https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e511178fd3a50812d473f75e0685d9a8.pdf ef088eccdacd98a621d0eb8f57715ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4206 Title A name given to the resource "Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska „DZWIERKA NA NALEPĘ" W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę " przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami z perkalu rozciągniętymi na sznurkach. Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u ­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze­ szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce — natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę . Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie, a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta­ wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy, że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu­ j ą c y się pod piecem chlebowym. Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja (jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy­ pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń . Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde­ cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia, obok nielicznych snycerskich i malowanych. Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a ­ dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen­ tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j ­ prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen­ tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po­ przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na drzwiczkach szafek na naczynia. Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem (Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio­ nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl. — 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość. R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych, o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo­ podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji (Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia­ towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y . Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą , 186 j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9), b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem, b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle­ j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem. W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna­ ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża, podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty.. W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9), płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł­ niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i . Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . * Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma­ lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety, w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które zawsze należały do m ę ż c z y z n . W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry­ t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin­ n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11). Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po­ jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu­ pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob­ nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko, przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo­ cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego. B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo­ stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado­ mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa­ nia dźwierek. * Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf ( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie. �Л <2 3 6 7 Ч 8 Tabl. Zdobienie „ d ź w i e r e k na n a l e p ę " . Ozdoby n a k ł a d a n e : 1 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 2 — Łukawiec, pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. 3 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . 4 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. Ozdoby n a k ł a d a n e połączone z r y t e m : 5, 6 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 7 — Jasionka, pow. Rzeszów, w y k . Kazimierz Nowak. 8 — Terliczka, pow. Rzeszów, w y k . Pieczonka. Ozdoby wykonane t e c h n i k ą s n y c e r s k ą : 9 — Ł ą k a , pow. Rzeszów. 10 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . Ozdoby malowane: 11 — Łukawiec, pow. Rzeszów. I I . 1. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " . Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. I I . 2. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " zdobione t e c h n i k ą snycerską. Ł ą k a , pow. Rzeszów. Fot.: J a n Świderski — il. 1; A . Rokicki — il. 2; R y s . — Maria Czarnecka 187 �ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka �