g o , z m i e r z a j ą c e g o do ś c i s ł o ś c i i p r e c y z a e j i t e r m i ­ nologicznej z j a k i m m a m y do czynienia w k u l t u r z e Za­ chodu. Ł ą c z y ich przekonanie o ogromnej w a r t o ś c i i n ­ n y c h d r ó g poznania z a c h o w u j ą c y c h p o z y t y w n ą treść przy z n a m i e n n y m b r a k u p r e c y z j i p o j ę c i o w e j . Jak Otto w y ­ dobył i z a a k c e n t o w a ł v i a n e g a t i o n i s , tak Eliade u j a w n i a i a k c e n t u j e v i a c r e a t i o n i s , k t ó r a spoczy­ wa w symbolach, ideogramach, m i t a c h . Dla obu j e d n a k ­ że w s p ó l n e jest przekonanie, ż e : „ O b r a z y takie zbliżają j e d n a k l u d z i s k u t e c z n i e j i w s p o s ó b i s t o t n i e j s z y niż. j ę z y k a n a l i t y c z n y . W istocie jeśli istnieje p e ł n a solidar­ ność r o d z a j u ludzkiego, m o ż n a j ą o d c z u ć i «uczynić» na p o z i o m i e o b r a z ó w " ( I I I , s. 38). P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć studia Otta nad p o r ó w n a n i e m zachodniej i wschod­ n i e j m i s t y k i , o d s ł o n i ę c i e p o d o b i e ń s t w m i ę d z y n i h i l za­ chodniej mistyki, a próżnią wschodniej, ukazanie za­ dziwiających zbieżności pomiędzy słownictwem Mistrza Erckhardta a s ł o w n i c t w e m Siankary . 2 P r z e k ł a d a n i e s y m b o l i , o b r a z ó w , m i t ó w na j ę z y k dysk u r s y w n y jest d l a Eliade'go z a j ę c i e m bezprzedmioto­ w y m , podobnie j a k r o z w a ż a n i a genetyczne „wyjaśnia­ j ą c e " i c h pochodzenie. C h a r a k t e r y s t y c z n a jest d l a niego podzielana z i n n y m i fenomenologami r e l i g i i rezerwa dla r o z w a ż a ń historyczno-genetyeznych, ewolucjanistycznych, uchylenia wyjaśnień p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h (istnieje różnica p o m i ę d z y stwierdzeniem obecności strachu, lęku, trwogi, które towarzyszy doświadczeniu religijnemu — j a k czyni to Otto, a u p a t r y w a n i e m w strachu, lęku i t r w o d z e np. wobec sił p r z y r o d y p r z y c z y n postawy r e ­ l i g i j n e j , b u d o w a n i a na t y m t e o r i i , ; n a t u r y z m u " j a k o j e d ­ nego z p i e r w o t n y c h , w sensie e w o l u c j o n i s t y c z n o - r o z w o j o wego, s t a d i u m religii). T o drugie, m a ł o że nie uzasad­ nione postępowanie, redukuje złożoność doświadczenia r e l i g i j n e g o do j e d n e g o z a l e d w i e e l e m e n t u (trernendum), charakterystyczne jest t a k ż e u c h y l e n i e stawianego przez pozytywizm problemu fałszu i prawdy wyobrażeń, wie­ rzeń, symboli, idei religijnych. Eliade podobnie j a k Jung r e p r e z e n t u j e s t a n o w i s k o , iż j e d y n ą p r a w d ą s y m b o l i , o b ­ r a z ó w jest i c h i s t n i e n i e , a t y m co m o ż e z r o b i ć n a u k a jest uznanie i c h istnienia i badanie j a k o autentycznego p r z e d m i o t u , nie d a j ą c e g o się s p r o w a d z i ć do i n n y c h zja­ wisk. �„Zjawisko religijne należy b a d a ć w skali religijnej" ( I I , s. 1). W t y m f e n o m e n o l o g i c z n y m d u c h u E l i a d e a t a ­ k u j e F r e u d a , „ k t ó r y u w a ż a ł s i ę za w i e l k i e g o w t a j e m n i ­ czonego, .podczas g d y b y ł j e d y n i e o s t a t n i m p o z y t y w i s t ą . (...) P o c i ą g j a k i d z i e c k o p ł c i m ę s k i e j o d c z u w a wobec m a t k i i j e g o p o c h o d n a — k o m p l e k s E d y p a , m o g ą szo­ k o w a ć o tyle, o ile t r a k t u j e się to zjawisko d o s ł o w n i e, z a m i a s t — j a k n a l e ż y — p r z e d s t a w i ć j e j a k o o b ­ razy. Bo p r a w d z i w y jest Obraz M a t k i , n i e zaś t a k a to a t a k a m a t k a , h i c et n u n c , j a k t o r o z u m i a ł F r e u d . T o Obraz M a t k i odsłania, i jedynie on m o ż e odsłonić s w ą r z e c z y w i s t o ś ć i swe f u n k c j e — zarazem kosmologiczne, antropologiczne i psychologiczne. P r z e k ł a d a n i e obrazów n a t e r m i n y k o n k r e t n e t o zabieg b e z s e n s o w n y ; obrazy z a w i e r a j ą w s z e l k i e aluzje do k o n k r e t u , u j a w n i o n e przez F r e u d a , ale r z e c z y w i s t o ś ć j a k ą u s i ł u j ą w y r a z i ć n i e m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w t e g o r o d z a j u o d n i e s i e n i a c h do k o n k r e ­ t u . (...) W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć , ż e p o c i ą g b u d z o n y p r ^ e z matkę, interpretowany w płaszczyźnie bezpośredniej i „ k o n k r e t n e j " — j a k o p o ż ą d l i w o ś ć w s t o s u n k u do w ł a s ­ n e j m a t k i — m a sens j e d n o z n a c z n y i ograni­ c z o n y ; jeżeli natomiast z w a ż y m y , że chodzi t u o Obraz M a t k i , p o c i ą g ó w n a b i e r a w i e l u z n a c z e ń , j e s t to za­ r ó w n o chęć odzyskania b ł o g o s t a n u , j a k i w ł a ś c i w y b y ł m a t e r i i o ż y w i o n e j , jeszcze « n i e u k s z t a ł t o w a n e j » , z w s z y s t ­ k i m i m o ż l i w y m i aspektami: kosmologicznym, antropolo­ g i c z n y m i t p , u r o k w y w i e r a n y na « d u c h a » przez « m a t e r i ę » , n o s t a l g i a za p r a j e d n o ś c i ą , a w i ę c t a k ż e c h ę ć o b a ­ lenia p r z e c i w i e ń s t w , polaryzacja itp. Otóż jak powiedzia­ ł e m i j a k p r ó b u j ę to w y k a z a ć O b r a z y z s a m e j s w e j s t r u k t u r y s ą w i e l o w a r t o ś c i o w e " ( I I I , s. 35). E l i a d e a k c e n ­ tuje polisemantyczną wartość obrazu i symbolu. „ P r a w d z i w y jest w i ę c o b r a z j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł znaczeń, n i e zaś j e d n o z j e g o z n a c z e ń , b ą d ź też jeden t y l k o z licznych p l a n ó w odniesie­ n i a ( I I I , s. 36). U s t a w i a to c a ł ą d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą E l i a d e ' g o n i e po s t r o n i e n a u k ś c i s ł y c h ( m o n o l o g i c z n y c h ) a po s t r o n i e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( d i a l o g i c z n y c h ) , ż e ­ b y u ż y ć t u r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z o n e g o przez B a c h t i n a : „ G r a n i c ą n a u k i w naukach ścisłych okazuje się i d e n ­ t y f i k a c j a a = a, w b a d a n i a c h l i t e r a c k i c h ( w o g ó l e h u ­ manistycznych: antropologii, etnografii — dodajmy t u o d siebie — Z . B . ) — to p r z e z w y c i ę ż e n i e o b e c n o ś c i o b ­ cego, bez p r z e k s z t a ł c e n i a go w czysto s w o j e (...) P r z e j ś c i e obrazu w symbol nadaje m u szczególną g ł ę b i ę zna­ czeniową i perspektywę znaczeniową. Treść prawdzi­ wego s y m b o l u przez u p o ś r e d n i o n e z ł ą c z e n i a znaczeniowe wykazuje współzależność z ideą całkowitości świata, z p e ł n i ą u n i v e r s u m k o s m i c z n e g o i l u d z k i e g o . (...) W j a ­ k i e j m i e r z e m o ż n a s k o m e n t o w a ć sens ( o b r a z u czy s y m ­ b o l u ) ? T y l k o p r z y p o m o c y i n n e g o ( i z o m o r f i c z n e g o ) sensu ( o b r a z u czy s y m b o l u ) . O d s ł o n i ć go w p o j ę c i a c h nie­ podobna. Możliwa jest albo względna racjonalizacja sensu ( z w y k ł a a n a l i z a n a u k o w a ) , a l b o j e g o p o g ł ę b i a n i e p r z y p o m o c y i n n y c h s e n s ó w (...) p o g ł ę b i a n i e d r o g ą p o ­ szerzenia dalekiego k o n t e k s t u . W y j a ś n i a n i e s t r u k t u r s y m ­ bolicznych, z k o n i e c z n o ś c i przesuwa się w n i e s k o ń c z o ­ n o ś ć s e n s ó w symbolicznych, dlatego t e ż nie m o ż e s t a ć s i ę n a u k o w y m w sensie n a u k ś c i s ł y c h . Interpretacja s y m b o l i n i e m o ż e b y ć n a u k o w a lecz j e s t o n a g ł ę b o k o poznawcza" . 3 Rozumienie s y m b o l u przez symbol, wydobywanie i z e s t a w i a n i e w i e l u w a r t o ś c i t e g o samego s y m b o l u n a t l e i n n y c h , u m i e s z c z e n i e go n a t l e z e s p o ł ó w i k o m p l e k ­ s ó w s y m b o l i c z n y c h — oto d r o g i rozumienia znaczeń i sensu, k t ó r y m i p o s u w a s i ę E l i a d e . W i ą ż e s i ę z t y m określona terminologia, zadomowiona już zresztą we w s p ó ł c z e s n y m słowniku etnologicznym, k t ó r ą wprowadza Eliade w s w y c h studiach nad religią i człowiekiem re­ l i g i j n y m , homo religiosis. T o , co p o z w a l a rozpatrywać religię jako autonomiczny przedmiot badań, nie dający s i ę s p r o w a d z i ć bez r e s z t y do w y m i a r ó w h i s t o r y c z n y c h , socjologicznych, e k o n o m i c z n y c h , j ę z y k o w y c h , co t w o r z y s k a l ę r e l i g i j n ą — to p r z e c i w s t a w i e n i e s a c r u m i p r o f a num w y s t ę p u j ą c e w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h . D l a c z ł o w i e ­ k a r e l i g i j n e g o ( k t ó r e g o Eliade, c z ę s t o k r o ć zasadnie, w oparciu o m a t e r i a ł etnologiczny u t o ż s a m i a z c z ł o w i e k i e m społeczeństw tradycyjnych, pierwotnych, „prymitywnych" i przeciwstawia m u człowieka świeckiego często identy­ fikowanego z reprezentantem współczesnej cywilizacji) nie istnieje jedna jednorodna p r z e s t r z e ń , jeden j e d n o r o d ­ n y czas. P o s t a w a r e l i g i j n a w i ą ż e s i ę n i e o d ł ą c z n i e z w a r ­ t o ś c i o w a n i e m , w a l o r y z a c j ą , w y b o r e m . Pewna t y l k o p r z e s t r z e ń jest ś w i ę t a , w y o d r ę b n i o n a z c a ł e g o o t a ­ czającego ś w i a t a (miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a , cudowne ź r ó d ł o , ś w i ę t a g ó r a i t p . ) p e w i e n o k r e ś l o n y czas j e s t cza­ sem ś w i ę t y m (czas ś w i ą t , p o s t u , p i e l g r z y m k i , modlitwy i t p . ) . A l e i c z ł o w i e k ś w i e c k i zna o d p o w i e d n i k i p r z e s t r z e ­ n i i czasu n i e c o d z i e n n e g o , n i e z w y k ł e g o ( e g z o t y c z n e k r a j ­ o b r a z y , „ H a w a j e " , czas w a k a c j i , z a b a w y ) . N a w e t ż y j ą c y w czasie „ n a j b a r d z i e j historycznym", świeckim, czło­ w i e k zna r ó ż n e r y t m y c z a s o w e — czas z a k o c h a n i a , czas melancholii, s ł u c h a n i a m u z y k i — w k t ó r y c h przekracza g r a n i c e czasu h i s t o r y c z n e g o . C a ł a f e n o m e n o l o g i a r e l i g i i u p r a w i a n a p r z e z E l i a d e ' g o z m i e r z a do o ż y w i e n i a ź r ó d e ł tych współczesnych, zdezaktualizowanych obrazów, t ę s ­ k n o t y za c z y m ś z u p e ł n i e i n n y m . F e n o m e n o l o g r e l i ; > i i staje p r z e d p r o b l e m e m , co u z ­ n a ć za f a k t y r e l i g i j n e , j a k i e d o k u m e n t y r o z p a t r y w a ć d l a u p o r z ą d k o w a n i a n i e z w y k ł e j i c h r ó ż n o r o d n o ś c i i bogac­ t w a . E l i a d e o p e r u j e t u t a j t e r m i n e m : hierofania — coś, co o b j a w i a sacrum. T a k i e szerokie rozumienie f a k t u w jego zasadniczej f u n k c j i — hierofanicznej, umożliwia rozpatrywanie i odkrywanie wszechzwiązku pomiędzy s z e r e g i e m t a k s t r u k t u r a l n i e o d m i e n n y c h o d siebie f a k ­ t ó w i d o k u m e n t ó w r e l i g i j n y c h . Z a r ó w n o w a ż n y jest t u t e k s t m i t u , p r z e s ą d , gest l i t u r g i c z n y , d z i a ł a n i e t e c h n i c z ­ n e otoczone o b r z ę d e m , r y t u a ł , w i z e r u n k i , s ł o w a m o d l i t w y i z a k l ę c i a , a r c h i t e k t u r a s a k r a l n a , m u z y k a i ś p i e w , szata k a p ł a n a , a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l i t d . D l a pozna­ nia z j a w i s k a r e l i g i j n e g o , jego istoty, r ó w n i e w a ż n e są d o k t r y n a l n e , teologiczne u j ę c i a idei r e l i g i j n y c h , w y p r a ­ cowane przez e l i t y , j a k i w e r s j e l u d o w e , a p o k r y f i c z n e , niejasne, odbiegające od ortodoksyjnych wykładni. W s z y s t k i e one u d z i e l a j ą sobie w z a j e m n i e ś w i a t ł a , u c z e s t ­ nicząc w d a j ą c y c h się wydzielić zespołach, odmianach, t y p a c h s a k r a l n o ś c i . P r z y n a l e ż ą c do r ó ż n y c h r e l i g i i , p o d ­ n o s z ą r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy tego, co ś w i ę t e . W s z y s t k i e zanurzone w historii, b ę d ą c k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i p r z y k ł a d a m i k s z t a ł t o w a n i a się stosunku c z ł o w i e k a do świętości, mogą stać się przedmiotem rozpatrywania i rozważania: 1 — tego co w n i c h 2 — tego, co w n i c h 3 — t e g o co historyczne lokalne, uniwersalne, 4 — tego co h i e r o f a n i c z n e i k r y p t o f a n i c z n e , 5 — tego, co j e d z i e l i i ł ą c z y . (1) K a ż d a h i e r o f a n i a z a w i e r a w sobie p e w i e n o k r e ś ­ lony moment historyczny: „ W e ź m y np. wedyjski tekst o d n o s z ą c y s i ę do z m a r ł e g o : „ P e ł z a j , k u z i e m i , m a t c e t w e j ! N i e c h a j w y b a w i c i ę o d n i c o ś c i ! ( R i g w e d a , X , 13, 10). T e k s t t e n u j a w n i a n a m (3) s t r u k t u r ę sakralności tellurycznej (ziemia w y s t ę p u j e jako m a t k a , Tellus M a ­ ter) a j e d n o c z e ś n i e p e w i e n m o m e n t w h i s t o r i i r e l i g i i i n ­ dyjskiej, ten, w k t ó r y m Tellus M a t e r n a b r a ł a o k r e ś l o ­ nej w a r t o ś c i — p r z y n a j m n i e j dla pewnej g r u p y ludzi — j a k o o p i e k u n k a b r o n i ą c a p r z e d n i c o ś c i ą (co z r e s z t ą z o ­ s t a ł o p ó ź n i e j zarzucone w w y n i k u r e f o r m y , j a k ą p o ­ c i ą g n ę ł y za s o b ą U p a n i s z a d y i N a u c z a n i e B u d d y ) " ( I I , s. 8). 55 1 �(2) H i e r o f a n i ą l o k a l n a to n p . j a k i ś o k r e ś l o n y g a t u ­ n e k d r z e w a u w a ż a n y za ś w i ę t y , i s t n i e j ą c y o b o k w y o b r a ­ ż e n i a (3) d r z e w a k o s m i c z n e g o ( A x i s M u n d i ) w d a n e j re­ l i g i i . C h o c i a ż jest h i e r o f a n i ą (nie jest b o w i e m d r z e w e m z w y k ł y m lecz ś w i ę t y m ) i c h o c i a ż w y r a ż a t ę s a m ą s y m b o ­ likę n i e p r z e r w a n e j regeneracji ś w i a t a , jej znaczenie jest oczywiste t y l k o w k r ę g u tej r e l i g i i i ma w a r t o ś ć l o k a l ­ n ą , podczas gdy w y o b r a ż e n i e A x i s M u n d i jest hierofa­ n i ą u n i w e r s a l n ą , z n a n ą we wszystkich s t a r o ż y t n y c h cy­ wilizacjach. (4) H i e r o f a n i ą j a w n ą j e s t i d e o g r a m d r z e w a k o s m i c z ­ nego, k r y p t o f a n i ą z a ś — w i o s e n n y m a i k , zwyczaj u r o ­ czystego p r z e n o s z e n i a g a ł ą z k i n a ' w i o s n ę d o w s i , w p r o ­ w a d z a n i e c h ł o p c a u b r a n e g o w g a ł ę z i e — „ Z i e l o n e g o Je­ rzego" w K a r y n t i i ( w dn. Sw. Jerzego), zielonego „ J a s i a kominiarza" (Jack-in-the-green) w A n g l i i w dn. 1 maja, zwyczaj dotykania drzewa przez k o b i e t ę c i ę ż a r n ą dla spowodowania pomyślnego porodu, zwyczaj sadzenia d r z e w n o w o n a r o d z o n e m u d z i e c k u l u b przez dzieci, za­ kaz ś c i n a n i a d r z e w i t p . (5) Przykładem wartościowania, zestawieniach palma może przesunięć jak: Axis tu być znaczeń Mundi, obserwowanie i sensów drzewo prze­ w takich życia, krzyż, wielkanocna. W świetle bogactwa, wielorakości hierofanii, podział n a sacrum i profanum traci pozornie s w o j ą w y r a z i s t o ś ć . „ W g r u n c i e r z e c z y n i e w i e m y , czy i s t n i e j e c o ś — p r z e d ­ m i o t , gest, f u n k c j a fizjologiczna, z a b a w a i t d — co b y g d z i e ś w c i ą g u h i s t o r i i l u d z k o ś c i nie p r z e k s z t a ł c i ł o się w h i e r o f a n i ę " ( I I , s. 17). T o b o g a c t w o Eakraliiości, d a ­ j ą c e się o b s e r w o w a ć na wszystkich poziomach rzeczy­ wistości (sztuka, dramat, taniec, m u z y k a , i n s t r u m e n t y muzyczne, d z i a ł a n i a techniczne, tradycje zawodowe i гаwody, rośliny, zwierzęta, zjawiska atmosferyczne i astro­ nomiczne, gry, zabawy, z a b a w k i — j a k np. grzechotka o d p ę d z a j ą c a od dziecka złe duchy i ś m i e r ć , kołatka W i e l k o p i ą t k o w a ) , p i e r w o t n y k u l t o w y c h a r a k t e r otacza­ j ą c y ś w i a t i rzeczy, z k t ó r y m i stykał się człowiek w c i ą g u s w e j h i s t o r i i — n i e t y l k o , ż e n i e s k ł a n i a do wyeliminowania przeciwstawienia sacrum i profanum,, ale p o z w a l a w o p a r c i u o n i e d o s t r z e g a ć w o w y m c h a o s i e sakralności pewne odmiany, typu hierofanii, podnoszące r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy t e g o co ś w i ę t e ( h i e r o f a n i ę uraniczne, aquatyczne, telluryczne, agrarno-wegetacyjne itd). H i e r o f a n i ą o z n a c z a b o w i e m zawsze j a k i ś wybór, j a k i e ś o d d z i e l e n i e od r e s z t y z j a w i s k i r z e c z y . Ś w i ę t y k a m i e ń , święte drzewo, ś w i ę t e źródło są w y r a ź n i e w y ­ o d r ę b n i o n e i w y d z i e l o n e od r e s z t y k a m i e n i , d r z e w , w ó d . Owo oddzielenie w i d a ć nawet w p r z y p a d k u jednostko­ wej hierofanii: „ O d d z i e l e n i e przedmiotu hierofanicznego jest w k a ż d y m b ą d ź razie oddzieleniem przynajmniej o d niego samego, p o n i e w a ż p r z e d m i o t t e n s t a j e s i ę h i e ­ rofanią dopiero wtedy, gdy przestaje b y ć zwykłym przedmiotem świeokim i przybiera nowe wymiary, «wym i a r y » s a k r a l n o ś c i . " Ś w i ę t y k a m i e ń , ś w i ę t e d r z e w o sta­ j ą się h i e r o f a n i a m i , gdy niejako p r z e s t a j ą b y ć sobą — z w y k ł y m kamieniem, z w y k ł y m drzewem. Na t y m jedno­ stkowym etapie d i a ł e k t y k a hierofanii, jej rozumienie, jakie znajdujemy u Eliade'go p r z y p o m i n a rozumienie s y m b o l u i jego d i a l e k t y k i przez J u n g a : „Symbolowi przysługuje ten p o d w ó j n y charakter r e a l n o ś c i i nie­ realności. Nie b y ł b y on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, k t ó ­ re nie m o g ł o b y b y ć symboliczne. A symboliczne m o ż e b y ć t y l k o to, co w j e d n e j r z e c z y o b e j m u j e jeszcze i n n ą . G d y b y zaś s y m b o l b y ł n i e r e a l n y to b y ł b y t y l k o c z y m ś p u s t y m i w y i m a g i n o w a n y m , n i e o d n o s z ą c y m s i ę do ż a d ­ nej r z e c z y w i s t o ś c i , w s k u t e k czego t a k ż e n i e b y ł b y s y m ­ bolem." as Te d w a k l u c z o w e t e r m i n y : p r z e c i w s t a w i e n i e sacrum i profanum, o r a z hierofanią, w oparciu o k t ó r e Eliade przedstawia i p o r z ą d k u j e zjawiska z zakresu historii r e l i g i i ( d o c i e r a j ą c do u n i w e r s a l n y c h , p o w t a r z a l n y c h s t r u k ­ tur w najrozmaitszych i kulturowo odległych odmia­ nach d o ś w i a d c z e n i a religijnego) p o z w a l a j ą u t r z y m a ć i po­ ł ą c z y ć ze s o b ą d w i e p e r s p e k t y w y u j m u j ą c e i s t o t ę t y c h zjawisk. P e r s p e k t y w ę a k c e n t u j ą c ą w y b ó r (diałektyka: gr. d i a l o g o — w y b i e r a m , r o z d z i e l a m , w y d r ą ż a m ) i p e r ­ s p e k t y w ę akcentującą szczególnego rodzaju wartość, ja­ k ą z a w i e r a w sobie k a ż d a h i e r o f a n i ą — w a r t o ś ć s y m b o ­ l u , nie t y l k o z jego w i e l o w y m i a r o w y m , integrującym, 0 c z y m j u ż b y ł a m o w a , ale r ó w n i e ż z p r z e z r o c z y s t y m , p r z e z i e r a j ą c y m , o t w a r t y m n a i n n e z n a c z e n i a i sensy c h a ­ r a k t e r e m , co n a j t r a f n i e j w y r a ż a u l u b i o n a s e n t e n c j a P a u ­ l a R i c o e u r ' a : „ S y m b o l d a j e do m y ś l e n i a " . Co i n n e g o d a j ą d o m y ś l e n i a , i co i n n e g o „ m ó w i ą " h i e r o f a n i ę uraniczne (symbole, postaci z w i ą z a n e z nie­ b e m ) , co i n n e g o t e l l u r y c z n e , co i n n e g o l u n a r n e . Z d w o ­ istej p e r s p e k t y w y , ta p i e r w s z a p o z w a l a o b s e r w o w a ć : 1 — o t w i e r a n i e się p o s z c z e g ó l n y c h z e s p o ł ó w s y m b o ­ licznych na inne aspekty r z e c z y w i s t o ś c i sacrum; 2 — przesunięcia a k c e n t ó w , znaczeń i sensów, tak jak np. p r z e s u n i ę c i a od hierofanii uranicznyeh m ó w i ą ­ c y c h o o d d a l e n i u , t r a n s c e d e n c j i , w z n i o s ł o ś c i , do t e l l u ­ ry cznych i a g r a r n o - w e g e t a c y j n y c h , a k c e n t u j ą c y c h moc, s k u t e c z n o ś ć , p ł o d n o ś ć , gdzie miejsce hierofanii (czegoś co o b j a w i a sacrum) z a j m u j ą k r a t o f a n i e ( c o ś , co o b j a ­ wia moc); 3 — charakterystyczne i powtarzalne zjawiska jak n p . d e i o t i o s i — b ó s t w a bez k u l t u , b ó s t w a n i e b a w y ­ pierane przez telluryczno-agrarno-wegetacyjne kulty 1 symbolikę płodności; fenomen wspólny zarówno dla religii plemiennych, jak i dla pewnych e t a p ó w rozwoju u n i w e r s a l n y c h s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h (np. w j u d o c h r z e ś c i j a ń s t w i e o d w r a c a n i e się od J a h w e k u B a a l o m — w Sta­ r y m t e s t a m e n c i e , od S t w ó r c y k u s t w o r z e n i u — p o g a ń ­ s t w o p i ę t n o w a n e p r z e z A p o s t o ł a P a w ł a ( R z y m . 1, 18—25); 4 — charakterystyczne zjawiska nieodłącznie zwią­ zane z ż y c i e m h i e r o f a n i i , s y m b o l i i o b r a z ó w — b. o g ó l ­ n i e p o j ę t e z j a w i s k o гкотгок^агттш ( b u r z e n i a j e d n y c h o b ­ r a z ó w i s y m b o l i , z a s t ę p o w a n i a ich i n n y m i ) oraz t d o l a t f i ( r a t o w a n i e s t a r y c h o b r a z ó w i s y m b o l i przez i n t e g r o w a ­ nie ich w n o w y c h u k ł a d a c h ) ; 5 — „imperializm" boskich postaci i lokalnych hierofanii, które zmierzają do wyrażenia wszystkich znaczeń z w i ą z a n y c h z i n n y m i hierofaniami i postaciami, i p r z e k s z t a ł c a n i a się na drodze totalizacji z n a c z e ń w po­ stacie i h i e r o f a n i ę u n i w e r s a l n e i t p . (że poprzestaniemy na w y m i e n i e n i u t y l k o t y c h k i l k u f e n o m e n ó w o b s e r w o ­ w a n y c h przez Eliade'go). D r u g a z a ś p e r s p e k t y w a ( ż e b y p o z o s t a ć p r z y t y m sa­ m y m u r a n i c z n y m p r z y k ł a d z i e ) p o z w a l a o d n a j d o w a ć sens symboliki niebiańskiej wstępowania, wchodzenia po schodach (w r y t u a ł a c h intronizacyjnych); w m o t y w a c h w ę d r ó w k i m i t y c z n y c h b o h a t e r ó w i ś w i ę t y c h , wznoszenia s i ę , l a t a n i a , „ b y c i a p o r w a n y m do t r z e c i e g o n i e b a " — j a k to o k r e ś l a j ą ś w i a d e c t w a o ś w i ę t y c h i ś w i ę t y m za­ chwyceniu, w technikach ekstatycznych; w symbolicz­ nej c i ą g ł o ś c i p o m i ę d z y ś w i ę t y m i g ó r a m i , mitologiczny­ m i w y o b r a ż e n i a m i góry kosmicznej, drzewa kosmiczne­ go, k o n t y n u a c j i t y c h s a m y c h z n a c z e ń w i d e o g r a m a c h wieży, s c h o d ó w , drabin, symbolice miejsc podniesionych i podniosłych jak np. tron, ołtarz. P e r s p e k t y w a t a k a p o k a z u j e j a k i s y m b o l „(...) p o z w a l a na p r z e j ś c i e , na obieg z jednej p ł a s z c z y z n y do d r u g i e j , z jednego ś w i a t a do d r u g i e g o , s c a l a j ą c w s z y s t k i e te p ł a s z c z y z n y i w s z y s t k i e t e p o z i o m y , ale n i e stapiając i c h w j e d n o " (por. n p . s y m b o l p e r ł y ł ą c z ą c y w s o b i e s y m b o l i z m a q u a t y e z n y i l u n a i i n y — I I . s. 432—3). N a �koniec perspektywa taka u m o ż l i w i a dostrzeżenie kores­ pondencji między np. niezwykle pojemnym kompleksem s y m b o l i k i l u n a r n e j , z w i ą z a n e j z r y t m e m faz k s i ę ż y c a , a tak r ó ż n o r o d n y m i f a k t a m i j a k „.narodziny, stawanie się, ś m i e r ć , z m a r t w y c h w s t a n i e ; w o d y , r o ś l i n y , kobieta, płodność, n i e ś m i e r t e l n o ś ć , c i e m n o ś c i kosmiczne, życie p ł o ­ dowe, egzystencja pozagrobowa z n a s t ę p u j ą c y m po niej odrodzeniem typu lumamego (światło w y ł a n i a j ą c e się z c i e m n o ś c i ) , tkanie, s y m b o l n i c i ż y w o t a , przeznaczenie, c z a s o w o ś ć i t d . " ( I I I , s. 162). P o z w a l a t e ż ś l e d z i ć n a j e j tle u w y r a ź n i a j ą c e się subkompleksy, j a k np. l u n a r n o -rozrodezy, księżyca-wody-kobiety-ziemi, księżyca-deszc z u - p ł o d n o ś c i - k o b i e t y - ś m i e r c i i t p (por. I I , s. 95—207). Obie zaś perspektywy w y z n a c z a j ą drogę, na k t ó r e j Eliade poddaje k r y t y c e szereg p o k u t u j ą c y c h dotychczas w e t n o g r a f i i p o j ę ć d o t y c z ą c y c h z j a w i s k r e l i g i j n y c h , oraz opacznych interpretacji i teorii z n i m i związanycn. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć k r y t y k a p o j ę c i a mana — u p a t ­ r y w a n i a w t y m z j a w i s k u w i a r y w moc, siłę o t a c z a j ą c ą przedmioty, osoby, zwierzęta, rośliny — pierwotnej, p r e a n i m i s t y c z n e j fazy r e l i g i i . I d ą c w tej k r y t y c e ś l a d a ­ m i s w y c h p o p r z e d n i k ó w e t n o l o g ó w : HocaTta, H o g b i n a , W i l l i a m s o n a , R a d i n a i i n . , r o z w a ż a j ą c o d p o w i e d n i k i rael a n e z y j i s k i e g o t e r m i n u mana ( o z n a c z a j ą c e g o o w ą m a g i c z ­ n ą moc i siłę) — jak orenda u Irokezów, oki u H u r o n ó w , megebe P i g m e j ó w , w o k a n d o i manitoo Siuksów i Algonkimów, Eliade kwestionuje tezę, iż w terminie mana z n a j d u j e w y r a z w i a r a w b e z o s o b o w ą s i ł ę i m o c r o z p r o s z o n ą w kosmosie, j a k t e ż poddaje w w ą t p l i w o ś ć w o g ó l e w s z e l k i e i n t e r p r e t a c j e s t a w i a j ą c e p r o b l e m oso­ b o w o ś c i tej mocy, d o c i e r a j ą c do i s t o t n y c h i m i m a n e n t n y c h k a t e g o r i i z w i ą z a n y c h z t y m i w i e r z e n i a m i . D a j e o n do zrozumienia j a k w odrzuconych interpretacjach , docho­ d z ą do g ł o s u p r o j e k c j e i k a t e g o r i e n a r z u c o n e p r z e z o b ­ s e r w a t o r ó w i b a d a c z y . Podczas g d y P a u l R a d i n u w a ż a w o d n i e s i e n i u do p o j ę ć wokanda i manitoo, iż najbar­ d z i e j a d e k w a t n y m i t e r m i n a m i , o d d a j ą c y m i i c h sens s ą : „święty", „dziwny", „ważny", „cudowny", „niezwykły", „silny", i że chodzi w nich przede w s z y s t k i m o z w r ó c e ­ nie u w a g i na moc realnego istnienia — Eliade dochodzi do w n i o s k u , i ż p r z e d m i o t y , z w i e r z ę t a , r o ś l i n y , d u s z e l u d z ­ k i e , o s o b y p o s i a d a j ą c e mana — t o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e d m i o t y , r o ś l i n y , etc. i s t n i e j ą c e p a r e x e l l e n e e . „ K r ó t ­ k o m ó w i ą c w s z y s t k o co p a r exellenee istnieje, t y m s a m y m p o s i a d a mana; inaczej m ó w i ą c , posiada m a n a to w s z y s t k o , co w y d a j e s i ę c z ł o w i e k o w i s k u t e c z n e , t w ó r ­ cze, d o s k o n a ł e (...). T a k w i ę c p r o b l e m p o s t a w i ć n a l e ż y w k a t e g o r i a c h o n t o l o g i c z n y c h : z j e d n e j s t r o n y t o , co i s t n i e j e , co j e s t r z e c z y w i s t e , z d r u g i e j s t r o n y t o , co n i e istnieje; nie zaś w kategoriach osobowe-bezosobowe, cielesne-bezcielesne, p o j ę c i a te b o w i e m w ś w i a d o m o ś c i ludzi p i e r w o t n y c h nie m a j ą pozycji, j a k ą zyskały w k u l t u r a c h w y ż s z y c h . T o , co j e s t w y p o s a ż o n e w m a n a — istnieje w p ł a s z c z y ź n i e ontologicznej i t y m s a m y m jest skuteczne, p e ł n e , owocne. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o «bezosobowosci» mana, pojęcie to b o w i e m w archaicz­ n y m h o r y z o n c i e d u c h o w y m n i e m a s e n s u " ( I I I , s. 172). R e k o n s t r u u j ą c ó w horyzont duchowy człowieka re­ ligijnego (w k u l t u r a c h archaicznych, pierwotnych, ple­ m i e n n y c h ) E l i a d e dociera do szeregu u n i w e r s a l n y c h zja­ w i s k i t o w a r z y s z ą c y c h i m d z i a ł a ń i p o s t a w homo reli­ giosis. T a k i m z j a w i s k i e m j e s t illud tempus, czas ś w i ę t y , m i t y c z n y , czas w z o r c o w y . C z ł o w i e k r e l i g i j n y p r a g n i e ż y ć w owym czasie ( m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a nym, powtarzanym, odtwarzanym w rytuale, obrzędzie, zwyczaju, działaniu technicznym) n a ś l a d u j ą c ó w czas p o c z ą t k u , k i e d y wszystko d z i a ł o się p o r a z p i e r w s z y . M i t , ś w i ę t a historia (odpowiednio do t r a d y c j i z jej: „ T a k r o b i l i nasi ojcowie, dziadowie i pradziadowie...") j e s t o p o w i e ś c i ą o gęsta deorum, jest z b i o r e m preceden­ sowych aktów, historią. działań, wydarzeń. Jest więc wzorcową C z ł o w i e k r e l i g i j n y poprzez o b r z ę d y , r y t u a ł y , obrazy (imago — i m i t a r e = n a ś l a d o w a ć ) o d t w a r z a ó w czas, o w ą ś w i ę t ą r z e c z y w i s t o ś ć , stara się zbliżyć d o ń i odzy­ skać jej doskonałość i pełnię. Widać to zarówno w zwy­ czaju p i e l g r z y m k i na K a l w a r i ę ( k t ó r a , j a k z a u w a ż a Ste­ fan C z a r n o w s k i w s t u d i u m o r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j , jest p o w r o t e m do czasu M ę k i P a ń s k i e j , „(...) w ę d r ó w k i Je­ zusa o d W i e c z e r n i k a p o p r z e z G ó r ę O l i w n ą a ż n a G o l ­ gotę") jak i w samych kalwariach odtwarzających wier­ nie scenerię t y c h w y d a r z e ń ( „ J e r o z o l i m a przeniesiona do P o l s k i ! " p o w i e C z a r n o w s k i ) , w B o ż o n a r o d z e n i o w y c h zwyczajach ż ł o b k a , r o z ś c i e l a n i a s ł o m y w izbie, w k ł a d a ­ n i a siana pod obrus w i g i l i j n e g o stołu itp. O w o o d t w a ­ r z a n i e czasu początków szczególnie w y r a ź n i e widać w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , gdzie z a j ę c i o m t e c h n i c z n y m , r o l ­ n i c z y m , gospodarczym (np. b u d o w a n i u d o m u , k o n s t r u o ­ w a n i u łodzi, uprawie ogrodów) b ą d ź towarzyszy re­ cytacja m i t u kosmogonicznego, b ą d ź t e ż są cne w i e r n y m o d t w o r z e n i e m i p o w t a r z a n i e m c z y n n o ś c i oraz d z i a ł a ń o b ­ j a w i o n y c h przez B o g ó w , h e r o s ó w , o k t ó r y m opowiada mit. S z c z e g ó l n ą r o l ę w r e a k t u a l i z o w a n i u czasu ś w i ę t e g o o d g r y w a j ą m i t y kosmogoniczne z ich zasadniczymi w ą t ­ k a m i p r z e j ś c i a od C h a o s u do K o s m o s u , ' o d b e z ­ ł a d u do u f o r m o w a n i a , od ś m i e r c i do ż y c i a , „ o b r a z y R a ­ j u " , s y m b o l i z m centrum, s y m b o l i k a środka świata (por. S t e f a n C z a r n o w s k i , j e g o p r e k u r s o r s k i e s t u d i a o magdeznoHredigijnym w a r t o ś c i o w a n i u p r z e s t r z e n i ) . Człowiek religijny pragnie żyć w centrum, w sa­ mym środku rzeczywistości par exellenee istniejącej, t a m g d z i e m o ż l i w y j e s t k o n t a k t ze w s z y s t k i m i p o z i o m a ­ m i sacrum, gdzie m o ż l i w e jest p r z e j ś c i e z jednej sfery do d r u g i e j ( n i e b o - z i e m i a - p o d z j e m i e ) . T a k i m i e l e m e n t a m i s y m b o l i z m u c e n t r u m s ą n p . święta góra, góra kosmicz­ na d o t y k a j ą c a s w y m w i e r z c h o ł k i e m n i e b a , p r z e c h o d z ą c a p r z e z n i ą o ś ś w i a t a , drzewo kosmiczne, z n a j d u j ą c e się w o b r a z a c h R a j u d r z e w o ż y c i a , ź r ó d ł o w o d y żywej. Sku­ p i a t e e l e m e n t y w sobie ś w i ą t y n i a ( n p . w a r c h i t e k t u r z e c e r k w i w y s t ę p u j e p o d z i a ł na niebo i ziemię, złączone rajskimi, królewskimi wrotami), która jest Obrazem Ś w i a t a (Imago M u n d i ) , siedziby ludzkie, d o m y zoriento­ wane na ś r o d e k ś w i a t a (ołtarze domowe, miejsca święte) same b ę d ą c e o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u (por. s t u d i u m o kosmologicznych aspektach symboliki j u r t y Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego), lokalne sanktuaria i miejsca święte dublujące symboliczną strukturę „środka świata" (Eliade zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y fenomen c z ę s t y c h d u b l e t ó w w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — por. s t u d i u m Mariusza Wieczorkowskiego na temat legendy 0 środku świata w Oporowie — w tradycji nisławie Oporowskim). o św. Sta­ T e n kreacjonistyczny pierwiastek, p r z e j ś c i a od C h a ­ osu do K o s m o s u , n a w i ą z a n i e do p r a w z o r c a stworzenia ś w i a t a , p o w r ó t do i l l u d t e m p u s o b s e r w o w a ć możemy w r y t u a ł a c h konsekracyjnych, w obchodach ś w i ą t cyklu d o r o c z n e g o , w p r z e j ś c i u od S t a r e g o do N o w e g o R o k u , od z i m y do w i o s n y ( u t o ż s a m i a n y c h z p r z e j ś c i e m od ś m i e r c i do ż y c i a ) . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć , c z ę s t o k r o ć r e a l i ­ z u j ą c e się w s p o s ó b n i e j a w n y , n a w i ą z a n i a do praczasu 1 p r a a k t u stworzenia (np. obrazy stworzenia ś w i a t a , R a ­ j u — w k o l ę d a c h b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , światy wyko­ nane z o p ł a t k a i zawieszane u p o w a ł y , sombolika cho­ i n k i czy p a l m y w i e l k a n o c n e j j a k o k r y p t o f a n i i Drzewa Ż y c i a ) , n a w i ą z a n i e do m i t u k o s m o g o n i c z n e g o w naj­ drobniejszych szczegółach o b r z ę d o w o ś c i dorocznej i ro­ dzinnej, w symbolach, emblematach, zwyczajach, w y ­ o b r a ż e n i a c h , wierzeniach, s k ł a d a j ą c y c h się na f o l k l o r — w i e d z ę , czy t e ż l u d o w ą w i z j ę ś w i a t a (szerzej o n a w i ą z a - r •)7 1 �niach do szard Tomiccy, i człowieka, mitu kosmogonicznego Drzewo Warszawa Życia. — por. Ludowa Joanna wizja i Ry­ świata 1975). Inne p r z y k ł a d y to: obrzędowość towarzysząca naro­ d z i n o m dziecka, s t a n o w i ą c a k o m p l e k s h u m i positio (roz­ w i ą z a n i a na ziemi — o b r z ę d napotykany p r a w i e w s z ę ­ d z i e o d A u s t r a l i i p o C h i n y , o d A f r y k i po A m e r y k ę P o ­ ł u d n i o w ą , p o s i a d a j ą c y swe o d p o w i e d n i k i u s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w i Rzymian w wyobrażeniach bogini narodzin (Ejletyja, Damia, Aukseja), p r z e d s t a w i a j ą c y c h ją na k l ę c z k a c h , w p o z y c j i k o b i e t y , k t ó r a r o d z i na z i e m i ) , w jeszcze b a r d z i e j p o w s z e c h n y m z w y c z a j u k ł a d z e n i a n o ­ w o r o d k a na z i e m i ę , w k t ó r y m znajduje w y r a z d o ś w i a d ­ czenie i ż : „ m a t k a l u d z k a j e s t t y l k o przedstawicielką W i e l k i e j M a t k i t e l l u r y c z . n e j (...) p o c z ę c i e i r o z w i ą z a n i e to m i k r o k o s m i c z n e wersje wzorcowego a k t u d o p e ł n i o ­ nego przez z i e m i ę : m a t k a l u d z k a n a ś l a d u j e t y l k o i p o ­ wtarza praakt pojawienia się życia w łonie ziemi" ( I I I , s. 151). D o t e j s a m e j s y m b o l i k i — d a j ą c e j w y r a z p r z e ­ konaniu o ciągłości życia i śmierci, ich paradoksalnej j e d n o ś c i , o u z y s k a n i u nowego życia przez ś m i e r ć — n a w i ą z u j e zwyczaj grzebania z m a r ł y c h w pozycji kucz­ nej ( e m b r i o n a l n e j ) ; a t a k ż e o b r z ę d y n o w y c h n a r o d z i n (posiadające moc u z d r a w i a j ą c ą symboliczne pogrzeba­ nie chorych, g r z e s z n i k ó w , a w r y t u a ł a c h inicjacyjnych obejmujących obrzędową śmierć i zmartwychwstanie — p o g r z e b a n i e n e o f i t y w z i e m i , u m i e s z c z e n i e go w d o l e ) gdzie s y m b o l i c z n y pogrzeb ma t ę s a m ą w a r t o ś ć magiczn o ^ r e l i g i j n ą , co z a n u r z e n i e w w o d z i e , chrzest. „ C h r z e s t u z m y s ł a w i a ś m i e r ć i pogrzeb, ż y c i e i z m a r t w y c h w s t a ­ nie. G d y z a n u r z y m y g ł o w ę w wodzie, j a k b y w grobie, s t a r y c z ł o w i e k p o g r ą ż a s i ę i zostaje p o g r z e b a n y ; g d y wychodzi z wody: wraz pojawia się nowy człowiek." i'Jan C h r y z o s t o m ) . W obrzędach związanych z p a l m ą w i e l k a n o c n ą : ob­ c h o d z ą c z n i ą pola, s t a w i a j ą c j ą w rogach p ó l , uderza­ j ą c n i ą z w i e r z ę t a podczas p i e r w s z e g o w i o s e n n e g o w y p ę d u b y d ł a na pastwisko (palmy u ż y w a się w ó w c z a s w y m i e n n i e z c h o i n k ą , z a c h o w a n ą do tego c e l u o d B o ­ żego Narodzenia) — w geście uderzenia p a l m ą ludzi, w z a t y k a n i u " j e j p o d d a c h e m d o r n u czy b u d y n k ó w gos­ p o d a r c z y c h : c z ł o w i e k s t w a r z a n i e j a k o n a n o w o siebie, z w i e r z ę t a , p o l a i t d . czy t e ż p r e c y z y j n i e j m ó w i ą c — o d ­ t w a r z a na n o w o ś w i a t . Podobnie s y m b o l i z m „ s t w o r z e n i a ś w i a t a " odnajdu­ j e m y w zwyczajach o b d a r o w y w a n i a dzieci i z m a r ł y c h podczas N i e d z i e l i Przewodniej — jajkami, pisankami (z j a j k a w y p r o w a d z a ł y p o c z ą t e k ś w i a t a kosmogoniczne mity Egiptu, Fenicji, Chaldei, starożytnych Indii, Poli­ nezji i Malanezji, w Oceanii np. panuje przekonanie, że c z ł o w i e k rodzi się z jajka). Kosmogonii odpowiada w ó w c z a s antropogonia, stworzenie człowieka naśladuje i powtarza stworzenie Kosmosu. Zna „jajo w s z e c h ś w i a t a " t a k ż e i mitologia grecka — pelazgijski i h o m e r y c k i m i l o stworzeniu świata. W misteriach orfickich barwione do p o ł o w y n a c z a r n o j a j o s y m b o l i z o w a ł o n o c i d z i e ń , ś m i e r ć i ż y c i e . J a j k a u w a ż a n o t e ż za u l u b i o n ą p o t r a w ę z m a r ł y c h , o c z y m ś w i a d c z ą m a l o w i d ł a nagrobne i zna­ leziska skorupek, ś w i a d c z ą c y c h o z w y c z a j u składania w s t a r o ż y t n o ś c i j a j e k do g r o b u . S p l o t t y c h k r e a c j o n i ­ s t y c z n y c h z n a k ó w m o ż e m y z n a l e ź ć w z w y c z a j u zano­ szenia p i s a n e k na m o g i ł y , w z a w i e s z a n i u i c h s k o r u p e k na drzewkach „ m a i k a c h " , w geście p r z e ż e g n a n i a się znakiem krzyża, w modlitwach rozpoczynających i k o ń ­ c z ą c y c h d z i e ń , m o d l i t e w k a c h do ś w i ę t y c h i f o r m u ł a c h t o w a r z y s z ą c y c h zabiegom magiczno-medycznym, w k t ó ­ r y c h p r z y w o ł u j e się obrazy Raju, Golgoty, M ę k i P a ń ­ skiej (por. t e k s t y m o d l i t e w e k z e b r a n y c h przez Fran­ c i s z k a K o t u l ę w k s i ą ż c e p t . Znaki przaszłości). Wszyst­ 58 k i e obrazy w p r o w a d z a j ą c z ł o w i e k a w s y m b o l i c z n e uczes­ tnictwo w odrodzeniu i odnowieniu Kosmosu. Pierwiastek kreacjonistyczny m o ż e m y t a k ż e obser­ w o w a ć w s a m e j s t r u k t u r z e czasu ś w i ą t e c z n e g o — w za­ w i e s z e n i u n a co d z i e ń o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m ( r y t u a l n e rozpasanie, orgie), w o d w r ó c e n i u r ó l z w i ą z a n y c h z po­ d z i a ł e m n a p ł c i , w o b r z ę d o w e j z a m i a n i e szat, w s y m b o ­ l i c z n y m p o w r o c i e do czasu C h a o s u , p i e r w o t n e g o n i e ukształtowania poprzedzającego akt stworzenia, czasu, który charakteryzuje się, podobnie jak czas e s c h a ­ tologiczny („pagórki b ę d ą z r ó w n a n e a doliny wypeł­ nione", „lew będzie obok jagnięcia", „dziecko obok żmiji"), podobnie j a k Bóg w „definicji" Mikołaja z K u zy — „ T a j e m n i c a p e ł n i " , p o g o d z e n i e m s p r z e c z n o ś c i , j e d ­ nością p r z e c i w i e ń s t w , coincidentia oppositorum. T o co u E l i a d e ' g o ( o b o k u j a w n i e n i a k o s m o - t e o l o gicznych f u n k c j i symbolu, w świetle k t ó r y c h t r a c ą racje b y t u takie p o j ę c i a j a k np. k u l t roślin czy k u l t zmar­ ł y c h ) s t a n o w i m o r f o l o g i ę sacrum, fenomenologię świę­ t o ś c i , to u G e r a r d u s a v a n d e r L e e u w ' a (1890 — —1950), h o l e n d e r s k i e g o t e o l o g a , p a s t o r a , r e l i g i o z n a w c y , muzykologa i egiptologa, autora Phdnomennologie der Religion, 1956 ( t ł u m . p o l . Fenomenologia Religii, War­ s z a w a 1978 ( I V ) i w i e l u i n n y c h p r a c — jest fenome­ n o l o g i ą m o c y . „ C z ł o w i e k r e l i g i j n y — pisze L e e u w — p r a g n i e ż y c i a bogatszego, g ł ę b s z e g o i szerszego, p r a g n i e mocy. I n n y m i s ł o w y człowiek szuka w swym życiu c z e g o ś , co go p r z e w y ż s z a , p r a g n ą c s i ę t y m p o s ł u ż y ć , a l b o s i ę do tego m o d l i ć . C z ł o w i e k , k t ó r y n i e p r z y j m u j e ż y ­ cia po p r o s t u , lecz c z e g o ś o d e ń chce ( m o c y ) , s t a r a s i ę z n a l e ź ć w ż y c i u sens. P o r z ą d k u j e ż y c i e w j a k ą ś s e n s o w ­ ną całość (znaczeniową): w ten sposób powstaje kul­ tura. Na p s t r o k a c i z n ę danych zarzuca r e g u l a r n i e sple­ cioną sieć; w t e d y p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie: d z i e ł o sztuki, obyczaj, gospodarka. Z kamienia człowiek czyni sobie o b r a z , z p o p ę d u n a k a z , z p u s t k o w i a — u p r a w n e pole. W ten s p o s ó b rozwija moc. A l e nie poprzestaje na t y m , s z u k a d a l e j coraz g ł ę b s z e g o i szerszego s e n s u " (TV, s. 720). 4 T a k j a k w p r z y p a d k u Eliade'go, z a s y g n a l i z o w a l i ś m y t y l k o n i e k t ó r e w ą t k i z jego s t u d i ó w , t a k i w p r z y p a d k u a u t o r a Fenomenologii religii o g r a n i c z y m y się t y l k o do w y p o w i e d z i określających p o s t ę p o w a n i e fenomenologicz­ ne. W w y p o w i e d z i a c h t y c h m a m y do c z y n i e n i a z b a r ­ dziej — a n i ż e l i u Eliade'go — ś w i a d o m y m w y a r t y k u c w a n i e m zasad i e t a p ó w m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j . ? F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , j a k k o l w i e k u p r a w i a n a i przez t e o l o g ó w , czy t e ż u j a w n i a j ą c a k o s m o - t e o l o g i c z n e f u n k c j e symboli, różni się od teologii: „Teologia m ó w i o Bogu. W f e n o m e n o l o g i i B ó g n i e jest a n i p o d m i o t e m , a n i p r z e d ­ miotem, albowiem m u s i a ł b y być fenomenem, t j . m u s i a ł ­ by u k a z y w a ć się. Bóg zaś nie ukazuje się, t j . nie u k a ­ z u j e s i ę w t a k i s p o s ó b , ż e b y ś m y m o g l i go r o z u m i e ć i m ó w i ć o n i m . K i e d y się ukazuje, r o b i to w z u p e ł n i e i n n y s p o s ó b , t a k i , k t ó r y n i e p o c i ą g a za s o b ą z r o z u m i a ­ ł e j m o w y , lecz z w i a s t o w a n i e " ( I V , s. 728). F e n o m e n o ­ logia n a t o m i a s t jest ś w i a d e c t w e m , j a k i e s k ł a d a badacz z tego, co z o s t a ł o m u u k a z a n e , co z r o z u m i a ł p r z y g l ą ­ d a j ą c się ludziom, zdarzeniom, f a k t o m ( r e l i g i j n y m , k u l ­ t u r o w y m ) . W teologii m ó w i ą c e j o Bogu, o g a r n i a j ą c e j kie­ r u n e k p i o n o w y ( d r o g ę o d B o g a do c z ł o w i e k a ) i p o z i o m v ( d r o g ę c z ł o w i e k a do B o g a ) , t r e ś c i ą z w i a s t o w a n i a o B o g u jest j e g o ukrycie i objawienie. Fenomenologia natomiast zajmuje się t y l k o k i e r u n k i e m poziomym. „Jej domem — n a w e t j e ś l i o p i e r a s i ę o n a n a m i ł o ś c i do z a ś w i a t ó w — j e s t z i e m i a " ( I V , s. 728). T r e ś c i ą , ś w i a d e c t w e m f e n o ­ m e n o l o g i i j e s t w i ę c t o , co dane i interpretacja. Fenomenologia, j a k k o l w i e k m ó w i ą c a o przeżyciach, n i e jest p s y c h o l o g i ą . N i e i n t e r e s u j ą jej subiektywne stany, odczucia, doznania, ale z o b i e k t y w i z o w a n e , u d o - �kumentowane, przeżycia, np. nia w (częstokroć takim „przeżycie nie rozumieniu drzewa, jako wyrażone jakie epifanii bezpośrednio) zawiera życia, w sobie odradza­ się, miodości, n i e ś m i e r t e l n o ś c i " itp. Aczkolwiek z u p e ł n i e r ó ż n a od s t r u k t u r a l i z m u , bo uznająca ciągłość pomiędzy przeżyciem a rzeczywistoś­ cią, r e k o n s t r u u j ą c a przeżycie jako organiczną całość, d a j ą c ą s i ę r o z u m i e ć n a p o d s t a w i e j e j c z ę ś c i (por. r e ­ konstrukcje przeżycia numinotycznego u Rudolfa Otta), fenomenologia ma z n i m wiele w s p ó l n y c h elementów. C ó ż b o w i e m oznacza ta r e k o n s t r u k c j a ? — „ M o ż n a j ą opisać j a k o wprowadzenie pewnego p l a n u w chaotycz­ n ą g m a t w a n i n ę w ą t k ó w t z w . r z e c z y w i s t o ś c i . Plam t e n n a z y w a s i ę s t r u k t u r ą . S t r u k t u r a to z w i ą z e k , k t ó r y n i e jest ani j e d y n i e p r z e ż y w a n y , a n i t e ż j e d y n i e w y a b s t r a ­ h o w a n y l o g i c z n i e czy k a u z a l n i e , lecz — r o z u m i a n y . S t a ­ n o w i ona o r g a n i c z n ą c a ł o ś ć , k t ó r e j n i e m o ż n a r o z ł o ż y ć na części, ale k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć na podstawie jej części; s t a n o w i t k a n i n ę , k t ó r e j nie uda się u t k a ć przez d o d a w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w czy c l e d u k o w a n i e j e d n e g o e l e m e n t u z i n n e g o , ale k t ó r ą z n ó w da s i ę r o ­ z u m i e ć j a k o c a ł o ś ć . I n n y m i s ł o w y s t r u k t u r a jest w p r a w ­ dzie p r z e ż y w a n a , ale nie b e z p o ś r e d n i o ; jest k o n s t r u o w a ­ na, ale n i e w s p o s ó b l o g i c z n o - p r z y c z y n o w o - a b s t r a k c y j ny. S t r u k t u r a jest sensownie u c z ł o m o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ­ c i ą . Sens z a ś n a l e ż y c z ę ś c i o w o do s a m e j r z e c z y w i s t o ś c i a c z ę ś c i o w o do k o g o ś , k t o s t a r a s i ę j ą z r o z u m i e ć . Sens jest zawsze z a r ó w n o z r o z u m i a ł o ś c i ą , j a k r o z u m i e n i e m , i to w n i e p o d z i e l n y m , p r z e ż y w a n y m z w i ą z k u . N i g d y nie da s i ę p o w i e d z i e ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , co j e s t m o i m r o z u ­ m i e n i e m , a co z r o z u m i a ł o ś c i ą tego, co r o z u m i a n e . T o m a m y na m y ś l i , k i e d y m ó w i m y , że o d s ł a n i a się p r z e d nami zrozumiałość jakiegoś związku, jakiegoś człowie­ k a czy t e ż j a k i e g o ś w y d a r z e n i a " ( I V , s. 713). Sens n i e jest t u w i ę c w y n i k i e m matematycznych (logicznych) m o ż l i w o ś c i k o m b i n a c j i z n a c z e ń — „... w y k l u c z a s i ę t u wszelkiego r o d z a j u przemoc wobec rzeczy, e m p i r y c z n ą , l o g i c z n ą czy m e t a f i z y c z n ą " ( I V , s. 719). N a w i ą z a n i e do t r a d y c j i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , o p i e ­ r a j ą c y c h się na r o z u m i e n i u ( D i l t h e y ) , ta g ł ę b o k a d i a l e k t y c z n o ś ć — „ C a ł a istota f e n o m e n u dana jest w t y m , że j a w i się » k o m u ś « . K i e d y ó w »ktoś« zaczyna m ó w i ć 0 t y m , co s i ę j a w i , w ó w c z a s m a m y do c z y n i e n i a z f e ­ n o m e n o l o g i ą " ( I V , s. 712) — p o z w a l a p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p o s t ę p o w a n i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o do r o z m o w y , j a k ą p r o ­ w a d z i badacz z r z e c z y w i s t o ś c i ą ( d o k u m e n t a m i , w y p o w i e ­ d z i a m i , f a k t a m i , o d n o s z ą c y m i s i ę c z ę s t o k r o ć do d a l e k i e j p r z e s z ł o ś c i , w t y m sensie do z a - ś w i a t ó w ) i p r z y z n a ć , ż e : „ F e n o m e n o l o g i a n i e j e s t w y s p e k u l o w a n ą m e t o d ą , lecz p r a w d z i w i e l u d z k ą d z i a ł a l n o ś c i ą ż y c i o w ą , k t ó r a polega na t y m , że n i e g u b i m y się a n i w rzeczach, a n i w na­ s z y m ego, n i e u n o s i m y s i ę , j a k B ó g , n a d r z e c z a m i a n i n i e p o r u s z a m y s i ę w ś r ó d n i c h j a k z w i e r z ę t a , lecz c z y ­ n i m y c o ś , co n i e j e s t d a n e a n i z w i e r z ę c i u , a n i B o g u : s t o i m y r o z u m i e j ą c o n a u b o c z u i o g l ą d a m y t o , co s i ę n a m u k a z u j e " ( I V , s. 717). „ K a ż d e p o s z c z e g ó l n e p r z e ­ ż y c i e j e s t j u ż z w i ą z k i e m , ( o d n o s i s i ę to z a r ó w n o do p r o c e s u b a d a w c z e g o , d o r o z u m i e n i a , i do p r z e ż y c i a j a k o p r z e d m i o t u r e k o n s t r u k c j i — p r z y p . Z . В . ) . T o co s i ę ukazuje, ukazuje s i ę w obrazie. M a p l a n y (tła) dalsze 1 p l a n y boczne; wobec i n n y c h u k a z u j ą c y c h się jestestw (Wesenheiten) pozostaje w s t o s u n k u p o d o b i e ń s t w a lub k o n t r a s t u , l u b t e ż w stu i n n y c h relacjach, t a k i c h j a k : uwarunkowanie, położenie peryferyjne lub centralne, k o n k u r e n c j a , dystans i t p . Relacje te są zawsze r e l a c j a m i postrzegalnyrni, stosunkami r o z u m i a n y m i . Nie są to n i g ­ dy relacje faktyczne, stosunki przyczynowe. Naturalnie, n i e w y k l u c z a j ą t y c h o s t a t n i c h , ale n i c o n i c h n i e m ó w i ą . M a j ą znaczenie w y ł ą c z n i e w z r o z u m i a ł y m z w i ą z k u . Tego r o d z a j u z w i ą z e k — n i e z a l e ż n i e od t e g o , czy d o t y c z y jakiegoś człowieka, nazywamy (Por. typem typologię sytuacji lub religii historycznej typem przeprowadzoną wśród znanych s y s t e m ó w religijnych, su i u c i e c z k i , r e l i g i a pokoju, religia i współczucia, w a l k i , religia nieskończoności religia czy idealnym" i religii (IV, przez пр.: religia s. Leeuwa, dystan­ : spokoju, relig a ascezy, religia — 714). nie­ nicości miłości). N a f e n o m e n o l o g i ę , „ k t ó r a j e s t m ó w i e n i e m o t y m , co się n a m p o j a w i ł o , s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e stadia: a — N a z y w a n i e — „ t e m u co s t a ł o s i ę w i d z i a l n e n a d a j e m y n a z w ę . (...) N a d a j ą c n a z w y r o z d z i e l a m y f e n o ­ m e n y i ł ą c z y m y j e ze s o b ą , t j . i n n y m i s ł o w y k l a s y f i k u ­ j e m y je. C o ś do czegoś w ł ą c z a m y albo z czegoś e l i m i n u ­ j e m y . T o n a z y w a m y « o f i a r ą » , to z n ó w « o c z y s z c z e n i e m • > " ( I V , s. 715) . . . „ s y m b o l i z m e m c e n t r u m " , „ h i e r o f a n i ą " , „ h u m i positio", „ m y s t e r i u m t r e m e n d u m " i t p . b — W ł ą c z e n i e fenomenu we w ł a s n e ży­ cie — jeżeli b a r b a r z y ń c a opowiada p r o f e s o r o w i , że ongiś i s t n i a ł j e d y n i e w i e l k i pierzasty w ą ż , to ten uczo­ n y m ą ż n i e m ó g ł b y w o g ó l e u z n a ć s i ę za z n a w c ę w t e j materii, g d y b y nie poczuł się w e w n ę t r z n i e w s t r z ą ś n i ę t y i przynajmniej w pewnej mierze nie zechciał z a p r a g n ą ć , ażeby ó w barbarzyńca miał słuszność. Tylko stałe i usil­ ne ć w i c z e n i e w u m i e j ę t n o ś c i w z y w a n i a s i ę , t y l k o n i e ­ ustanne uczenie się r ó ż n y c h r ó l pozwala fenomenolo­ g o m w y j a ś n i a ć t o , co s i ę u k a z u j e " ( I V , s. 716); с — P o w s t r z y m a n i e s i ę od s ą d ó w (epo­ chs) — f e n o m e n o l o g i a m ó w i ą c п р . o s y m b o l i c e w ó d , z a ­ dowala się tu stwierdzeniem zawartej w niej concidentia oppositorum (woda, jako nośnik życia, odrodzenia, i w o d a , j a k o n o ś n i k ś m i e r c i , chaosu) — u c h y l a j ą c w s z e l ­ k i e s ą d y , d o t y c z ą c e tego, czy t a k i c h a r a k t e r s y m b o l i z ­ m u w ó d w y n i k a z e m p i r y c z n y c h , m e t a f i z y c z n y c h , czy t e ż logicznych (myślenie binarne) właściwości wody; d — V / у j a ś n i e n i e — „... t o , co n a l e ż y do siebie, p o w i n n o z o s t a ć z ł ą c z o n e , t o , co r ó ż n e , p o w i n n o z o s t a ć o d siebie o d d z i e l o n e . N i e w t e n j e d n a k s p o s ó b , b y z w i ą z ­ ki przyczynowe d e t e r m i n o w a ł y wyjaśnienie, jak np. A w y n i k a z В , С z n ó w ma t a k ą genezę, k t ó r a zbliża je do D — lecz j e d y n i e i w y ł ą c z n i e w t e n s p o s ó b , ż e u z y s ­ k u j ą f o r m ę z r o z u m i a ł y c h z w i ą z k ó w , j a k to n p . c z y n i p e j ­ zażysta łącząc lub oddzielając poszczególne «fragmenty». W s p ó ł i s t n i e n i e nie p o w i n n o s t a w a ć się istnieniem o d r ę b ­ n y m , lecz z r o z u m i a ł ą ł ą c z n o ś c i ą . I n n y m i s ł o w y s z u k a m y z w i ą z k u o charakterze t y p u idealnego. N a s t ę p n i e sta­ r a m y się z w i ą z e k ten p r z y p o r z ą d k o w a ć w i ę k s z e j c a ł o ś ­ ci z n a c z e n i o w e j i t d . ( I V , s. 717); e - - W s z y s t k i e te a k t y r a z e m i j e d n o c z e ś n i e s t a n o ­ wią w ł a ś c i w e rozumienie. Doświadczenia fenomenologii r e l i g i i , k t ó r a j e s t n i e h i s t o r i ą , lecz r o z u m i e n i e m f a k t ó w religijnych, w y m a g a j ą c y m nieustannej k o r e k t u r y i w s p ó ł ­ d z i a ł a n i a ze s t r o n y h i s t o r i i , f i l o l o g i i , a r c h e o l o g i i i i n ­ n y c h nauk szczegółowych, nie t y l k o w y d a j ą się nieod­ zowne w badaniu i rekonstruowaniu k u l t u r y duchowej, a l e m o g ą w n i e ś ć w i e l e c e n n y c h i n s p i r a c j i do b a d a ń n a d k u l t u r ą w ogóle. W y s t a r c z y b o w i e m z a u w a ż y ć , iż po­ między faktami religijnymi a faktami kulturowymi w y ­ s t ę p u j e istotne p o d o b i e ń s t w o . Wystarczy d o k o n a ć m a ł e g o p r z e s u n i ę c i a , k t ó r e zawiera się j u ż w pojęciu „rzeczy ś w i ę t y c h " (a w i ę c o d z n a c z a j ą c y c h s i ę s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ­ c i ą , w a g ą i z n a c z e n i e m , j a k i e s i ę do n i c h p r z y w i ą z u j e ) by z n a l e ź ć się na g r u n c i e f e n o m e n o l o g i i k u l t u r y , zaj­ m u j ą c e j się t a k i m i faktami, k t ó r e w danej społeczności, k u l t u r z e , w y r ó ż n i a j ą s i ę od p o z o s t a ł y c h r z e c z y s w ą n a d w a r t o ś c i o w o ś c i ą . „ B a d a j ą c ż y c i e i w s p ó ł ż y c i e ludzi obec­ n i e l u b w p r z e s z ł o ś c i — pisze f e n o m e n o l o g Jacques D . J. W a a r d e n b u r g — w ś r ó d d a n y c h f a k t ó w możemy zawsze r o z r ó ż n i ć k i l k a t a k i c h , k t ó r e w t y m ż y c i u czy w s p ó ł ż y c i u m i a ł y l u b m a j ą dla zainteresowanego znacze- " 59 �nie s z c z e g ó l n e , w i ę k s z e n i ż w y d a r z e n i a codzienne. T a k i e w y r ó ż n i o n e f a k t y z a j m u j ą specjalne miejsce w naszym ż y c i u . D o t y c h f a k t ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę od p o z o s t a ł y c h w y ­ d a r z e ń naszego ż y c i a s w ą n a d w a r t o ś c i ą ( M e h r w e r t ) n a ­ l e ż ą z a r ó w n o sposoby z a c h o w a n i a , w y o b r a ż e n i a , o p o w i e ś ­ ci i t d . , j a k i o k r e ś l o n e k o n k r e t n e r z e c z y , z w i e r z ę t a i l u ­ dzie. P r z y t y m aspekt z n a c z e n i o w y zazwyczaj d o m i n u j e n a d a s p e k t e m f a k t y c z n y m , t a k , ż e w y r ó ż n i o n e w t e n spo­ s ó b f a k t y ż y c i a d a n e j j e d n o s t k i czy s p o ł e c z n o ś c i n i e t y l ­ k o s p e ł n i a j ą f u n k c j ę w y z n a c z o n ą p r z e z samo t w o r z y w o lecz -'urazem t a k ż e s t a n o w i ą t o , co z w y k l e n a z y w a m y systemem symboli. K r ó t k o m ó w i ą c , s p e ł n i a j ą one f u n k ­ cję s y m b o l i c z n ą P o d o b n i e j a k z c h w i l ą p r z y b y c i a do obcego k r a j u , k t ó r y c h c i e l i b y ś m y p o z n a ć , b ę d z i e m y s z u ­ k a ć t y c h rzeczy, k t ó r e e w i d e n t n i e i n t e r e s u j ą d a n y c h l u ­ d z i , t a k t e ż b a d a j ą c i n n ą n i ż nasza k u l t u r ę — z w ł a s z c z a w t e d y g d y c h o d z i o p r o b l e m r e l i g i i — s z u k a m y tego, co m a t a m w i ę k s z ą w a r t o ś ć d l a z a i n t e r e s o w a n e g o . W y ­ k r y c i e tego r o d z a j u z n a c z ą c y c h f a k t ó w d o k o n u j e s i ę c z ę ś c i o w o n a p o d s t a w i e tego, co b a d a c z o w i r z u c a s i ę bez­ p o ś r e d n i o w o c z y ze w z g l ę d u n a z g o d n o ś ć l u b k o n t r a s t z j e g o w ł a s n ą k u l t u r ą i co u ś w i a d a m i a a n sobie w n o w y i szczególny sposób, częściowo zaś dzięki jego w y s i ł k o w i , by p o j ą ć w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę o d n o ś n e j k u l t u r y i r e l i ­ g i i oraz z r o z u m i e ć z w i ą z k i w danej c a ł o ś c i . W odniesieaiu dc pierwszego p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą c e m o ż e b y ć stwierdzenie, że zgodność i kontrast odnoszą się nie t y l ­ k o do z e w n ę t r z n y c h , o d i z o l o w a n y c h f a k t ó w z ż y c i a b a ­ dacza i b a d a n e j k u l t u r y , lecz t a k ż e do g ł ę b s z y c h w a r s t w , jak n p . w z a j e m n y u k ł a d t y c h z n a c z ą c y c h f a k t ó w w o d ­ n o ś n e j k u l t u r z e " . F e n o m e n o l o g i a „ i d ą c po t e j d r o d z e , m u s i p o k o n a ć w i e l e p r z e s z k ó d . N i e d a n y j e j jest o g l ą d ^ t w a r z ą w t w a r z » . A l e i za p o m o c ą z w i e r c i a d ł a m o ż n a w i e l e z o b a c z y ć . A o t y m , co s i ę w i d z i , m o ż n a m ó w i ć " . ( I V , s. 719). 5 K a g r u n c i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j m o ż e m y z n a l e ź ć sze­ reg prac, k t ó r e a c z k o l w i e k nie i d e n t y f i k u j ą się z t r a d y ­ c j ą f e n o m e n o l o g i c z n ą , t o j e d n a k w p r ó b i e d o c i e r a n i a do t y c h znacznych f a k t ó w , w e w n ę t r z n y c h k a t e g o r i i s k ł a d a ­ j ą c y c h się na r z e c z y w i s t o ś ć badanej k u l t u r y , realizują s t a w i a n e sobie przez f e n o m e n o l o g i ę cele ( p o r . n p . J a c k a O l ę d z k i e g o Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w , 1971). N a t o m i a s t ś w i a d o m ą r e p r e z e n t a n t k ą p o ­ d e j ś c i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o b y ł a C e z a r i a B a u d o u i n do 1 Das Heilige ligiosen (Świętość und das Profane. Mom Wesen des rei świeckość. O ilocie religii) 1957. 2 West-Ostliche Mystik. Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung (Zachodnio-wschodnia mistyka. Porównanie i rozróżnienie dla interpretacji istoty) 1926; Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum (Indyj­ ska r e l i g i a ł a s k i a c h r z e ś c i j a ń s t w o ) 1930. 3 M . B a c h t i n , Uwagi do metodologii badań literac­ T ł u m . p o l . w : „ L i t e r a t u r a " 1976, n r 22 ( 3 . V I ) , s. 5. 4 Aegyptiscłie staroegip- kich, M . i n . : Goodsvorstellingen in de oud — pyramideteksten 1916 (Wyobrażenia bogów w 1 Courtenay E h r e n k r e u t z J ę d r z e j e w i c z o w a (1886—1967), a u t o r k a t a k i c h prac j a k : Siady walk Rosjan z Mordwinami w rosyjskiej literaturze lu­ dowej, 1916; Echa stosunków polsko-rosyjskich w bylinach, 1918; Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, 1927; Ze studiów nad obrzęda­ mi weselnymi ludu p o l s k i e g o , 1929; Zwyczaje wio­ senne ludu polskiego, 1927; Kwiatki św. Jerzego, 1927; Kalendarz świętojerski, 1959—1960; Legenda o Kra­ kusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w legendzie aurea J. de Voraigne; Onomastyka najstar­ szych roczników świętojerskich, 1954—55; k t ó r a w s w y m s t u d i u m o p a t r o n c e m u z y k i , ś w . C e c y l i i (Sw. Cecylia, „ L u d " , 1922) p r z e d s t a w i a z n a n y ze w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i ludowej „apokryficzny" typ św. Cecylii, jako ślepej, kor­ nej, cichej d z i e w i c y na tle u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t ­ k a c h k u l t u r y rzymskiej i w tradycjii hagiograf icznej, „li­ turgicznej" wersji, ukazującej t ę s a m ą postać, jako bo­ gatą, dostojną, d u m n ą przedstawicielkę rodu Ceceljuszów M e t e l l i . D z i ę k i t a k i e m u z e s t a w i e n i u d o c h o d z i a u t o r k a do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h tradycję ludową, takich jak udramatyzowame, przerysowanie po­ s t a c i (poprzez p r z y p i s a n i e j e j ś l e p o t y , p o d k r e ś l e n i e u ł o m ­ ności, upośledzenia) o d s ł a n i a j ą c t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w tradycyjnej ludowej w i z j i ś w i ę ­ tości, kojarzącej częstokroć p r z y n a l e ż n ą świętości nie­ z w y k ł o ś ć z u ł o m n o ś c i ą (kalecy, nawiedzeni, „ j u r o d i w i " , m u z y k u j ą c y ślepcy, żebracy etc). Odtwarzając p r a w d o p o d o b n ą drogę przejścia od mo­ t y w u „ b o g a c t w a " z a w a r t e g o w i m i e n i u gens C e c y l i a do m o t y w u „ ś l e p o t y " , d o c i e r a j ą c do s p e c y f i c z n e g o z j a w i s ­ ka, j a k i m jest t w ó r c z a l u d o w a e t y m o l o g i a , w o p a r c i u o m a t e r i a ł historyczny i filologiczny, rekonstruuje p e ł n y o b r a z t r a d y c j i , z w i ą z a n e j ze ś w i ę t ą C e c y l i ą . P r z y c z y m h i s t o r i a , k t ó r a s t a n o w i p o d s t a w ę do t e j r e k o n s t r u k c j i n i e jest t r a k t o w a n a j a k o e m p i r y c z n e n a s t ę p s t w o f a k t ó w , a l e j a k o s t o p n i o w e k s z t a ł t o w a n i e s i ę sensu. D l a B a u d o u i n de Couitenay, dla której tak j a k dla innych fenomenonog ó w , p r z e d m i o t n a u k i jest do p e w n e g o s t o p n i a „ w y t w o ­ rem czynności naukowych", „każdy w y t w ó r kultury, któ­ r y n a l e ż y do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h j e s t t y l k o ostatnim ogniwem poprzedzającego, go s z e r e g u form p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę , o s t a t n i m w y k ł a d n i k i e m tej t r a d y c j i " . ( Z . B . ) skich tekstach Piramid); Egyptische Eschatologie 1919 ( E s c h a t o l o g i a E g i p s k a ) ; B a c h ' s Mattheuspassion 1937 (Pa­ sja według św. Mateusza. Bacha); In dem Himmel ist. ein Tanz... Uber religiose B e d e u t u n p des T a n z e s u n d des Festzuges 1937^ (W niebie jest taniec... O religijnym zna­ czeniu tańca i odświętnego pochodu. T ł u m . pol. w . : „Li­ t e r a t u r a n a ś w i e c i e " , 1978, n r 5); Sacred und Profane Beauty: The Holy in Art, 1963 (Święte i świeckie Pie'.ino: Święte w sztuce). J a c q u e s D . J. W a a r d e n b u r g , W sprawie fenome­ nologii religii. Uwagi zasadnicze [ w : ] „ E u h e m e r , Prze­ g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , 1974 n r 3, s. 73, 74. 5 �