https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc3d4f4e7d4543385c6b3da48c3877aa.pdf 89f49aefc0a56408dddf56b47d3d872c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3926 Title A name given to the resource Sytuacja i perspektywy sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.213-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SYTUACJA I PERSPEKTYWY Proces zaniku sztuki ludowej rozpoczął się w k r a ­ jach wysoko u p r z e m y s ł o w i o n y c h j u ż w p o ł o w i e X I X wieku. P r z e b i e g a ł o n t y m ostrzej i m szybszy b y ł prze­ bieg zmian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h na wsi. Toteż już na p o c z ą t k u naszego stulecia ginie niemal do­ szczętnie t w ó r c z o ś ć ludowa w A n g l i i , Francji, N i e m ­ czech, Belgii... Podejmowane w tych warunkach nie­ liczne zresztą p r ó b y ochrony sztuki ludowej nie mo­ gły p r z y n i e ś ć r e z u l t a t ó w . Polska, podobnie jak inne kraje zapóżnione w roz­ woju ekonomicznym, nie przeszła t y c h p r o c e s ó w r ó w ­ nie silnie. Niemniej zmiany, jakie już w k o ń c u ubieg­ łego stulecia zaczęły w y s t ę p o w a ć w życiu w s i i miaste­ czek, odbiły się t a k ż e na stanie sztuki ludowej. Objawy zanikania czy degenerowania f o r m ludowej twórczości starano się w y t ł u m a c z y ć niekorzystnym w p ł y w e m miasta, t r u d n ą s y t u a c j ą g o s p o d a r c z ą pro­ w a d z ą c ą do upadku rzemiosł, z u b o ż e n i e m wsi, i n ­ w a z j ą w y r o b ó w fabrycznych; przypisywano je róż­ n y m czynnikom — jeśli się t a k m o ż n a w y r a z i ć — odwracalnym. S ą d z o n o bowiem, że przy w ł a ś c i w y c h formach opieki i pomocy ze strony „ m i a s t a " , a ściślej m ó w i ą c - k r ę g ó w m i ł o ś n i k ó w ludowej k u l t u r y , uda się procesy zaniku i upadku p o w s t r z y m a ć , a może nawet i wrócić do dawnego stanu. Jeszcze w 1938 r. w i a r ę t a k ą p o d z i e l a ł a jedna z n a j ­ bardziej t r z e ź w o m y ś l ą c y c h działaczek i opiekunek sztuki ludowej — Helena S c h r a m m ó w n a . P i s a ł a ona: „ S z t u k a ludowa ginie, a j e d n y m z p o w o d ó w tego jest w ł a ś n i e stosunek do niej miejskiego człowieka... Za­ s t a n ó w m y .się więc jakie p o w i n n o być nasze p o s t ę ­ powanie, aby jej nie n i s z c z y ć " . S c h r a m m ó w n a naj­ większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o w i d z i a ł a w pseudoludowości, w n i e p r z e m y ś l a n y c h , f a ł s z y w y c h p r ó b a c h inge­ rencji miasta w s z t u k ę l u d o w ą , nie dostrzegając tego, że kierunek z a c h o d z ą c y c h na wsi przemian jest n i e o d t w r a c a l n y , 'że proces r o z k ł a d u t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u a w i ę c i jego sztuki jest n i e ­ unikniony. 1 Dziś, bogatsi o d w a d z i e ś c i a lat d o ś w i a d c z e ń w i e ­ my, że nie zły w p ł y w miasta decyduje o losie t r a ­ dycyjnej t w ó r c z o ś c i ludowej. Sedno zagadnienia leży w t y m , że zachodzące zmiany podcięły korzenie ist­ nieniu o d r ę b n e j i tradycyjnej w formie sztuki ludo­ wej. Nie znaczy to jednak wcale, że sztuka ta musi Ryc. 1. Wnętrze izby łowickiej z tradycyjnym zdobie­ niem podłogi plaskiem. Domaniewice, po w . Rawa Mazowiecka. Ryc. 2. Wnętrze izby kurpiowskiej Czes­ ławy Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE �Rye. 3. Wnętrze izby Felicji Kosiniak. Za­ lipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. Ryc. 4. Wnętrze izby Marii Zając. Zalipie, pcw. Dąbrowa Tarnowska. szybko i całkowicie z a n i k n ą ć , nie oznacza też w ż a d ­ nym w y p a d k u l i k w i d a c j i wszelkich form twórczości artystycznej. W o d r ó ż n i e n i u b o w i e m od rewolucji p r z e m y s ł o w e j , jaka m i a ł a miejsce w krajach kapitalistycznych w X I X w., zmiany zachodzące w naszym k r a j u (po­ dobnie j a k w innych p a ń s t w a c h demokracji ludowej) nie pociągają za sobą tak tragicznych n a s t ę p s t w dla twórczości ludowej. Dzieje się tak, p o n i e w a ż procesy przebudowy ekonomiczno-społecznej realizowane są przez P a ń s t w o , k t ó r e m a możność regulowania za­ r ó w n o tempa j a k i zasięgu t y c h procesów, a n g a ż u ­ jąc przy t y m .poważne ś r o d k i w różnego rodzaju for­ my popierania twórczości ludowej, a zwłaszcza opieki nad tradycyjnym r z e m i o s ł e m artystycznym. CHARAKTER ZACHODZĄCYCH PRZEMIAN Sztuka ludowa nie jest j a k i m ś zjawiskiem ist­ n i e j ą c y m poza czasem i p r z e s t r z e n i ą . Przeciwnie — jest ona w y t w o r e m środowiska, odrębnego nurtu iudowej k u l t u r y . W ł a ś n i e istniejąca przez Wieki izo­ lacja w a r s t w y c h ł o p s k i e j s p o w o d o w a ł a , że n u r t ten wyklarował własne t r e ś c i oraz swoiste formy wyrazu, w y k s z t a ł c o n e w rezultacie d ł u g o t r w a ł e g o , zbiorowego procesu twórczego. Tak więc m ó w i ą c o sztuce ludowej jako o zjawisku ż y w y m , nie wolno nam z a p o m i n a ć , że jest ona ściśle p o w i ą z a n a z losami swego ś r o d o w i s k a , że istnieje zależność m i ę d z y prze­ mianami, jakie zachodzą w charakterze tej sztuki, a przemianami istniejącymi w jej ś r o d o w i s k u macie­ rzystym, na wsi. Toteż tam, gdzie p o d w a ż o n a zostaje izolacja wsi i zatarta granica między n u r t e m k u l t u r y ludowej a nieludowej — sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą w y r a z i c i e l k ą t w ó r c z y c h potrzeb ludu, co w i ę ­ cej, przestaje nawet w wielu wypadkach być temu ś r o d o w i s k u potrzebna, degeneruje się, zanika. Zjawiska takie zaczynają na naszej ws, w y s t ę p o ­ w a ć już przy k o ń c u ubiegłego stulecia. S ą one oczy­ wiście p o c h o d n ą .przemian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h , u j a w n i a j ą się jednak b e z p o ś r e d n i o w postaci z w i ę k ­ szonego o d d z i a ł y w a n i a w p ł y w u miasta, w p ł y w u m i e j ­ skiej c y w i l i z a c j i . Coraz w i ę c e j t o w a r ó w fabrycz­ nych wciska s i ę na Wieś, w y p i e r a j ą c rodzime rze­ miosło. Rośnie zainteresowanie dla " ś w i a t a " , dla miasta. P o w a ż n ą rolę odgrywa w t y m fakt z w i ę k s z o ­ nych r u c h ó w migracyjnych. Coraz częściej ludzie ze wsi s z u k a j ą p r a c y w mieście, j a d ą do innych dziel­ nic, często o bardziej r o z w i n i ę t y c h formach gospo­ darki (np. z Rzeszowskiego w Poznańskie). Przychodzi 214 L i • �wreszcie fala masowej emigracji zarobkowej za gra­ nicę (Westfalia, Francja, Ameryka). W r a c a j ą na wieś pobrani do wojska - nierzadko uczestnicy kampanii rosyjsko-japońskiej, francusko-pruskiej, ludzie, którzy przemierzyli k a w a ł świata, zanim wrócili do rodzin­ nej wsi. W ten sposób zaciera się dotychczasowa (i tak zresztą w z g l ę d n a ) izolacja dawnej tradycyjnej k u l t u r y ludowej, n a s t ę p u j e stopniowy jej rozkład. W świadomości wsi z a c h o d z ą coraz większe zmiany. Pod w p ł y w e m miasta i jego często pogardliwego na­ stawienia do wsi zmienia się stosunek c h ł o p a do swojej warstwy, wzrasta chęć odcięcia się od w ł a s n e ­ go środowiska, p r z y j ę c i a miejskich w z o r ó w życia*. Z m i a n y zachodzące w strukturze i świadomości społeczności wiejskiej n a r a s t a j ą mimo różnego ro­ dzaju p r ó b ratowania ludowej kultury, cofnięcia wsi na dawne pozycje. Z a r ó w n o pierwsza j a k i druga wojna światowa pogłębiają zachodzące procesy, a zmiany ustrojowe, j a k i e zaszły po wyzwoleniu, w zasadniczy sposób w p ł y w a j ą na s y t u a c j ę wsi. Zmienia się uikład s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h , eko­ nomicznych, społecznych, Proces socjalizacji wsi, aczkolwiek przebiega nader opornie, z zahamowania­ m i , a nawet cofnięciami, m i m o wszystko odgrywa o g r o m n ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h , jakie zachodzą. (Są wszystkie dane by r o k o w a ć w najbliższych latach znaczne nasilenie t y c h p r o c e s ó w . Gwarantem tego jest umaszynowienie gospodarki rolnej, co w konsek­ wencji musi dać takie efekty jak wzrost liczby k ó ł e k rolniczych spółdzielni z m i a n ę metod i charakteru oracy itp.) Już obecnie Z J ™ ' lZ*»z , n ! L ? NBŁNI ? N „ Z Z T°Z, v tTI.L Jcanoczesn e ' N za !1 " r i ™ n «utnr^»ini W u T TT dyc™ - autorytet ludzi starych rodziny kościoła Wieś przestaje być atrakcyjna, zmienia się stosu­ nek do ziemi. Badania socjograficzne p o k a z u j ą , że tak charakterystyczne d a w n i e j dla chłopa u m i ł o w a ­ nie ziemi przestaje w y s t ę p o w a ć w ś r e d n i m a z w ł a s z ­ cza m ł o d y m pookleniu. Z w ł a s z c z a młodzież myśli 0 porzuceniu wsi, przejściu do miasta. W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p r z y j a ł o temu zubożenie i prze­ ludnienie w s i (ukryte bezrobocie szacowano wówczas na 6 milionów). Po wojnie zaś ogromnym b o d ź c e m do ucieczki ze wsi s t a ł o się u p r z e m y s ł o w i e n i e k r a j u i brak siły roboczej w miastach. To s t w o r z y ł o w a r u n k i do masowej emigracji l u d n o ś c i w o j s k i e j , szczególnie młodzieży do miast i o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . Nie jest to zjawisko dyktowane t y l k o w z g l ę d a m i ekono­ micznymi — p r z e c i e ż nawet w ostatnich trzech l a ­ tach, gdy miejski rynek pracy został niemal w pełni nasycony, a sytuacja gospodarcza wsi uległa poprawie 1 przedstawia się często korzystniej niż w miastach — nawet teraz obserwuje się m a s o w ą ucieczkę ze w s i . Trzydzieści procent m ł o d z i e ż y opuszcza dziś wieś, p r o ­ B cent ludzi w r a c a j ą c y c h po studiach na wieś r ó w n a się niemal zeru. Dlaczego tak się dzieje? P o n i e w a ż pod w z g l ę d e m k u l t u r a l n y m miasto jest n i e p o r ó w n a n i e a t r a k c y j n i e j ­ sze od wsi, p o n i e w a ż t r a d y c y j n y u k ł a d s t o s u n k ó w (nawet rodzinnych, s p y c h a j ą c y c h młodzież do r o l i bez­ p ł a t n e j najemnej siły w gospodarstwie) przestaje dziś o d p o w i a d a ć m ł o d e m u pokoleniu, k t ó r e nie czuje i p r z e w a ż n i e nie chce czuć z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą kulturą ludową. Tak ginie siła atrakcyjna kuiltury ludowej, oby­ czaju, obrzędu, tak zmniejsza się zakres o d d z i a ł y w a ­ nia sztuki ludowej. A jednocześnie na w i e ś wchodzi k u l t u r a powszechna, k u l t u r a miejska. K s i ą ż k a , ga­ zeta, reprodukcja fotograficzna, f i l m , radio, a ostatnio i telewizja». Wszystko to działa b e z p o ś r e d n i o na sferę p o g l ą d ó w estetycznych ludu, na z m i a n ę jego upodo­ bań. Wynikają ludowej. z tego r ó ż n e konsekwencje dla sztuki Przede wszystkim sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą , k t ó r a obsługuje swoje ś r o d o w i s k o . A prze­ stając być j e d y n ą traci dotychczasowy z w i ą z e k z upo­ dobaniami ludu, z jego t r a d y c j ą . Dzieje się tak po­ nieważ w d a w n y m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w sztuka była dialektycznie z w i ą z a n a z tradycją. Każdorazowy kształt twórczości zależny był od tradycji, od tego czy zyskiwał a p r o b a t ę społeczności, czy zgadzał się z uformowanymi upodobaniami ś r o d o w i s k a - inaczej nie miał szans dalszego istnienia, s t a w a ł się jednost­ kowym, i n d y w i d u a l n y m faktem, na ogół bez kon­ sekwencji dla dalszego rozwoju twórczości ludowej. A l e z drugiej strony, sama tradycja nie b y ł a martwa, niezmienna. F o r m o w a ł ją także wkład indywi­ dualny twórcy, o ile oczywiście zgodny był z kie­ r u n k i e m przemian n a s t ę p u j ą c y c h w świadomości ludu. Nowe funkcje, nowe wzory widziane, nowe m o ­ dy wszystko to w p ł y w a ł o na z m i e n n o ś ć t r a d y c j i (mimo iż w p o r ó w n a n i u ze zjawiskami z a c h o d z ą c y m i w kulturze ń i e l u d o w e j z m i e n n o ś ć ta była raczej nie­ wielka) Zależność obopólna w t y m dynamicznym układzie s t o s u n k ó w t r a d y c j i " i t w ó r c y " p r z e s ą d z a ł a jednolitości charaWeru' k u l t u r y artystyczne i l ,L;lmr,vrn L W ™ r - i i ( r l L J l 0 P r l T r l V l l LZZ Z„Z\ rLnnn z caioKształtem zjawisK Kuiturowycn. uoecme zas ten związek p r z e s t a ł istnieć. N a s t ą p i ł a a u t o n o m i zacja tradycyjnych form sztuki ludowej, k t ó r a istnieje często juz bez ż a d n e j więzi z w ł a s n y m śro­ dowiskiem. N a s t ą p i ł z a n i k t r a d y c j i k t ó r a co­ raz s ł a b i e j organizuje dzis upodobania l u d u i obo­ wiązuje w coraz węższym, coraz bardziej profesjo­ nalnym k r ę g u ludowych t w ó r c ó w . P r z e k r e ś l e n i e izo­ lacja ludowej k u l t u r y m u s i a ł o p o c i ą g n ą ć za sobą takie s k u t k i . Zmianom uległa bowiem psychika, w y o b r a ź n i a , nawyki, upodobania. I jest to zjawisko dziś n a t u r a l ­ ne. W tych warunkach b e z w z g l ę d n i e jednak ginie dawny d y k t a t tradycji, k t ó r y o p i e r a ł się na jej f a k ­ tycznym monopolu w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . P r z e s ą 215 �dza to o przyszłości sztuki ludowej, o jej m o ż l i w o ś ­ ciach rozwojowych. W oderwaniu od tradycji takie możliwości bowiem nie istnieją. To znaczy - istnieć będzie twórczość, r ó ż n e m o g ą być jej formy, ale na ogół nie będzie to już sztuka ludowa w dotych­ czasowym sensie jej odrębności i powszechności w danym ś r o d o w i s k u . 4 W t y c h warunkach n a s t ę p u j ą p o w a ż n e zmiany w charakterze i r o l i żyjącej jeszcze, tradycyjnej s - t u k i ludowej. Przede wszystkim: s z t u k a l u d o w a traci oparcie w ś r o d o w i s k u wiej­ skim, staje się w n i m niepotrzebna, czasem w r ę c z obca. W i e ś woM d'ziś w Wielu wypadkach t o w a r k u p ­ ny niż w ł a s n y p r z e m y s ł . I jest to nieuniknione. M a ­ szyna do szycia radioodbiornik telewizor motocykl skuter - wszystko to wkracza na w i e ś ' nie t y l k o z m i e n i a j ą c formy życia ale i w p ł y w a j ą c SWOJĄ postacią, t a k ż e na k s z t a ł t o w a n i e się nowych g u s t ó w estetycznych 'We w n ę t r z u w i e j s k i m 'znajduje się dziś coraz częściej to co u ż y t e c z n e co orzTOo mina miasto Przv tendencji m c J r t n f c r A ł n ł r m i e r L stvlera życia J* I ™7«t» *T«HrT«ntl w wirf.i, J ^ r t i r J h « T , i f c T 3 • t omzucenie nipm-,1 w h «™ U W •Z sn^tlt J r v ^ I ? T l nricum^h JLuki^ Tul cinlnl^l , H „ f T r e k o n s t r u u j ą c y c h zi P B « H C | wzory dekoracji (ryc. 1). Nawet ' ^ ~. , C C z l e e s f ę t a d Z w a ^ ^ Konopka, znana w y w n a n k l w l z b l e ^ « » ™H™ • T° cos w rodzaju ż y w e g o muzeum). R ó w n o c z e ś n i e w coraz silniejszym stopniu 's z t u ka l u d o w a t w o r z o n a jest dziś dla m i a s t a . Większość p o w s t a j ą c y c h obecnie w y r o ­ bów sztuki ludowej znajduje obecnie odbiorcę poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . Dla miasta, a nawet na eks­ port tworzą i n d y w i d u a l n i artyści i całe ośrodki, po­ w i ą z a n e z CPLiA czy i n n y m i instytucjami handlowy­ mi. Twórczość ta jest oczywiście praktycznie poza j a ­ k ą k o l w i e k oceną w ł a s n e g o środowiska, uzależniona od potrzeb nowego nabywcy, od życzeń i oceny aparatu handlowego. I n i e z a l e ż n i e od tego, jakie są te życzenia i potrzeby, w j a k i m k i e r u n k u działają, utrzymania wysokich w a r t o ś c i plastycznych czy tworzenia się no­ wej sztuki ludowej — nie zmienia to faktu, że t w ó r ­ czość ludowa jest dziś w d u ż y m stopniu odseparowa­ na od w p ł y w ó w w ł a s n e g o środowiska, wyobcowana z n u r t u k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j wsi. ? z e 3 e g 0 m u u c z y n i ł a W ten sposób p o w s t a ł taki u k ł a d s t o s u n k ó w , w k t ó r y m sztuka l u d o w a — rozumiana w sensie t r a ­ dycyjnym — b y n a j m n i e j nie p o k r y w a się ze s z t u k ą obsługującą wieś a n i ze sztuką .tworzoną w s p ó ł c z e ś ­ nie przez lud. M a m y t u t r z y w s p ó ł r z ę d n i e istniejące kręgi p r z e c i n a j ą c e się, ale nie p o k r y w a j ą c e . Pierwszy - to twórczość ludowa o cechach s t y l i ­ stycznych u k s z t a ł t o w a n y c h przez t r a d y c j ę (oraz no­ we jej formy, np. w zdobnictwie w n ę t r z ) . 2 IG Drugi - produkcja „ m i a s t a " , docierająca na wieś i zaspokajająca coraz w i ę k s z ą część jej potrzeb k u l ­ turalnych. W o d r ó ż n i e n i u jednak od przeszłości, k i e ­ dy „ m i a s t o " w y t w a r z a ł o często dla w s i specjalne przedmioty, bliskie pojęcia „ludowego stylu", obecna produkcja nie nosi tych znamion o d r ę b n y c h , obsłu­ guje z a r ó w n o miasto jak i wieś. Trzeoi k r ą g — t o t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n a l u d u , nie z w i ą z a n a z t r a d y c j ą sztuki ludowej. T w ó r c z o ś ć taka istnieje dziś z a r ó w n o w zakresie potrzeb wypowiedzi artystycznych jednostki (w stopniu p r z e w a ż a j ą c y m ) jak i w r z e m i o ś l e artystycznym ( w stopniu znacznie mniejszym). Charakter w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i plas­ tycznej p o k r y w a się dziś w d u ż e j mierze z t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą , a wiec n a ś l a d o w c z ą wobec w z o r ó w , jaikie p r z y c h ó d zą „z m ia sta (fotograf i a, naturalistycany obraz, rzeźba) a więc w i ą ż e islę raczej z t y m co w i e ś bierze od miasta niż z w ł a s n e j tradycyjnej k u l t u r y . 11 Trzeci k r ą g - to twórczość w s p ó ł c z e s n a ś r o d o w i s k a wiejskiego, niezależna od tradycji, a w i ę c pozbawio­ na znamion c h a r a k t e r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą . Nie jest to twórczość jednorodna, znajdziemy w niej z a r ó w n o w y b i t n e p r z y k ł a d y indywidualnych, samo­ rodnych a r t y s t ó w , j a k i z w y k ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w czy a m a t o r ó w - u l e g a j ą c y c h zazwyczaj wzorom p ł y n ą ­ cym „z miasta". Tak u jednych jak i drugich do­ strzec m o ż n a nieraz specyficzny „ l u d o w y " punkt w y j ­ ścia. Szczególnie w y r a ź n y jest on tam, gdzie artysta wychodzi od tradycyjnej formy, aby r o z w i j a ć j ą da­ lej, niezależnie od dotychczas o b o w i ą z u j ą c y c h kon­ wencji (np. obrazy na szkle J. Jachimiaka, tkaniny D. Bujnowskiej). Ten „ l u d o w y " moment startu w i ­ doczny jest t a k ż e u rzeźbiarzy, takich j a k I . K a m i ń ­ ski, W. Ruszkowski, k t ó r z y - p o d e j m u j ą c i n n ą te­ m a t y k ę niż rzeźba tradycyjna - r o z w i ą z u j ą j ą indy­ widualnie, chociaż zgodnie z p e w n y m i w s p ó l n y m i za­ sadami, w y z n a c z a j ą c y m i określony stopień rozwoju świadomości artystycznej, poszanowanie dla materia­ łu i narzędzia, podobne w a r u n k i życia, podobne potrzeby i d ą ż e n i a . Oczywiście w ś r ó d wymienionych wyżej trzech k r ę ­ gów twórczości - drugi i trzeci w y k a z u j ą tendencje wzrostu, pierwszy natomiast (tradycyjna sztuka l u ­ dowa) zwolna się kurczy, zanika. Zanik ten nie n a s t ę p u j e jednak r ó w n i e szybko i b e z w z g l ę d n i e w różnych dziedzinach, są działy g i ­ nące niemal doszczętnie na naszych oczach, i są ta­ kie, k t ó r e przy sprzyjających okolicznościach m a j ą s z a n s ę nie t y l k o utrzymania się na dotychczasowym poziomie, ale nawet pewnego rozwoju. Z a l e ż y to od tego, czy m a j ą one uzasadnienie dalszej racji bytu, czy s ą o p ł a c a l n e ekonomicznie i zgodne z p a n u j ą c y m i upodobaniami. Praktyka dowodzi, że sztuka ludowa tam t y l k o utrzymuje się przy życiu we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , gdzie w y s t ę p u j ą jednocześnie wymienione trzy mo­ menty. Zjawisko takie zachodzi np. w w y p a d k u t k a ­ niny. Tkactwo miejsce w ludowe wciąż jeszcze znajduje swoje w i e j s k i m w n ę t r z u i pokrywa p o k a ź n ą �Ryc. 5. Garnek z uchem, ceramika niepolewana. Wyk. Stanisław Gąsior. Medynitt Głogowska, pow. Łańcut. Ryc. 6. Donica z nowym ornamentem plastycznym, wys. 24 cm. Wyk. Stanisława Świstak. Nowe Miasto. Ryc. 7. Dzbanek polewany z tradycyjnym ornamentem. Wyk. Mateusz Stanek. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. część zapotrzebowania wsi, zwłaszcza gdy chodzi p t k a n i n ę d e k o r a c y j n ą . Jest o p ł a c a l n e , przy lepszej jakości kalkuluje się p r z e w a ż n i e poniżej ceny tka­ niny fabrycznej. Niezależnie przy t y m od w z g l ę ­ d ó w praktycznych, tkanina ludowa wciąż odpowiada upodobaniom swego ś r o d o w i s k a , tak że w t y m w y ­ padku m o ż n a m ó w i ć o istnieniu żywej pamięci zbio­ rowej, k t ó r a koryguje i w p ł y w a na proces twórczy. W p ł y w a to na utrzymanie wysokiego poziomu pro­ d u k c j i tkackiej - nawet, gdy w p o w a ż n y m procen­ cie wykonywana jest ona na u ż y t e k miasta (CPLiA). W tej sytuacji tkactwo wiejskie jest dziś najbardziej rozwiniętym rzemiosłem artystycznym na wsi, a w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (np. Opoczyńskie, K o l bielskie, Podlasie) m o ż n a m ó w i ć w ostatnich latach nawet o rozwoju i ulepszaniu kolorystyki. Wystarczy jednak, aby z podanych wyżej trzech m o m e n t ó w o d p a d ł c h o ć jeden, a dany dział sztuki ludowej zaczyna zanikać. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e stroju. Utrzymuje się on w nielicznych już dziś regionach - tam, gdzie istnieje w y r a ź n a odrębność etniczna i duma z w ł a s n e j k u l t u r y (np. Łowicz, Krupie, Podhale)*. W tej sytuacji ma on swój sens, swoje uzasadnienie. Jest ono na tyle silne, że r ó w n o w a ż y z w i ę k s z o n y (w stosunku do odzieży miejskiej) koszt takiego ubioru. Uzasadnienie takie ma również strój w S ą d e c k i e m . Ale t u okazuje się, że moment ekonomiczny jest ważniejszy niż istniejące jeszcze powody przema­ w i a j ą c e za strojem. S t r ó j l u d o w y jest po prostu n i e o p ł a c a l n y . Wystarczy powiedzieć, że m ę s k i ubiór nowosądecki kosztuje dziś od 20 - 40.000 zł, czyli tyle, ile dwa garnitury miejskie, motocykl i radio!! W innych regionach, gdzie spoistość w ł a s n e j k u l ­ tury nie jest już silna, strój zanika. Traci rację bytu, mimo że wciąż dogadza gustom środowiska, k t ó r e z satysfakcją p r z y g l ą d a się zespołom regionalnym pieśni i t a ń c a , czy grupom „ p r z e b r a n y m " np. pod­ czas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h czy d o ż y n e k . A l e w i e ś na codzień w o l i nosić u b i ó r miejski, choć zdaje sobie s p r a w ę z tego, że jest on brzydszy. Decyduje t u jed­ nak chęć zatarcia różnic z e w n ę t r z n y c h między czło­ wiekiem ze wsi i z miasta. Podobnie m o ż e m y śledzić sytuację w innych dzia­ łach sztuki ludowej. Zaobserwujemy w ó w c z a s zanik wycinanki - wraz z przyjęciem modelu miejskiego w n ę t r z a (mimo że wycinanka „ s a m a w sobie" podo­ ba się), upadek rzemiosła garncarskiego, snycerskie­ go czy kowalskiego - na skutek nieopłacalności tych dziedzin rzemiosła i łatwości kupna towaru z a s t ę p ­ czego - p r z e m y s ł o w e g o " . Ale rzecz charakterystyczna - we wszystkich tych wypadkach o losie danej dziedziny p r z e s ą d z a moment ekonomiczny albo utrata dawnych funkcji, dawnej roli. Nie p o d w a ż o n a zostaje w a r t o ś ć estetyczna, na­ dal bliska upodobaniom ludu. Dzieje się tak, ponie­ w a ż w s z t u c e z d o b n i c z e j (nie przedstawie­ niowej) nowe wzory nie przekreślają dawnych, tradycyjnych. Upodobanie do pewnego typu kompozycji czy z e s t a w i e ń barwnych, charakterystyczne dla danego obszaru, nie z m i e n i ł o się na skutek w t a r g n i ę c i a do izby wiejskiej towa­ r ó w fabrycznych. To, że k o m u ś podoba się „ m i e j s k i " kreton czy jedwab z M i l a n ó w k a , nie oznacza bynaj­ mniej, że stracił gust do pasiaka czy ludowego haftu. Zasady konstrukcji ornamentu są bowiem identyczne w dobrym wyrobie fabrycznym i w tradycyjnym l u d o w y m , a nowe n a w y k i estetyczne, p o w s t a j ą c e pod w p ł y w e m kontaktu ze s z t u k ą n i e - l u d o w ą — nie p o p a d a j ą w sprzeczność z dawnymi nawykami, u k s z t a ł t o w a n y m i na tradycji ludowej t k a n i n y czy zdobnictwa. Nie p o p a d a j ą w sprzeczność, ale - z a u w a ż m y w p ł y w a j ą na kierunek przemian zachodzących nawet 217 �w łonie tradycyjnych technik zdobniczych. Nierzad­ ko obserwujemy np. tendencje do z a s t ę p o w a n i a orna­ mentu geometrycznego - r o ś l i n n y m czy figuralnym. Tendencje „ilustratorskie", a ściślej m ó w i ą c - naturalistyczne, w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w ś r ó d t w ó r c ó w jak i odbiorców. Potęguje je w p ł y w g u s t ó w drobnomieszczańskieh, k t ó r e u d e r z a j ą z j e d n a k o w ą siłą z a r ó w n o w zasady myślenia plastycznego w ł a ś c i w e sztuce profesjonalnej jak i ludowej. Widoczne jest to zwłaszcza w wycinance, malowance, a nawet hafcie, chociaż p r z y k ł a d y podobne s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż w innych dziedzinach rzemiosła artystycznego (np. w garncarstwie — ryc. 6). Nie trudno z a u w a ż y ć , że ludowy t w ó r c a , który w t r a d y c y j n y m wzorze w y k a z y w a ł mistrzostwo tech­ niczne, stojąc przed n o w y m problemem jest w r ę c z nieudolny (porównaj np, s t a r ą i n o w ą t e m a t y c z n ą w y c i n a n k ę k u r p i o w s k ą tego samego autora - ryc, 8 i 10). Czy nieudolność ta w y n i k a po prostu z braku wprawy? Po części tak, na pewno p r a c u j ą c dłużej nad podobnym r o z w i ą z a n i e m artysta osiągnąłby w i ę k ­ szą s p r a w n o ś ć , znalazłby bardziej s y n t e t y c z n ą f o r m ę i t d . W ą t p l i w e tylko, czy to nowe r o z w i ą z a n i e za­ dowoliłoby gusty środowiska, Domaga się ono bo­ w i e m coraz większej precyzji w sensie naturalistycz­ nym, przestaje mu w y s t a r c z a ć znak plastyczny, skrót, symbol. Tak więc dążenie ś r o d o w i s k a jest t u sprzecz­ ne z t a k i m i ambicjami twórcy, jakie p r o w a d z i ł y b y w k i e r u n k u znalezienia nowej, syntetycznej formy, zgodnej z t e c h n i k ą , m a t e r i a ł e m i zasadami rzetel­ nego m y ś l e n i a plastycznego, Dowodem chociażby cie­ kawe wycinanki-naklejanki łowickie Z. Wiechno (ryc. 13 i 15), t w ó r c z o rozwijające formy tradycyjne (ryc. 12), bardzo i n t e r e s u j ą c e plastycznie i , , , pozba­ wione o d d ź w i ę k u we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Ewołucja 218 smaku w zakresie sztuki przed­ s t a w i e n i o w e j jest dziś tak wielka, że n'a s t ą ­ pił zasadniczy rozdźwięk między upo­ dobaniami wsi a zasadami tradycyjnej sztuki ludowej.. Reprodukcja, oleodruk, fotografia ~ zmieniły rady­ kalnie k r y t e r i a przyjmowane w ocenie sztuki przed­ stawieniowej. Najwyżej zaczęło się cenić n a t u r a l i styczną precyzję wizerunku, jego s e n t y m e n t a l n ą idealizację, i takie k r y t e r i u m nie mogło godzić się z żad­ ną e k s p r e s j ą i d e f o r m a c j ą . A l u d o w y artysta, nawet gdy u s i ł o w a ł s p r o s t a ć t y m n o w y m potrzebom, nie był w stanie osiągnąć iluzjonistycznej doskonałości oleodruku czy fotografii. Jego siła - d ą ż e n i e do plastycznego skrótu, szukanie ekspresji, p o s ł u g i w a n i e się symboliką, forma umowna i t d . — s t a ł a się w tych warunkach bezużyteczna. Wieś w o l i g i p s o w ą M a ­ d o n n ę , oleodruk p r z e d s t a w i a j ą c y Chrystusa pasącego baranki, m a k a t k ę ż kotkami - od n a j p i ę k n i e j s z e j tradycyjnej rzeźby czy malarstwa, k t ó r e w tych warunkach straciły r a c j ę bytu, straciły naturalne zaplecze. Pierwszy zaginął drzeworyt - j u ż w drugiej po­ łowie X I X w. z a s t ą p i o n y przez, inne techniki, kupny staloryt i r e p r o d u k c j ę m a l a r s k ą . Ostatni i w y j ą t k o ­ wy p r z y k ł a d ludowego drzeworytu, to s ł y n n e „ p i e c ą t k i " J. W o w r y ' . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia skończyło się w ł a ś ­ ciwie malarstwo ludowe na szkle. W ciągu ostatnich kilkunastu lat jedynymi ciekawszymi t w ó r c a m i byli w tej dziedzinie; K. Oskwarek, H . Roj-Kozłowska, J. Jachimiak. A l e Oskwarek nie m a l o w a ł dla w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , podobnie j a k Roj-Kozłowska, k t ó ­ ra zresztą w ostatnich latach życia dość daleko ode­ szła od tradycyjnych w z o r ó w i zasad malarstwa na szkle, r o z b u d o w u j ą c je j a k n o r m a l n ą k o m p o z y c j ę t e m a t y c z n ą (ryc. 18). Jachimiak przeszedł zaś c i e k a w ą �Ryc. 8. Wycinanka, 1948. Wyk. Piotr Puławski. Kadzidło, pow. Ostrołęka, Ryc. 9. „Leluja", wy­ cinanka kurpiowska, wys. 13,1 cm. Wyk. Rozalia Polak. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 10. Wy­ cinanka kurpiowska. Wyk. Piotr Puławski. Ka­ dzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 11. „Kogut", wy­ cinanka z okolic Radomia. i k o n s e k w e n t n ą e w o l u c j ę od o b r a z ó w w y c h o d z ą c y c h jeszcze z ludowej tradycji do prac, k t ó r e w istocie są nieco prymitywną interpretacją profesjonalnej sztuki nowoczesnej . I n n i - np. Hulka, Tichoniuk odeszli daleko z a r ó w n o od ludowej tradycji jak też od zasad plastycznych twórczości „ p r y m i t y w n e j syn­ tezy". Są po prostu w i e j s k i m i amatorami. Ociepko, N i k i f o r - to r ó w n i e ż i n n a kategoria „ n a i w n y c h , pry­ m i t y w n y c h " . Oni t a k ż e są zjawiskiem o d r ę b n y m , sa­ m y m w sobie, niewiele m a j ą c y m w s p ó l n e g o ze sztu­ ką l u d o w ą . Na d o b r ą s p r a w ę m o ż e m y dziś m ó w i ć tylko o Kubaszcisykii, czy też jeszcze o jednym, d w ó c h beskidzkich malarzach, t w o r z ą c y c h dla siebie, bez oparcia w ś r o d o w i s k u . 8 Najlepiej może przedstawia się sytuacja w rzeźbie, choć i tu twórczość tradycyjna zbliża się k u k o ń ­ cowi. W 1937 r. kończy swój ż y w o t powsinoga bes­ kidzki - J. Wowro, w latach wojny ginie ślad po D. Bilińskim, w 1955 r. umiera F. Blaszczyk. Ze starszego pokolenia żyje jeszcze J. Janas oraz L . K u ­ dła, ale są oni j u ż dziś w tej fazie, w k t ó r e j raczej d y s k o n t u j ą uprzednie osiągnięcia. Poza n i m i naj­ bliżsi tradycyjnemu pojmowaniu rzeźby są: J. CentkowsM, J. L a m ę c k i , M . Ruszkowski oraz I . K a m i ń s k i , w n i e k t ó r y c h pracach Sz. W o ź n i a k i Cz. Kalemba. Wszyscy oni odchodzą jednak od tradycyjnych p r z e d s t a w i e ń , p o d e j m u j ą c nowe tematy (ryc. 21, 26). Coraz w i ę k s z ą rolę w ich twórczości odgrywa b e z p o ś r e d n i a obserwacja, a nawet inspiracja druko­ w a n ą i l u s t r a c j ą . M i m o to rzeźby ich z a c h o w u j ą wlęż z zasadami ludowego (czy też prymitywnego) k s z t a ł t o w a n i a , u t r z y m u j ą tradycyjne formy uprosz­ czeń i dawny szacunek dla m a t e r i a ł u , dawne w y ­ czucie możliwości, jakie daje d ł u t o czy kozik. 9 I n n i - Czarnecki, Brychcy, Zaremba, Hulka, Szkodziński, K . Prillowa - coraz dalej odchodzą z a r ó w n o od tradycji jak od dobrych zasad plastycznego m y ś ­ lenia, a coraz bliżsi są twórczości, k t ó r ą k w a l i f i k o ­ w a ł b y m na pograniczu sztuki ludowej i sztuki rze­ mieślniczej czy dyletanckiej (w p e j o r a t y w n y m zna­ czeniu tego słowa). To, co r o z k ł a d a sztukę figuralną, to w ł a ś n i e w pierwszym rzędzie tendencje naturalistyczne, i l u s t r a c y j n o - n a ś l a d o w c z e . I nie jest to j u ż t y l k o s p r a w ą mody. W pewnych warunkach rozwojowych proces przechodzenia od typu m y ś l e n i a ideo-plastycznego ku naturalistycznemu jest zjawiskiem normalnym. A dodajmy, że działa t u jeszcze ciśnienie g u s t ó w drobnomieszczańskich, a t r a k c y j n o ś ć w p ł y w ó w miasta, autorytet jego „ k u l t u r y " , tej p r z e c i ę t n e j , najbardziej rozpowszechnionej. Dlatego w i e ś chce dziś mebli „na wysoki połysk", dlatego chce haftowanych ma­ katek, pluszowych kanap - bo to są symbole miesz­ czańskiej kultury, a zarazem nowe symbole dobro­ bytu i pozycji. W ten sposób d ą ż e n i e do awansu spo­ łecznego i kulturowego wsi oznacza odejście, a nie­ raz i zaprzeczenie dotychczasowym i d e a ł o m estetycz­ nym. W i d a ć to najlepiej na p r z y k ł a d z i e w s p ó ł c z e s ­ nych w n ę t r z ludowych, np. Zalipia (ryc. 3 i 4). W p ł y w g u s t ó w i w z o r ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h jest w nich tak silny, że ingeruje nawet w m o t y w y malatur ściennych. W tej w i ę c sytuacji, gdy sztuka ludowa - pozba­ wiona naturalnego oparcia w tradycji, w swoim ro­ dzimym ś r o d o w i s k u - znajduje się pod naporem r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z z e w n ą t r z , w i ę k s z ą niż kiedy­ kolwiek rolę odgrywa zagadnienie opieki, jej cha­ rakteru, form i zasięgu. PROBLEM OPIEKI NAD SZTUKĄ LUDOWĄ Ginie o d r ę b n y n u r t k u l t u r y wiejskiej, zanika sztu­ ka ludowa. Są to zjawiska naturalne, a nawet w dal219 ! �szej perspektywie nieuniknione. Ale proces zaniku m o ż n a przyśpieszać i m o ż n a go opóźniać. Co więcej m o ż n a stworzyć w a r u n k i sprzyjające dalszemu istnie­ niu sztuki ludowej na wsi oraz rozszerzaniu się jej zasięgu w miastach. Opieka taka i pomoc są uzasadnione, dopóki ist­ nieje w y r a ź n e zapotrzebowanie na t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludową, dopóki ma ona liczne kręgi m i ł o ś n i k ó w . Nie potrzeba dowodzić, że w Polsce m i ł o ś n i k ó w takich jest bardzo wielu, że p i ę k n a ludowa tkanina, cera­ mika czy wycinanka ś w i e t n i e h a r m o n i z u j ą z w s p ó ł ­ czesnym w n ę t r z e m , znajdując zbyt z a r ó w n o w k r a ­ j u j a k i poza jego granicami. Ale opieka nad l u d o w ą twórczością nie może w obecnych warunkach ograniczać się tylko do spraw handlowo-gospodarczych, nie mniej w a ż n e jest stwo­ rzenie odpowiedniej atmosfery w jej w ł a s n y m ś r o ­ dowisku. Jest to w naszych warunkach możliwe, po­ nieważ sztuka ludowa znajduje oparcie w stosunku P a ń s t w a do dorobku ludowej kultury, j a k też w dzia­ łalności organizacji politycznych, gospodarczych i spo­ łecznych, towarzystw regionalnych, a t a k ż e kleru, który z r ó ż n y c h względów ( p r z e w a ż n i e nie arty­ stycznych) jest zainteresowany w separacji ludowej kultury. N i e m a ł ą rolę odgrywa r ó w n i e ż ż y w y sto­ sunek społeczności miasta do sztuki ludowej, potrze­ ba tej sztuki w różnych ś r o d o w i s k a c h (sukcesy „ M a ­ zowsza", „Śląska", innych zespołów regionalnych itp.). Wszystko to przywraca w pewnym stopniu sztuce ludowej jej pozycję we własnym środowisku, a w k a ż d y m razie hamuje procesy zaniku. Działając w tych warunkach program opieki m o ż n a było zakreślić znacznie szerzej niż to m i a ł o miejsce przed w o j n ą i r e a l i z o w a ć go z bardzo dobrymi na ogół w y n i k a m i . Program ten objął trzy podstawowe zakre-sy pracy wyznaczone przez d z i e ł o , osobę twórcy i środowisko. Opieka nad dziełami sztuki ludowej Opieka nad dziełami sztuki ludowej jest w istocie rzeczy opieką nad zabytkami i oczywiste powinny być analogie z opieką, j a k ą roztacza się nad zabyt­ k a m i architektury, rzeźby, malarstwa. Różnica .polega jednak na tym, że wiele dzieł o poziomie w r ę c z ś w i e t n y m powstaje jeszcze obecnie, a w i ę c opieka nie może ograniczyć się do zakresu „ k o n s e r w a t o r ­ skiego", a musi objąć r ó w n i e ż i prace nowe. Tak Więc p o d s t a w o w ą czynnością jest w t y m za­ kresie gromadzenie i przechowywanie zbiorów, co czynią muzea (słaby punkt - n i k ł e środki na kon­ serwację), a co w zakresie nowych dzieł r o b i ł do­ tychczas głównie Wydział Sztuki Ludowej M i n . K u l t . i Sztuki, W i ą ż e się z t y m problem b a d a ń , ujawnia­ nia nowych, nieznanych d o t ą d w a r t o ś c i ludowej sztu­ k i (dokumentowania jej p r z e j a w ó w ) , a wreszcie upowszechnianie najcenniejszego dorobku przez w y ­ stawy, pokazy, w y d a w n i c t w a , f i l m y , odczyty, i t d . Za­ a n g a ż o w a n e są więc w t y m w y p a d k u z a r ó w n o muzea, j a k placówki naukowe (PIS, I H K M , Z a k ł a d y Etno­ ¿20 grafii przy Uniwersytetach), Polskie Tow. Ludoznaw­ cze, wydawnictwa, organizacje handlowe (CPLiA), Wydział Sztuki Ludowej M K i S , Rady Narodowe i i n . Zainteresowanie sztuką l u d o w ą , aczkolwiek pozor­ nie duże, w rzeczywistości sprowadza się do nad­ zwyczaj ciepłego przyjęcia wystaw i p o k a z ó w regio­ nalnych przez publiczność, do żywszego zaintereso­ wania pewnej liczby p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w . Wciąż jednak sztuka ludowa pozostaje niedoceniana w k r ę ­ gach naukowych, szczególnie w ś r o d o w i s k u history­ k ó w sztuki. Oficjalne, programowe wypowiedzi nie mogą przesłonić faktu, że sztuka ludowa nie figuruje jako przedmiot w programach w y k ł a d ó w uniwersy­ teckich historii sztuki, że z n i k n ę ł a z p r o g r a m ó w akademii i wyższych szkół plastycznych. Sztuka ludowa niedoceniana jest r ó w n i e ż przez a u t o r ó w większości s k r y p t ó w i prac z zakresu historii sztuki polskiej. Niedocenianie miejsca twórczości ludowej w dorobku k u l t u r y narodowej wydaje się t y m bar­ dziej niesłuszne, że w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi w a ż n y jej człon n o d r ę b n e j , charakterystycznej w ł a ś n i e dla Polski formie wyrazu. P i ę k n o ludowej rzeźby tkaniny zdobnictwa zaskakuje cudzoziem­ ców nasze wystawy stały się wydarzeniem artystycz­ n y m w P a r y ż u , Londynie, Moskwie, interesowali się n i m i szczególnie plastycy* krytycy historycy sztuki. Rzeźba i malarstwem — Picasso Henri Moore Jean Cassou Herbert Read A n d r é M a l r a u x c e r a m i k ą Paul Klee, wycinankami Henri Matisse i t d . Należy m i e ć nadzieję, że wraz z p o s t ę p e m b a d a ń i p u b l i k a c j ą ich w y n i k ó w rola sztuki ludowej zary­ suje się bardziej wyraziście i znajdzie się dla niej w ł a ś c i w e i t r w a ł e miejsce w historii naszej k u l t u ­ ry - wolne od chwilowych uniesień czy zniechęceń. Opieka nad twórcami ludowymi^ Od form i charakteru tej opieki zależy w d u ż y m stopniu los obecny i przyszły sztuki ludowej. Dlatego jest to zakres pracy najbardziej odpowiedzialny. Nic dziwnego, że stanowi on p o d s t a w ę d z i a ł a n i a W y ­ działu Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz w a ż n y odcinek pracy C P L i A . R ó w n i e ż od trzech blisko lat aktywnie działają na t y m polu nie­ które W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych. Opieka obejmuje większość czynnych o ś r o d k ó w p r z e m y s ł u ludowego, a t a k ż e licznych t w ó r c ó w indywidualnych. O t r z y m u j ą oni pomoc w postaci s t y p e n d i ó w , n a g r ó d , z a k u p ó w , a t a k ż e u ł a t w i e ń w zdobywaniu surowca, w zbycie itd. O p i e k ą t ą objętych jest w r ó ż n y c h dzia­ łach sztuki ludowej ok. 3—3 500 osób, w t y m ponad 100 w y b i t n i e uzdolnionych t w ó r c ó w . Nie tylko jednak do pomocy materialnej ogranicza się ta opieka, r ó w n i e w a ż n e są w niej zagadnienia artystyczne, sprawy merytoryczne. Konkursy, wysta­ wy, narady t w ó r c ó w , kursy (prowadzone b ą d ź przez w y b i t n y c h ludowych a r t y s t ó w , b ą d ź przez p l a s t y k ó w znających t r a d y c j ę regionu) - wszystkie tego rodzaju d z i a ł a n i a p r o w a d z ą do ożywienia ośrodków, w y e l i ­ minowania w p ł y w ó w obcych ludowej tradycji, pod­ niesienia poziomu artystycznego produkcji, a w nie- �których wypadkach nawet do reaktywowania dawno z a m a r ł y c h technik czy o ś r o d k ó w " . nie­ P o w a ż n ą rolę w tych poczynaniach odgrywa dziś plastyk, etnograf - opiekun sztuki ludowej. Spot­ kamy go w w i e l u spółdzielnich C P L i A (nadzór arty­ styczny), w biurze skupu, w j u r y wystaw i kon­ k u r s ó w , na kursach, i n s t r u k t a ż a c h , a czasem i we w s p ó ł p r a c y tak bliskiej, jak to miało miejsce np. z prof. E. P l u t y r i s k ą i tkaczkami z Sokółki. Rola plastyka-opiekuna jest trudna i odpowiedzialna, a charakter pomocy niezwykle dyskretny, ograni­ czający się p r z e w a ż n i e do rozumnej inspiracji, ostrożnej analizy gotowej pracy. Nie może tu być mowy o j a k i m ś „ w z o r c o w a n i u " , o narzucaniu swojej osobowości, o dyrygowaniu. Toteż specjalnie wysokie i złożone m u s z ą być kwalifikacje takiego plastyka. Powinien być w j a k i m ś stopniu etnografem, znać doskonale charakter regionu, jego tradycje plastycz­ ne, musi być pedagogiem, psychologiem, mieć dużą ś w i a d o m o ś ć plastyczną, a j e d n o c z e ś n i e umieć po­ w s t r z y m a ć w ł a s n e ambicje, musi wreszcie z n a ć dane rzemiosło, surowiec, t e c h n i k ę . Wymagania wysokie. Ale w ciągu swej działalności z a r ó w n o M i n . K. i S, jak C P L i A w y k s z t a ł c i ł y dość liczną k a d r ę p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w - o p i e k u n ó w sztuki ludowej. P e ł n i ą om z powodzeniem odpowiedzialne f u n k c j e " . Plastyk, etnograf stoi dziś na s t r a ż y tradycji w y ­ sokiej jakości artystycznej. Aprobuje nowe warianty b ą d ź je odrzuca. Z a s t ę p u j e w i ę c miejsce ś r o d o ­ wiska, k t ó r e niegdyś było gwarantem poziomu i twórczego charakteru sztuki ludowej. Szczególnie jest to istotne w sytuacji, gdy istnieją w ś r ó d ludowych t w ó r c ó w tendencje seryjnego po­ wielania w z o r ó w , rzemieślniczego, nie zindywiduali­ zowanego wyrobu. Tendencje takie są naturalne, gdy produkuje się masowo na z a m ó w i e n i e handlu, dla miasta, na potrzeby p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o itd. Od skuteczności form opieki zależy w t y m wypadku, czy sztuka ludowa zachowa swój charakter twórczy, czy też stanie się po prostu p r z e m y s ł e m , p r o d u k u j ą ­ cym ustalone i zaakceptowane wzory na potrzeby rynku. D o ś w i a d c z e n i a w s k a z u j ą , że m o ż l i w e jest (przynajmniej w ciągu dłuższego okresu czasu) za­ chowanie n a t u r a l n e g o charakteru produkcji ar­ tystycznej w nowych, sztucznych dla sztuki ludowej warunkach. A l e konieczne jest wtedy stwarzanie specjalnych bodźców - z a r ó w n o moralnych j a k i eko­ nomicznych. Osiąga się to przez pobudzanie ambicji, z a m ó w i e n i a na specjalnie w a r t o ś c i o w e prace, zaku­ py, w ł a ś c i w ą p o l i t y k ę s t y p e n d i ó w , a przede wszyst­ k i m przez organizowanie licznych wystaw tereno­ wych i k o n k u r s ó w , na k t ó r y c h nagradza się ciekawsze osiągnięcia. P o w a ż n e zasługi ma r ó w n i e ż CPLiA. k t ó r a w ostatnich latach położyła szczególny nacisk na jakość w y r o b ó w w ludowych spółdzielniach, na­ wet kosztem rozluźnienia bardzo rygorystycznie dawniej obowiązującej dyscypliny norm. Zadania plastyka są dziś t y m większe, że prze­ stawienie p o w a ż n e j części produkcji ludowego rze­ miosła artystycznego na potrzeby minsta pociągnęło za sobą konieczność wprowadzenia różnych zmian w samym charakterze ludowych w y r o b ó w . Trzeba znaleźć nowe zastosowanie dla haftu, zdobnictwa, a nawet dla wycinanki czy ceramiki. Tak np. stary czerwono-czarny haft kurpiowski z koszuli p r z e w ę ­ d r o w a ł na serwetki i obrusiki, p i ę k n i e ryzowane łyżniki p o d h a l a ń s k i e pomniejsza się i dostosowuje do r o l i uchwytu na ręczniki, wycinanka cięta jest w m i ­ n i a t u r o w y m formacie, jako ozdoba zaproszeń, kart z powinszowaniami i t d . Nic trzeba chyba dowodzić, j a k wszelkie zmiany tego rodzaju niebezpieczne są dla ludowej t w ó r c z o ś ­ ci, jak w p ł y w a j ą na z m i a n ę jej charakteru. Tak np. przedtem haf ciarka musiała myśleć o kompozycji całości - k a ż d a niemal koszula czy gorset były dzie­ ł e m nowym, chociaż złożonym ze s t a ł y c h na ogół e l e m e n t ó w . Obecnie rola jej sprowadzona zostaje do wykonywania określonego m o t y w u w określonym .miejscu takiej samej serwetki. Przestaje być t w ó r ­ cza... Podobnie dzieje się i w w y p a d k u wycinanki, gdzie zmiana formatu ogranicza i n w e n c j ę ludowego artysty. W tej sytuacji konieczna jest nie t y l k o kontrola jakości czy doradzenie nowej formy, mogącej liczyć na zbyt, ale i s t a ł e pobudzanie inwencji, aby nic do­ puścić do powstawania szablonów. W a r t o przy t y m wi u ważyć, że plastyk z nadzoru artystycznego ma t u przeciw sobie często i aparat handlowy, d o m a g a j ą c y się zazwyczaj serii o jednakowym wzorze. Rola opieki nad s z t u k ą l u d o w ą wzrasta tam, gdzie w y s t ę p u j ą w samej twórczości nowe zjawiska. A jest ich wiele. W e ź m y np. s p r a w ę zmian zachodzących w świadomości t w ó r c ó w , rozszerzenie k r ę g u ich w y ­ obraźni, zmiany z a i n t e r e s o w a ń . W p ł y w a j ą one prze­ cież bezpośrednio na charakter ich sztuki. Od dzia­ łaczy, plastyków, o r g a n i z a t o r ó w wystaw, a nawet dziennikarzy zależy nieraz, w j a k i m kierunku po­ stępuje proces zmian w twórczości. F a ł s z y w e oceny, zwłaszcza przesadne p o c h w a ł y czynią t u więcej zła niż m o ż n a to sobie wyobrazić. Artysta ludowy szu­ k a j ą c nowych dróg jest bowiem pozbawiony oparcia w tradycji, a jego ś w i a d o m o ś ć plastyczna jest za­ zwyczaj niewielka. Ś r o d o w i s k o zaś ulegające w p ł y ­ w o m d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e g o smaku nie stanowi dla niego ż a d n e g o pozytywnego oparcia, w r ę c z przeciw­ nie - utrudnia m u zachowanie plastycznego pozio­ m u w nowych poszukiwaniach. Daje się to zauwa­ żyć zwłaszcza tam, gdzie w miejsce tradycyjnego ornamentu czy przedstawienia w c h o d z ą nowe tema­ ty, tendencje ilustratorskie. D o p r o w a d z i ł y one nie­ jednokrotnie do r o z k ł a d u formy, degeneracji - i to z a r ó w n o w hafcie, koronce czy ceramice (ryc. 6), jak w wycinance (ryc. 10) i rzeźbie. Niestety dążenia takie z n a l a z ł y w p e w n y m okresie poparcie ze strony działaczy, k t ó r z y chcieli przez współczesną twórczość l u d o w ą w p ł y n ą ć na proces zmian s t o s u n k ó w społecznych na wsi. R e z u l t a t ó w pozytywnych w t y m zakresie nie osiągnięto, zasięg o d d z i a ł y w a n i a tej „nowej sztuki" był minimalny, przyśpieszono tylko procesy rozktado%ve, zachodzące i tak w sztuce ludowej 221 �liii • Ryc. 12. „Kareta", wycinanka, 1956, 45 X 100 cm. Wyk. Anastazja Bogusz. Łaźniki, pow. Łowicz. Ryc. 13. „Regulacja rzeki", wyc, 1950. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowice, pow. Łowicz. Ryc. 14. „Madonna", obraz na szkle, 23 X 15 cm. Wyk. Zofia Roj. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie. Ryc. 15. „Nowa wieś polska", wyc, 1949. Wyk. Zofia Wiechno. Wierz­ nowice, pow.Łowicz. Ryc. 16. „Chrzest Chrystusa", stary obraz na szkle, 41 X 31 cm. Muz. Reg., Rabka. Ryc. 17. Satyryczne rysunki na ścianach, 1948. Michałowice, pow. Kazimierza Wielka. Ryc. 18. „Zbójnicy na. zamku", obraz na szkle, po 1952. Wyk. Helena Roj-Kozłowska, Zakopane ��20 Ryc. 19. „Św. Jan Nepomucen", stara kapliczka. Suchowola, pow. Dąbrowa. Ryc. 20. „Pieta", rzeź­ ba w drzewie, polichromowana, wys. 33 cm. Wyk. Leon Kudła. Świerże Górne, pow. Kozienice. Ryc. 31. „Las", rzeźba w drzewie surowym, wys. 3fl cm, ok. 1958. Wyk. Jan Centkowski. Nieszawa, pów. Aleksandrów Kujawski. Ryc. 22. „Syn mar­ notrawny", płaskorzeźba w drzewie surowym, ok. 1953. Wyk. Józej Janas. Dębno, pow. Nowy Targ. 19 N i e d o b r ą pozostałością tego okresu było przeko­ nanie, że temat ważniejszy jest od ornamentu, a po­ stęp polega na przejściu od w z o r ó w geometrycznych do roślinnych, zoo- i antropomorficznych. S ą d y ta­ kie spotykamy i dziś jeszcze u wielu t w ó r c ó w ludo­ wych, a co gorsze nawet u n i e k t ó r y c h o p i e k u n ó w ludowej twórczości, dziennikarzy piszących o sztuce ludowej. We wszystkich takich wypadkach na b a r k i ludzi odpowiedzialnych za stan i r o z w ó j sztuki ludowej spada nowy ciężar p r z e c i w d z i a ł a n i a nieodpowie­ dzialnym sugestiom i ocenom. Zadanie to nie jest łatwe. Przecież każdy turysta k u p u j ą c y góralską s p i n k ę czy haft koniakowski swoimi ż ą d a n i a m i , za­ c h w y t a m i i kry t y k a m i w p ł y w a na sądy ludowego t w ó r c y . A aparat handlowy, s k u p u j ą c y z a r ó w n o dla prywatnych sklepików (vide sklepy na K r u p ó w k a c h 224 w Zakopanem), j a k dla M H D czy PDT - j a k ż e czę­ sto faworyzuje sznrirę. „górali z fajką", koszmarne kogutki czy „gąski szczypiące dziewczynę". I j a k t r u d ­ no walczyć z d r o b n o m i e s z c z a ń s k i m smakiem, z tan­ d e t ą i d e g e n e r a c j ą , skoro p o p i e r a j ą j ą niekiedy wysokie autorytety. Znamy p r z y k ł a d y , gdy minister­ stwa oraz inne instytucje z a k u p u j ą straszliwe pseudoludowe rzeźby - „walczące jelenie" (za 3-4 000 zł), gdy prasa, zwłaszcza regionalna, podnosi do w y ż y n artyzmu naturalistyczne f i g u r k i czy pseudoludowe wycinanki, robiąc t y m w rezultacie k r z y w d ę wszyst­ k i m - łącznie z samymi t w ó r c a m i ( p r z y k ł a d e m cho­ ciażby K . P r i l l o w a czy Szkodziński). A czy nie p o p e ł n i a j ą b ł ę d ó w działacze Rad Naro­ dowych, pracownicy aparatu handlowego CPLiA, a nawet p e ł n i dobrej w o l i etnografowie? Twórczości ludowej zagrażają jednak n i e ' t y l k o ta- �I 21 kie w y r a ź n i e negatywne w p ł y w y z z e w n ą t r z . W wa­ runkach rozbicia spoistości i odrębności ludowej k u l ­ tury groźne dla twórczości mogą być wszelkie zmia­ ny (nawet w j a k i m ś sensie pozytywne), wszystko co w rezultacie p o d w a ż a dotychczasowy charakter i istotę tej twórczości, z m u s z a j ą c a r t y s t ę do nowych, samodzielnych decyzji. Niebezpieczne są w ł a ś n i e te nowe decyzje, podejmowane p r z e w a ż n i e pod nacis­ kiem p a n u j ą c y c h w p ł y w ó w i u p o d o b a ń . Trzeba mieć albo siłę niewiedzy - n a i w n o ś ć , w i a r ę i u p ó r p r y m i ­ tywa, albo d u ż ą dojrzałość i ś w i a d o m o ś ć plastyczną, aby w tej sytuacji d a ć sobie samodzielnie r a d ę . Myślę t u nie tylko o zmianach dotyczących funkcji sztuki, ale nawet o tych, k t ó r e w y n i k a j ą z lepszej znajomości technologii. Tak np. gospodynie Zalipia m a l u j ą swoje domy z z e w n ą t r z , ale malują farbami, k t ó r e ściekają po 22 k a ż d y m deszczu. Czy poznanie zasad technologii i stosowanie farb t r w a ł y c h będzie p o s t ę p e m ? W j a ­ k i m ś stopniu na pewno tak, k a ż d a b o w i e m gospo­ dyni, zamiast m a l o w a ć c h a ł u p ę k i l k a d z i e s i ą t razy w życiu (kilometry ornamentu), będzie m u s i a ł a to czynić zaledwie k i l k a razy. T y l k o że w nowej sy­ tuacji w ą t p l i w e będzie, czy uczyni to nadal sama. czy nie zawezwie w ó w c z a s „specjalisty", a jeśli prze­ stanie m a l o w a ć sama. zmieni się charakter tej dzie­ dziny sztuki - z powszechnie wykonywanej stanie się rzemiosłem jednostek. Gdy będzie jednak malo­ w a ł a nadal - to czyż nie zajdzie r ó ż n i c a w tej tech­ nice, jeśli zamiast czynić to stale, co k i l k a tygodni czy miesięcy - będzie m a l o w a ł a raz na p a r ę lat? A j a k to w p ł y n i e na bogactwo w a r i a n t ó w i w ogóle na sam zwyczaj? Czy utrzyma się w ó w c z a s ? P y t a ń takich nie można lekceważyć. 225 �Oczywiście, nie w y s t ę p u j ę przeciw udoskonaleniom w technologii. Są one zrozumiałe, a często i koniecz­ ne, chodzi m i t y l k o o pokazanie, j a k w a ż k i e m o g ą być konsekwencje nawet takich pozornie t y l k o „tech­ nologicznych" zmian. / Z a c h o d z ą t a k ż e p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą c e z taktu, że" praca t w ó r c z a zajmuje inne niż dawniej miejsce w życiu ludowego artysty. Jest r ó ż n i c a między po­ s t a w ą człowieka, k t ó r y wykonuje np. dywan w c h w i ­ lach wolnych od codziennej pracy, a p o s t a w ą człon­ ka C P L i A , k t ó r y c a ł y swój czas poświęca t y l k o tkactwu.' S c h r a m m ó w n a wspominała tkacza wy­ rabiającego p i ę k n e dywany dwuosnowowe, który powiedział j e j , że „przy pracy w polu myśli o t y m , j a k po skończeniu r o b ó t d y w a n w y tka, j a k to sobie będzie w y b i e r a ł p r ą t k a m i o s n o w ę dla otrzymania o r n a m e n t ó w , k t ó r e m u się w ł a ś n i e u k ł a d a j ą w gło­ wie. A j a k się n a s t ę p n i e zmęczy tkaniem, to z przy­ j e m n o ś c i ą myśli o wypoczynku u m y s ł o w y m przy o r c e " T y c h zmian w psychologii procesu t w ó r c z e ­ go również nie m o ż n a p o m i j a ć . Co w tej sytuacji czynić? Jak p r z e c i w d z i a ł a ć złym n a s t ę p s t w o m różnych zmian i w p ł y w ó w ? Praktyka ostatnich p i ę t n a s t u lat dowiodła, że istnieją sposoby w p ł y w a n i a na ś w i a d o m o ś ć t w ó r c ó w , pozytywnego k s z t a ł t o w a n i a ich dążeń i pracy, rozbudzania i za­ spokajania ambicji. Są to - jak j u ż m ó w i l i ś m y bezpośrednie kontakty p l a s t y k ó w i o p i e k u n ó w sztuki ludowej z t w ó r c a m i , konkursy, wystawy i narady /. t w ó r c a m i , a wreszcie polityka n a g r ó d , z a k u p ó w , s t y p e n d i ó w . Zwłaszcza konkursy, nagrody i zakupy odbijają się szerokim echem w ś r o d o w i s k u t w ó r c z y m , stają się przedmiotem r o z m ó w i s p o r ó w między sa­ m y m i artystami, którzy na ogół licznie przyjeżdżają na otwarcie wystaw i narady twórcze. Wystawy i konkursy są więc z jednej strony i n ­ strumentem o d d z i a ł y w a n i a na t w ó r c ó w , z drugiej zaś - s t a n o w i ą d ł a wszystkich, którzy zajmują się sztuką l u d o w ą , najbardziej i n t e r e s u j ą c e „pole do­ ś w i a d c z a l n e " . Spotyka się t u bowiem prace z a r ó w n o 0 charakterze tradycyjnym, jak i nowe, nieraz już nie mieszczące się w ogóle w kategoriach tradycji. 1 co w ó w c z a s robić? Jak je oceniać? Jest to dziś je­ den z najtrudniejszych chyba p r o b l e m ó w , j a k i stoi przed opiekunem sztuki ludowej. Do czego dążyć - czy do utrzymywania czystości stylowej sztuki ludowej, czy do rozwijania inwencji twórczej, niezależnie od form, jakie ona przybiera? J a k i m i w i ę c p o s ł u g i w a ć się k r y t e r i a m i oceny zgodności z t r a d y c j ą , czy walorami plastycznymi? W praktyce faworyzuje się zazwyczaj twórczość z w i ą z a n ą z tradycyjnym nurtem ludowej sztuki, za­ kładając, że tradycja gwarantuje wysoki poziom artystyczny. Oczywiście dopuszcza się m o ż l i w o ś ć zmian, rozwoju, przekształceń dawnych form (kon­ trolującą rolę ś r o d o w i s k a spełnia w ó w c z a s plastyk, j u r y konkursu czy wystawy). A l e p o w s t a j ą niekiedy sytuacje, a b ę d ą p o w s t a w a ł y coraz częściej, gdy roz­ w ó j u k ł a d a się nie w nurcie tradycyjnym, a w y k r a ­ cza daleko poza niego. P r z y k ł a d e m chociażby ma­ 226 larstwo na szkle J. Jachimiaka, którego wczesne prace bliskie były jeszcze ludowej tradycji, rozwój natomiast poszedł w kierunku zbliżenia do osiągnięć współczesnej plastyki, Jak się do tego u s t o s u n k o w a ć ? Nie mamy jeszcze sprecyzowanych metod postę­ powania w takich sytuacjach, a z d a r z a j ą się one coraz częściej. Dotychczasowa zasada - nagradzania tylko f o r m zgodnych z t r a d y c j ą - prowadzi nieraz do n i e p o r o z u m i e ń , a nawet b ł ę d ó w i krzywdy (na szczęście, j a k dotąd, są to p r z y k ł a d y w y j ą t k o w e ) . Tak np. obrazki Jachimiaka zostały na konkursie p a m i ą t k a r s k i m w Zakopanem (1953 r.) potrakto­ wane jako „ n i e - l u d o w e " , a więc i nie nagrodzone. W y r ó ż n i o n o natomiast inne prace, mniej ambitne, mniej twórcze. Z p u n k t u widzenia „etnograficzne­ go" p o s t ą p i o n o słusznie, zwłaszcza, w terenie o ży­ wym i prężnym środowisku twórczym, Ale młodemu góralowi s t a ł a się krzywda. Co w i ę c e j , zaszedł pa­ radoksalny wypadek, że nte został on w y r ó ż n i o n y tylko dlatego, że p r z e ł a m a ł t r a d y c y j n ą k o n w e n c j ę , że był zbyt twórczy. Ną w i e l k i plus W y d z i a ł u Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki należy za pisać, że zawsze w takiej sytuacji znajdowano inne wyjścia - zakupy, stypendia, ale nie zmienia to faktu, że „casus Jachimiak" zaistniał. Powie ktoś, że Jachimiak znalazł się w końcu w szeregach Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , że inspiruje się raczej sztuką nowoczesną, a nie l u ­ d o w ą . To prawda, ale mimo wszystko Jachimiak to nie to samo co plastyk - absolwent Akademii. Nie dlatego, że mniej umie, ale że jest on zjawiskiem z pogranicza sztuki ludowej, ruchu amatorskiego i plastyki zawodowej, że wyrasta z gleby ludowej sztuki. I sądzę, że tacy j a k on (a będzie ich zapew­ ne więcej) p o w i n n i być otoczeni opieką szczególną, zwłaszcza w okresie formowania swej i n d y w i d u a l n o ś ­ ci t w ó r c z e j . Wymaga to jednak przemyślenie, form organizacyjnych. Dziś bowiem istnieją materialne bodźce dla ludowego twórcy, pozostającego w o b r ę b i e form tradycyjnych, a nie ma ich dla najbardziej uzdolnionych jednostek rozwijających się w ś r o d o ­ wisku wiejskim, ale poza k r ę g i e m ludowej sztuki. Pierwszym udziela pomocy Wydział Sztuki Ludo­ wej, Rady Narodowe, C P L i A - a drugim? Czasem Wydział Sztuki Ludowej (gdy sztuka ma coś w s p ó l ­ nego ze sztuką l u d o w ą ) , czasem Domy K u l t u r y , często nikt, jako że dla a m a t o r ó w nie istnieją ż a d n e sty­ pendia, ż a d n e zakupy, ż a d n e konkretne formy po­ mocy. Co w tej sytuacji czynić? Należy - w ż a d n y m wypadku nie uszczuplając f u n d u s z ó w na twórczość l u d o w ą - znaleźć środki i formy pomocy dla naj­ zdolniejszych t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą c y c h poza l u d o w ą k o n w e n c j ę . W pewnych wypadkach może o k a z a ć się celowe posłanie młodego talentu do szkoły artystycz­ nej. Kiedy indziej otoczenie go opieką - jako zdol­ nego amatora, k t ó r e m u u ł a t w i a się zdobycie pewnej wiedzy, konfrontację osiągnięć na wystawach itp. Ale pomoc musi dotyczyć tylko n a p r a w d ę naj­ zdolniejszych, najciekawszych. Decydujące winno być �przy t y m k r y t e r i u m w a r t o ś c i plastycznej, szczególnie na wszelkiego rodzaju wystawach, k t ó r e g r o m a d z ą z a r ó w n o prace z k r ę g u sztuki tradycyjnej jak i sa­ morodnej, amatorskiej. Inaczej p o w s t a ć może nie­ bezpieczeństwo przeciwstawiania sobie „starej" i „ n o w e j " sztuki, przeciwstawiania współczesnej te­ m a t y k i — ograniczonemu na ogół i tradycyjnemu k r ę g o w i t e m a t ó w w sztuce ludowej. Ocena w a r t o ś c i artystycznej wydaje się t y m bar­ dziej konieczna, że tylko przy jej zastosowaniu w y ­ stawy mogą spełnić p o z y t y w n ą rolę w ś r o d o w i s k u , o d d z i a ł y w a j ą c na upodobania estetyczne wsi. Wysta­ w y takie m u s i a ł y b y r ó w n i e ż w y r a ź n i e rozdzielać granice twórczości nowej od tradycyjnej, aby nie w p r o w a d z a ć niepotrzebnego z a m ę t u w świadomości tak t w ó r c ó w j a k odbiorców. Takie zderzenie twórczości „ t r a d y c y j n e j " i nowej (samorodnej) ma oczywiście swoje strony ujemne, ale nie sądzę, aby m o ż n a było na dłuższą m e t ę u n i k n ą ć konfrontacji z życiem, z t y m , co jest p r a w d z i w y m obrazem współczesnej twórczości na wsi. I tak za­ pewne okaże się, że w zakresie rzemiosła artystycz­ nego d o m i n o w a ć b ę d z i e sztuka tradycyjna, a samo­ rodna, amatorska w y s t ę p o w a ć będzie głównie w za­ kresie sztuki przedstawieniowej. .Izolacja t w ó r c ó w „ l u d o w y c h " nie wydaje się mo­ żliwa. I tak s t y k a j ą się z r ó ż n y m i wzorami, i n s p i r u ­ ją ich r ó ż n e tradycje, r ó ż n e motywy, r o z w i ą z a n i a . U t r z y m y w a ć ich w stanie nieświadomości jest coraz trudniej i coraz bardziej traci to sens. Z r e s z t ą i oni sami dojrzewają, ich horyzonty m y ś l o w e rozszerzają się i w i e l u zaczyna podchodzić do swej pracy coraz bardziej ś w i a d o m i e . W takiej sytuacji wydaje się celowe rozbudzanie tej ś w i a d o m o ś c i , m ó w i e n i e z n i ­ m i nie jak z dziećmi czy p r y m i t y w a m i , ale coraz bardziej konkretnie, j ę z y k i e m plastyka. • Problem ten wiąże się z charakterem zajęć na kursach czy i n s t r u k t a ż a c h . Przed w o j n ą i n s t r u k t a ż ograniczał się zazwyczaj jedynie do wpajania f o r m i technik tradycyjnych. Dziś coraz trudniej jest uczyć nie w y j a ś n i a j ą c , zwłaszcza gdy na wieś p r z e n i k a j ą masowo w y r o b y miejskie, fabryczne. Racja jest więc po stronie tych, którzy uczą nie tyle m o t y w ó w , ile z a s a d myślenia plastycznego, zasad kompozycji, budowy ornamentu i t d . W warunkach ofensywy na wieś g u s t ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h nie wystarczy p r z e c i w s t a w i a ć i m tradycyjnej formy, starego wzoru, ale konieczne jest u ś w i a d a m i a n i e pla­ styczne, w y j a ś n i a n i e zasad, k t ó r e k i e d y ś były oczy­ wiste i niemal jedyne, dziś zaś są coraz bardziej zapomniane, zasad, k t ó r e tak znakomicie w y s t ę p u j ą w ł a ś n i e w tradycyjnej sztuce ludowej. Bardzo przy­ datne m o g ą t u b y ć d o ś w i a d c z e n i a pracy z t w ó r c a m i i k o l e k t y w a m i l u d o w y m i B. P l u t y ń s k i e j , K . Szczepanowskiej, M . Bujakowej, A . Kenara, Z. Czasznickiej, H. Kintopf, J. Stankiewiczowej i i n . Nie jest to proste, przeciwnie — d o r a d c ó w zawsze jest wielu, ale ludzi, którzy zdolni s ą p r z e k a z a ć t w ó r c o m ludo­ w y m s w ą wiedzę, znaleźć z n i m i w s p ó l n y język, m o ż e m y dziś liczyć na palcach obu r ą k . Dlatego ko­ nieczne jest aby k r ą g p l a s t y k ó w przygotowanych do takiej działalności rozszerzał się, aby w y k o r z y s t y w a ć d o ś w i a d c z e n i a naszych wybitnych p l a s t y k ó w , opie­ k u n ó w twórczości ludowej. Umiejętność przyjęcia dyskusji na płaszczyźnie za­ sad m y ś l e n i a plastycznego jest oczywiście w r ę c z n i e z b ę d n a przy ocenie prac spoza k r ę g u tradycyjnego. Taryfa ulgowa, k t ó r ą się stosuje wobec np. w i e l u współcześnie p r a c u j ą c y c h rzeźbiarzy, przynosi w re­ zultacie tylko szkody, deprawuje ś r o d o w i s k o , powo­ duje kompletny z a m ę t w pojęciach. Etnografa m o g ą i m u s z ą i n t e r e s o w a ć wszelkie przejawy twórczości ludu, dla niego może być nawet ważniejsza produkcja artystycznie b. s ł a b a , ale t y ­ powa, niż ś w i e t n y plastycznie, jednostkowy w y t w ó r . A l e plastyk - opiekun twórczości ludowej musi my­ śleć i n n y m i kategoriami, nie wolno m u z a p o m i n a ć , że działa w ś r o d o w i s k u wiejskim, że k a ż d a ocena znajduje o d d ź w i ę k w t y m ś r o d o w i s k u , że chcąc nie chcąc w p ł y w a na utrwalanie się złego smaku lub też p o d w a ż a go i wypiera. Musi tępić kicz w każdej postaci, nawet wówczas, gdy w y s t ę p u j e on przemie­ szany z elementami ludowej formy, j a k to w i d a ć w n i e k t ó r y c h malaturach Zalipia czy nowych malaturach (dywanach) spotykanych w Rzeszowskiem. Dawniej m o ż n a się było ograniczyć w opiece do sa­ mej twórczości ludowej. Dziś opieka musi objąć większy zakres, w ł ą c z a j ą c zjawiska twórczości sa­ morodnej, jak też i s p r a w ę rozwoju naturalnego wsi. środowiska wiejskiego. Problem t w ó r c ó w jest w a ż n y , ale jest on tylko j e d n y m z p r o b l e m ó w , k t ó r e i s t n i e j ą w naszym życiu kulturalnym. T w ó r c a , obojętne tradycyjny czy nie-ludowy, musi mieć więź z w ł a s n y m ś r o d o w i s ­ kiem, musi mieć z n i m w s p ó l n y język, w przeciwnym razie wyobcowuje się, t r a c i grunt pod nogami. Dla­ tego nie może być dla nas o b o j ę t n e j a k kształtuje się relacja a r t y s t a - ś r o d o w i s k o , j a k i jest poziom k u l ­ turalnego wyrobienia społeczeństwa. Opieka nad s z t u k ą l u d o w ą i nad t w ó r c a m i jest ze wszech miar słuszna; ale nie wolno z a p o m i n a ć , że zasadniczym problemem musi b y ć troska o poziom k u l t u r y wsi, o jej gusty, potrzeby. Opieka nad środowiskiem Upadek k u l t u r y ludowej, który d o k o n a ł się w k r ó t ­ k i m okresie czasu, nie tylko podciął korzenie ludo­ wej sztuce, ale n a r u s z y ł cały system p o g l ą d ó w este­ tycznych wsi. Takiego w s t r z ą s u nie z n a j ą inne ś r o ­ dowiska, inne w a r s t w y społeczne. W mieście stale współistniały r ó ż n e formy sztuki, twórczości i od­ bioru, z m i e n i a ł y się zakresy o d d z i a ł y w a n i a sztuki „ e l i t a r n e j " i „ p o p u l a r n e j " , ale w zasadzie istniała j a k a ś ciągłość procesu kulturalnego. Z m i a n y społecz­ ne, j a k u k s z t a ł t o w a n i e się i utrwalenie m i e s z c z a ń ­ stwa w początku X I X w., czy dojście do w ł a d z y mas p r a c u j ą c y c h w naszych czasach - wszystko to w y ­ w a r ł o pewien w p ł y w na k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą , ale ra­ czej w sensie rozszerzenia się jej bazy i sfery w p ł y 227 ¡11 �23 w ó w . Na wsi upadek kultury ludowej spowodował zasadnicze zmiany w funkcji, j a k ą s p e ł n i a ł a sztuka w t y m środowisku. Niegdyś sztuka była formą wie­ dzy, pamięci zbiorowej, wiązała się z kultem, w i a ­ rą - obecnie zaspokaja tylko pewne potrzeby este­ tyczne. Nastąpiło więc obniżenie się wagi sztuki w opinii powszechnej, zmieniły się formy percepcji i tworzeniu. Zmiany te są n i e w ą t p l i w i e objawem postępu. Ostatecznie w i o d ą ku rozwojowi s p o ł c c z n o - k u l t u r a l nemu wsi, jednak w dziedzinie sztuki s p o w o d o w a ł y regres poważny, ale doraźny. Wieś pozbawiona daw­ niej zwartej, wszystko ogarniającej k u l t u r y artystycz­ nej, szybko s t a ł a się podatna na najgorsze w p ł y w y 7. z e w n ą t r z . W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera zagadnienie opieki nad obecnym stanem k u l ­ tury artystycznej na wsi. Opieka nad s a m ą t r a d y c y j n ą sztuką l u d o w ą to tylko fragment zagadnienia. Nie wystarcza już dziś ona wsi. Zapewne, gdyby istniała nadal specyfika i izolacja ś r o d o w i s k a ludowego, p o w s t a ł y b y nowe formy sztuki tego środowiska, sztuki ludowej . A l e izolacji tej dzisiaj nie ma, a specyfika wsi nie jest na tyle silna, aby stworzyć o d r ę b n e formy wypowie­ 1J 22H dzi artystycznej. Tzw. „ l u d " ma te same możliwości kształcenia się i korzystania z d ó b r kulturalnych, co inne warstwy społeczne. Ma dostęp do wszystkich niemal zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w sztuce, nie zachodzi więc potrzeba tworzenia na w ł a s n y u ż y t e k o d r ę b n e j formy (która jest obecnie na wsi tylko jedną z współistniejących konwencji), nie zachodzi też t y m bardziej potrzeba wypowiadania w ł a s n y c h o d r ę b n y c h treści, przeciwstawnych n u r t o w i k u l t u r y „ u c z o n e j " . W tej sytuacji p r ó b y p r z y w r ó c e n i a dawnej sztuki l u ­ dowej m o g ą się u d a ć tylko w b. ograniczonym zakre^ sie. Traktowane szerzej, jako środek zaradzania złu — stałyby się oczywistym nonsensem. W y n i k i e m b y ł o ­ by tworzenie sztucznych, m a r t w y c h rezerwatów, k t ó r y c h w a r t o ś ć m o ż n a oceniać nie z pozycji życia, lecz muzealnictwa - jako j e d n ą z f o r m utrwalenia zabytków. Przykład konkretny wnętrze izby wiejskiej. Wiemy, że nie ma j u ż dziś w Polsce sta­ rych, p i ę k n y c h , jednolitych w stylu w n ę t r z , że w ł a ś ­ nie tutaj atak d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h w z o r ó w jest najsilniejszy, najbardziej groźny. Słuszne byłoby więc podjęcie tego problemu, chociażby przez ogłoszenie konkursu na w s p ó ł c z e s n ą izbę w i e j s k ą itp. Konkurs laki mógłby dać może pozytywne w y n i k i , gdyby po- �Hyc. 23. „Samoloty", zabawki drewniane, malowane, 1957, Wyk. Bronisław Maćkowski. Brzoza Stadnicka, pow. Łań­ cut. Ryc. 24. Zabawka żywiecka, drewniana, malowana. Ryc. 25. Figurka z szopki, rzeźba w drzewie surowym, 195S. Wyk. Mieczysław Ruszkowski. Sierpc. Ryc. 26. .dziesięcio­ lecie Polski Ludowej", rzeźba w drzewie surowym, wys. 29 cm 1955 Wyk Stanisław Kalemba Boratun t>ow Ja­ rosław Ryc 27 Chrystus Zrzy słupie" rzeźba w frzewie s ™ m opalana wys 45 cm Wuk Józef Janas. Dębno pow. Nowy Targ U �wiązać go z a r ó w n o z elementami tradycyjnej sztuki ludowej jak i z n o w y m i potrzebami, n o w y m i mebla­ mi, s p r z ę t e m itp,, gdyby go p r z y g o t o w a ć od strony handlu, rzemiosła, przemysłu. Czy mógł jednak d a ć rezultat konkurs, z a k ł a d a j ą c y tylko rekonstrukcję izb, tak jak w y g l ą d a ł y one dawniej. Konkurs t a k i przed n i e c a ł y m r o k i e m zorganizowano w Ł o w i c k i e m , a rezultat: na czas konkursu przystrojono w n ę t r z a na dawny sposób, po czym konkurs się skończył, na­ grody rozdzielono, w y c i n a n k i pozdzierano ze ścian i wszystko w r ó c i ł o do dawnego stanu rzeczy. n o m i e s z c z a ń s k ą t a n d e t ą , walka o podniesienie po­ ziomu estetyki, o t w ó r c z y rozwój człowieka, tak samo istotna jest w mieście j a k na wsi, w r ó ż n y c h ś r o d o ­ wiskach. Od tych spraw zależy, kiedy wreszcie zdo­ ł a m y p o p r a w i ć poziom estetyczny produkcji przemy­ słowej, mebli, tkanin, sprzętów. I z tego p u n k t u w i ­ dzenia na pewno ważniejszy jest dla naszej k u l t u r y (a więc i dla wsi) k a ż d y nowy, dobry w z ó r w p r o w a ­ dzony do m a s o w e j produkcji przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o , od interesujących, ale po­ wierzchownych e k s p e r y m e n t ó w z ' „ w ł ą c z a n i e m i n ­ wencji l u d ą w e j do p r z e m y s ł u " , ciekawych dla naukowca, ale nie .liczących się w ramach potrzeb życia i tej w ł a ś n i e k u l t u r y ludowej, w i m i ę k t ó r e j to wszystko się czyni. 18 Cofanie się tylko do tradycji - to nie jest droga o d d z i a ł y w a n i a na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Trzeba szu­ k a ć p u n k t u wyjścia w rzeczywistych warunkach rozwoju kulturalnego. Trzeba pogodzić się z faktem, że szkoła, służba wojskowa, gazeta, książki, radio, f i l m , telewizja - wszystko to prowadzi w naturalny sposób do zatarcia granic dzielących dotychczas w i e ś od miasta, k u l t u r ę „ a n a l f a b e t y c z n ą " od „alfabe­ tycznej". I s t n i e j ą oczywiście pewne różnice w upodobaniach, k t ó r e t ł u m a c z ą się chociażby o d m i e n n o ś c i ą tradycji kulturalnych, ale są to różnice raczej „ilościowe" niż „jakościowe". Nie ma specjalnej muzyki, k t ó r a inte­ resuje tylko w i e ś , nie ma specjalnej plastyki czy literatury (to wieś domaga się zniesienia audycji gwarowych w radio). 1 5 O b s e r w u j ą c zagadnienie odbioru k u l t u r y przez w i e ś dostrzegamy obecnie p e w n ą linię podziału, ale nie na wieś i miasto, nie na s z t u k ę „ u c z o n ą " i „ l u d o V ą " tylko na sztukę p o w a ż n ą , e l i t a r n ą i s z t u k ę m a s o w ą ( p r z e w a ż n i e o charakterze rozrywkowym). Jest to zjawisko w y s t ę p u j ą c e dziś nie t y l k o na wsi i nie t y l k o w warunkach polskich. W w i e l u krajach, niezależnie od ich ustroju, daje się dziś zaobserwo­ w a ć identyczny podział - na k u l t u r ę e l i t a r n ą i ma­ s o w ą . Oczywiście m o ż n a t ę o s t a t n i ą krytykować, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej (gdzie istot­ nie p r z y g n ę b i a j ą c y jest obraz tej k u l t u r y życia u ł a t ­ wionego, komiksu, taniej rozrywki). M o ż n a w p ł y w a ć na poziom i charakter tej kultury, zwłaszcza tam, gdzie w a r u n k i społeczne s t w a r z a j ą możliwości upow­ szechnienia najcenniejszych osiągnięć, gdzie m o ż e istnieć niekomercjalne podejście do spraw k u l t u r y . (To, że nie p o t r a f i l i ś m y dotychczas w y k o r z y s t a ć przy­ wilejów, jakie w naszym ustroju daje centralizacja o ś r o d k ó w dyspozycyjnych upowszechnienia, nie zna­ czy, że p o w i n n i ś m y o tych możliwościach zapomi­ nać!). W praktyce oznacza to konieczność podjęcia w szerokim zasięgu akcji upowszechnieniowej, pod­ jęcia w y s i ł k ó w zmierzających do tego, aby d a w a ć wsi d o b r ą sztukę. I to jest najważniejsze. I s t n i a ł o dawniej pojęcie sztuki dla ludu, produktu fabrycznego robionego dla wsi pod ludowy gust. Dziś nonsensem byłoby stwarzanie specjalnych wzo­ r ó w dla wsi. A l e od tego, czy na w i e ś dotrze produkt dobry, estetyczny, zależy w d u ż y m stopniu, j a k i b ę ­ dzie gust wsi. N i e m o ż l i w e jest dziś rozpatrywanie problemu ś r o d o w i s k a wiejskiego w oderwaniu od c a ł o k s z t a ł t u życia kulturalnego kraju. Walka z drob230 Problem upowszechnienia sztuki to r ó w n i e ż doce­ nienie i odpowiednie ustawienie lekcji rysunku w szkołach. Wychowania estetycznego nie m o ż n a za­ c z y n a ć od ludzi d o r o s ł y c h . W ł a ś n i e w szkole n a j ­ ł a t w i e j jest f o r m o w a ć p o s t a w ę p s y c h i c z n ą , upodobania i s ą d y przyszłych o d b i o r c ó w (i t w ó r c ó w ) sztuki. Do­ piero na dalszym planie stoją inne akcje, j a k np. prasa, wystawy, książki, odczyty, kluby, świetlice, Podniesienie poziomu k u l t u r y estetycznej w s i nie wyczerpuje jednak zagadnienia. K u l t u r a masowa jest co prawda powszechna, obejmuje r ó ż n e ś r o d o w i s k a , zaspokaja pewne potrzeby — ale nie w y p e ł n i l u k i po­ w s t a ł e j przy zanikaniu dawnej k u l t u r y ludowej. K u l t u r a masowa jest bowiem nietwórcza. Nie mobi­ lizuje t w ó r c z y c h możliwości człowieka (może w y j ą t ­ k i e m b ę d z i e t u jazz), przeciwnie, sprowadza wszystko do ł a t w e g o odbioru do b i e r n e g o udziału człowie­ ka. I w t y m leży w ł a ś n i e jej zasadnicza różnica z funkcją sztuki ludowej, k u l t u r y ludowej, k t ó r a , b ę ­ dąc powszechną w swym środowisku, angażowała jednocześnie w procesie t w ó r c z y m niemal wszystkich uczestników. Kultura ludowa r o z w i j a ł a człowieka, stwarzała w a r u n k i harmonijnego rozwoju w ł a d z ludzkich, cho­ ciażby przez to, że p o z w a l a ł a łączyć w jednej osobie funkcje t w ó r c y - wykonawcy - odbiorcy. K u l t u r a masowa tych z a d a ń nie spełnia. Jest więc w życiu s p o ł e c z e ń s t w a nie siłą n a p ę d o w ą , ale raczej wentylem b e z p i e c z e ń s t w a , zaspokaja potrzeby zabawowe, ale nie daje szerokie pola do rozwoju wrażliwości i 'intelektu. Ta bierna, „ k o n s u m p c y j n a " postawa jest Wielkim z u b o ż e n i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza teraz, gdy zaczynamy s t w a r z a ć w a r u n k i do p e ł n e g o rozwojujego możliwości, gdy obalamy bariery klasowe, n i e ­ równości 'społeczne ' i k u l t u r o w e . Rację m i a ł a E. P l u t y ń s k a , m ó w i ą c n i e g d y ś , że „nie wystarczy c h r o n i ć przedmioty. C h r o n i ć trzeba te ż y w e w ł a d z e c z ł o w i e ­ ka k t ó r e sorawiiaia i e m o ż e on w y k o n y w a ć niekne przedmioty, że ich potrzebuje że wykonanie ich sprawia m u r a d o ś ć " 1 7 A dziś? W pewnej miejscowości (zresztą nie w Pol­ sce), znanej z w y r o b ó w sztuki ludowej, w i d z i a ł e m budynek, gdzie ludzie - j a k robotnicy - w y t w a r z a l i a raczej powielali masowo ceramiczne zabawki, sprzedawane później w sklepach miejskich. Zabawki �byty śliczne, powielano je dobrze, w e d ł u g starych w z o r ó w , pod opieką w y k w a l i f i k o w a n y c h plastyków. Ale widok wsi, d o m ó w , zagród - przygnębiał. Były martwe, ponure, odarte z wszelkiej radości, k t ó r ą dać może człowiekowi sztuka, potrzeba p i ę k n a . Koło d o m k ó w ani jednego o g r ó d k a , ani jednego kwiatka, nic, co służyłoby t y l k o ludzkiej radości. Wówczas z d a ł e m sobie s p r a w ę , że istota sztuki ludowej i jej produkt - to d w i e r ó ż n e rzeczy. We wsi, k t ó r ą w i ­ działem, produkowano s z t u k ę l u d o w ą , przedmioty 0 o k r e ś l o n y c h cechach formalnych, ale we wsi tej sztuki ludowej w jej g ł ę b o k i m sensie nie było za grosz. 1 t u leży - jak s ą d z ę - problem kontynuacji sztu­ k i ludowej. R ó ż n e funkcje tradycyjnej sztuki od­ p a d ł y , z m i e n i ł y się. A l e b y ł a ona wyrazem t w ó r c z y c h potrzeb człowieka, realizowania p i ę k n a wokół siebie poprzez w ł a s n y w k ł a d pracy. P i ę k n o nie b y ł o w t y m ujęciu a b s t r a k c j ą . Nie p r z y o z d a b i a ł o życia j a k obra­ zek, na ścianie, lecz b y ł o integralnie z t y m życiem zrośnięte, s t a w a ł o się jego k s z t a ł t e m , formą. Czło­ wiek d o s ł o w n i e żył w tej sztuce, otaczała go od ko­ lebki do śmierci, p r z e n i k a ł a z a r ó w n o w sferę m a r z e ń jak i w sferę pracy. Wszędzie. I w t y m leżała istota zjawiska zwanego s z t u k ą l u d o w ą . W jej wszech­ ogarniającej roli. Co może dziś zastąpić te funkcje? Co może być ekwiwalentem tych w a r t o ś c i , k t ó r e d a w a ł a sztuka ludowa? Chyba k a ż d a forma twórczego stosunku do kultury, do sztuki. I z tego w ł a ś n i e powodu, raczej socjologicznego niż artystycznego, oceniać trzeba rolę 1 znaczenie ruchu amatorskiego, rozwijać wszelkie jego formy, p o p i e r a ć koła t w ó r c z e , kluby, zespoły a t a k ż e i wysiłki jednostek. Nie myślę tu o twórczości a m a t o r ó w jako o czymś, co stwarza nowe w a r t o ś c i w sztuce. Z tego p u n k t u widzenia nie ma ona w i ę k s z e g o znaczenia. Sens jej leży w społecznej funkcji, w t y m , że rodzi i zaspo­ kaja pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka, u w r a ż l i w i a go na s z t u k ę i przygotowuje (a przynajmniej p o w i n ­ na to czynić) do odbioru coraz wyższych i trudniej­ szych jej form. Dlatego p o m i j a m tu różnice między twórczością s a m o r o d n ą a twórczością b a z u j ą c ą na sztuce ludowej jako punkcie wyjścia, czy też t w ó r ­ czością bliską sztuce profesjonalnej. Istotne jest, aby s t w a r z a ć ludziom możliwości aktywnego uczestnicze­ nia w sztuce, w kulturze. UWAGI KOŃCOWE W r ó ć m y jednak do g ł ó w n e g o tematu r o z w a ż a ń do sztuki ludowej, Jakie są jej dalsze perspektywy? S t a r a ł e m się w y k a z a ć w poprzednich rozdziałach, że tradycyjna sztuka ludowa nieuchronnie kurczy się, ogarnia i mniejszy zakres „ t e m a t y c z n y " , i m n i e j s z ą ilość osób. Jest ona dziś s p r a w ą w ą s k i e g o ś r o d o w i s ­ ka, w k t ó r y m przy s p r z y j a j ą c y c h okolicznościach może dość d ł u g o istnieć. W perspektywie nieuniknio­ ne jest jednak przeradzanie się jej w proceder b l i s k i temu, j a k i m jest np. produkcja a n t y k ó w . Będzie się w ó w c z a s w y t w a r z a ł o przedmioty formalnie zbliżone do dawnych, zabytkowych okazów, tyle że i c h n a i w ­ ność, a u t e n t y c z n o ś ć wyrazu i t p . b ę d ą skrupulatnie i pieczołowicie podrabiane. J u ż dziś widzimy p i e r w ­ sze oznaki podobnego procederu - np. w kopiach starych ł y ż n i k ó w czy solniczek p o d h a l a ń s k i c h w y k o ­ nywanych przez takich m i s t r z ó w snycerki jak W. Blaszak czy St. Szymoszek. Muszą sobie z a d a ć wiele trudu, aby o d t w o r z y ć nieudolność ręki t w ó r c y daw­ nych łyżników... Wchodzimy zwolna w okres kopii, powielania dawnych w z o r ó w . I m później do tego dojdzie - t y m oczywiście lepiej dla żywej t w ó r c z o ś ­ ci, dla naszej k u l t u r y . A gdy dojdzie - w a ż n e będzie tylko, aby były to kopie dobre, o w a r t o ś c i a c h a r t y ­ stycznych . l S 2 y w a twórczość ludowa degeneruje się, zmienia, grawituje to w k i e r u n k u dyletanckiego n a ś l a d o w ­ nictwa, to prowadzi k u ciekawym samorodnym roz­ strzygnięciom. Obniża się jej r a n g a artystyczna, jej zasięg dawniej tak szeroki. A l e w jakiejś formie twórczość ta istnieć będzie, podobnie jak i obecnie istnieje. Przecież i dziś w y s t ę p u j e sztuka pogranicza jarmarcznego, tandetna, masowa, bliska gustom k u ­ pujących, ale przy całej lichocie k o n t y n u u j ą c a j a ­ kieś elementy ludowej sztuki. Tradycja ludowa za­ pewne przez długi czas będzie w p e w n y m stopniu wpływała na upodobania ś r o d o w i s k a wiejskiego, a nawet k o r y g o w a ł a istniejące mody. T r u d n o na p r z y ­ k ł a d n a z w a ć „sztuką l u d o w ą " spotykany dziś czasem zwyczaj malowania przez szoferów s a m o c h o d ó w c i ę ­ ż a r o w y c h , gdzie obok ostrej zieleni w y s t ę p u j ą białe otoki na k o ł a c h i deko racyjnie zdobione TT.a czerwono pewne elementy (główki ś r u b , k a n t y b ł o t n i k ó w i t d ) — aïe nie -ule ffa w a Ł&llwoś-c i że iałca ś t r ą d vc îa ç ztukí ludowa ™ fL „ m knW.t-L .k i L ™ ~ W h w a 1a zestawione ze sobą, ze n a s u w a j ą analogie do l u d o ­ we) t r a d y c j i . Lderza to szczególnie, gdy p o r ó w n u j e się u b i ó r pozornie kosmopolityczny mmsteczek i wsi np polskich j u g o s ł o w i a ń s k i c h i w ł o s k i c h Dostrze­ galna specyfika „ n a r o d o w a w doborze k o l o r ó w , u k ł a ­ dzie formy ûp. - w y w o d ą s i ę w ł a ś n i e z k o n t y n u a c j i w modzie masowej t r a d y c j i rodzimych, regionalnych. Opisane zjawiska nie p o d w a ż a j ą jednak tezy o za­ n i k u ludowej twórczości, ś w i a d c z ą t y l k o o t y m , że proces odchodzenia od tradycji m o ż e być d ł u g o t r w a ł y i że w elementach w t ó r n y c h w y s t ę p u j e on i t r w a znacznie dłużej niż w rzeczach zasadniczych. Od instytucji i ludzi s p r a w u j ą c y c h opiekę nad sztuką l u d o w ą zależy obecnie wiele. W ł a ś c i w e formy tej opieki mogą z a p e w n i ć stosunkowo długi okres życia a nawet i rozwoju pewnych dziedzin t r a d y c y j ­ nej sztuki ludowej, istniejącej r ó w n o l e g l e do innych f o r m twórczości w społeczeństwie. Sztuka ludowa z m i e n i ł a swe miejsce w społeczeń­ stwie. Nie jest dziś w y ł ą c z n i e s p r a w ą wsi, dociera 231 �do wszystkich środowisk, będąc ś w i a d e c t w e m uzdol­ n i e ń i możliwości ludu, jego kultury. W nowych warunkach zanika pojęcie ludu, za­ stępuje je dziś pojęcie n a r o d u , obejmującego i łączącego wszystkie warstwy społeczne. Proces ten n a s t ę p u j e r ó w n i e ż i w kulturze, przy czym istotą jego w naszych warunkach jest tworzenie k u l t u r y na­ rodowej, k t ó r a jest s u m ą n a j w y ż s z y c h wartości stworzonych przez r ó ż n e klasy. W kulturze tej na­ leżne miejsce powinien zająć dorobek ludu. Opieka nad sztuką l u d o w ą jest więc w tych warunkach i s p r a w ą powszechnej oceny jej w a r t o ś c i , zdobycia dla niej w ł a ś c i w e g o miejsca w kulturze narodowej, szacunku ze strony całego społeczeństwa. podaje, że Wowro w y k o n y w a ł w młodości (zapewne ok. 1880 r.) „ p i e c ą t k i " na sprzedaż, szybko jednak p r z e s t a ł y się one p o d o b a ć więc później z a n i e c h a ł ich rzezania. W 1925 r. na p r o ś b ę Zegadłowicza Wowro wykonuje k i l k a n a ś c i e „piecątek". Ogółem w y r z e z a ł ich w t y m drugim okresie 20 - Por.j Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 87—89. Por.; A n n a K u n c z y ń s k a , Rzeźby Jana Centkowskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1, s. 20-30; A n n a Kowalska-Lewicka, Józef Janas rzeźbiarz ludowy z D ę b n a , „Pol. Szt. Lud.", 1954, n r 3, s. 162¬ 173; Jerzy Czajkowski, Droga Franciszka Zaremby, ..Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 1-2, s. 66-68. P r z y k ł a d y - reaktywowanie koronek w K o n i a ­ kowie na Śląsku Ciesz., tkanin dwuosnowowych na Mazurach, kowalstwa artystycznego w Krakowskiem. Warto zwrócić u w a g ę na fakt, iż w 1939 r. H. S c h r a m m ó w n a szczególnie mocno podkreślała (w cyt. wyżej pracy) ówczesną słabość k a d r y plasty­ ków i opiekunów sztuki ludowej, przywiązując o g r o m n ą w a g ę do sprawy ich k w a l i f i k a c j i . B ł ę d e m b y ł o przecenianie możliwości w p ł y w u sztuki ludowej na społeczność wiejską, czy nawet miejską. Wsi obcy był charakter artystyczny tej sztuki, temat podany nie dość precyzyjnie i „ r e a l i ­ stycznie". Nie działały r ó w n i e ż same treści, w y r a ż a n e zazwyczaj b naiwnie i nieudolnie I nic w t y m d z i w ­ nego tematyka m i a ł a w y r a ż a ć przecież zmiany k t ó r e zaszły w świadomości ludu tymczasem zmiany te dopiero zaczęły ^ d o k o n y w a ć sztuka wiec zamiast wyrażać a n t y c y p o w a ł a i e Inspirowane tematy pokazvwalv życie niei t a k i m iakie b y ł o lecz t a k i m takit che ano Te w dzieć C a ł v - n a c i s k k ł a d l o n o n ä s t r o n ę t e ś c i o w a nic licząc L z u n l m i e z t v m że slla l l a r t v k Tudowei ^J^^^ml^^rt^s t y c z n e j leży w Ych a r t y s t y c ^ j f o m l e H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 14. „Sztuka ludowa może p o w s t a w a ć , t r w a ć i roz­ w i j a ć się jedynie w atmosferze o d r ę b n e j k u l t u r y ludowej, na tyle przynajmniej silnej, by a d a p t o w a ć i p r z e t w a r z a ć w swoim duchu wszelkie zapożyczenia i w t r ę t y , k t ó r e zawsze i wszędzie w y s t ę p u j ą " - p i ­ sał J Grabowski (Spółdzielczość artystyczna w Pol­ sce, Warszawa 1950, maszynopis powielony, CZS Spóldz. Inst. Nauk., s. 3—4). Znamienne są w y n i k i b a d a ń prowadzonych przez O ś r o d e k badania opinii publicznej Polskiego Radia w Nowej Hucie (połowa 1958 r.). W y n i k a z nich, że spośród u c z e s t n i k ó w ankiety (pochodzą­ cych w większości ze wsi) muzyki ludowej słucha c h ę t n i e ok. 33"/«, muzyki rozrywkowej zaś *— po¬ nad 90%. " O działalności I W P w t y m zakresie pisze W.' Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954. » Cyt. w g : H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 17-18. > I dziś zresztą kopie takie, np. z najlepszych rzeźb czy o b r a z ó w ludowych, m o g ł y b y być w y k o n y ­ wane w pracowniach muzealnych i sprzedawane w tychże muzeach, j a k to się dzieje za g r a n i c ą . s 1(1 1 1 PRZYPISY 1 Helena S c h r a m m ó w n a . Ochrona sztuki ludowej. Warszawa 1939, s. 3. Por.: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warsza­ wa 1947; T. Seweryn, Rozdroża sztuki polskiej, War­ szawa 1948. » Ilość a p a r a t ó w telewizyjnych w y n o s i ł a na wsi w końcu 1959 r. - ok. 30 000. Z a k ł a d a j ą c , że aparat telewizyjny gromadzi ś r e d n i o ok. 10 osób, m o ż n a przyjąć, że już obecnie k r ą g o d d z i a ł y w a n i a telewizji na wsi obejmuje ok. 250-300 000 osób. Istnieją co prawda i obecnie pewne formy twór­ czości nowej i ludowej w sensie powszechności ich w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m - malowanki i m a k a t k i w y ­ s t ę p u j ą c e w zdobnictwie w n ę t r z n a p ł d . - w s c h . obsza­ rach kraju. Ś w i a d c z ą one, że proces zaniku nie prze­ biega g w a ł t o w n i e i że m o ż l i w e są pewne (nieliczne zresztą) formy nowej t w ó r c z o ś ć ' w ł a s n e j , noszącej ce­ chy sztuki ludowej. M i m o wszystko, zjawisko to s k ł o n n y jestem u w a ż a ć w dzisiejszych warunkach za relikt, a nie za początek nowej fazy rozwoju sztuki ludowej. S t r ó j niemal w s z ę d z i e staje się odzieniem świą­ tecznym; charakter codzienny zachował jedynie w górach, na co złożyło się k i l k a przyczyn: jest prak­ tyczny (pisano nawet o higienicznych jego w a r t o ś ­ ciach), zaspokaja potrzebę odrębności istniejącą w ś r o d o w i s k u górali, a t a k ż e odgrywa specyficzną rolę magnesu dla t u r y s t ó w ; ale i w tych szczęśli­ wych okolicznościach następuje powolny rozpad dawnego stroju, np. na codzień góral chodzi w ka­ mizelce cajgowej i z w y k ł y c h butach zamiast kierp­ ców. » Np. Hieronim Muszyński, jeden z najlepszych garncarzy, zarabia miesięcznie do 1 500 zł - przy intensywnej pracy, w ł a s n y m warsztacie i surowcu. T r u d r z e m i e ś l n i k a staje się nieopłacalny, nic więc dziwnego, że nie ma prawie d o p ł y w u młodzieży do rzemiosł, a ilość w a r s z t a t ó w zmniejsza się z roku na rok. ' Piecątki beskidzkie Jędrzeja Wowra, I I wyd., P o z n a ń 1938. w s t ę p E. Zegadłowicza. A u t o r w s t ę p u 2 4 5 1 2 V l 1 1 8 Fot.: Tadeusz Cichowicz - ryc. 24; Stefan Deptuszewski ryc. 2, 5, S, 9, 11-14; Jozef Grabowski — ryc. 17; Tadeusz Jankowski — ryc. 22; Tadeusz Kaźmierski — ryc. 18; J. Kurkiewicz — ryc. 27; Roman Reinfuss — ryc. 16; Jan Swiderski — ryc. 1, 3, 4, 6, 7, 19, 20, 21, 23, 26; L . Ż u k o w s k i — ryc. 15. �