https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47a72a60e2b6d4b8592ccc1cf7c21874.pdf 83b66f0e74c4dad35ea227b877d81868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania pustaki cementowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4061 Title A name given to the resource Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE (Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą ) Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa­ w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto­ doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y zdjęcia nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d ­ w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y . nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na 0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy, iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze. Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia­ 1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m form i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u , w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania techniki, albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od­ u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y ­ biorcom gotowy produkt. m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m o wymiarach 25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę ­ k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo­ w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem. ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u ­ T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o ­ dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło- snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o ­ bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści­ cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio­ równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca. W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal­ n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo­ z całym nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro­ sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro­ się artykuł Marii Żywirskiej ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie zamiłowaniem r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г., c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo­ na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano­ zetknęła. n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da­ K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły­ pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w ­ nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego n y c h zdobniczych t r a d y c j i Kurpiow­ kurpiowskich." szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a ­ i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne, cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra­ c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i ­ cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o ­ wie z a l e ż a ł a tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych. Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o ­ w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze­ do przedstawienia j u ż znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u ­ teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o ­ W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś­ blemy zostały r o z w i ą z a n o . ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro­ aktualność samego zjawiska skłaniają W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier­ zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j , ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny­ w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś­ cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y ­ nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji. wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo­ przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m . słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b p o s ł u g i w a n o się zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza­ p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie. okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą , pozostawiającą o d w r ó c o n o ostrosłupy. Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o ­ wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od­ wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y ­ pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c t y m pewne urozmaicenie. N i e obejmującym W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w występują motywy geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % , s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą motywy zoomorficzne i inne. M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso- �TABLICE О О О О О О о о о о о о о о о о о о о о о о еэ о о о о о о о о о о о о о MOTYWÓW о о о о о о о о о о WYSTĘPUJĄCYCH NA PUSTAKACH о о о о о Ч r 6 ®@@ 8 (SĄ w w * -13 12 ни — ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r 1*1 if mi fitmiiin iiiiiinniiii = Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii 49 -i? 1 20 jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿ ai" 25 ! 23 iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff 24 25 °o° "U'" WE йттттттгттптгггттттггв о о о о о u 34 2J r o v ^ V ° o ¿ y ^ o 28 ° o Q 0 л o ° O o o \ A o o 0 33 32 o O S O o 36 37 o 38 Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki 4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8 Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski 21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . J Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk chowskie. T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski 9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 10 �mmmmm />°о л Е ó ńniirminf о., пшгшпга о о о о о о о о о о о о о о О О О о о° о ° о о ° о ° о 0 о ф 0 о ло О О О О О 44 Ъ> <д О 19 ^ 4 ? 0 On О 9 1) ^ I I 13 14 15 16 EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU -OCOQÜOOQ ос оо оооо — • Ú O O O O O о О О О оо о И Яшин umiiilliillilHiir; 14 Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego 38 33 5 2 Hlllllll OKo. ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1 55 o o a о o a a o o o o o o o o o о о о о о О О О o o O o o o IV 41 o o a o o o a o o o o o е э с э о 35 o 53 39 35 43 Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16). U �I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj, skierniewickie. �wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą 2 — dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę zna- ( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany, ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco, z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5); gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio — g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7) tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n ­ d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił. tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i 3/12, 13); w wyborze elementu. — u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento­ W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o ­ wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę ­ puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h , z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo, stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego zbudowanych a tylko nie fantazyjnego wyjątkowo zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem symetrycznie. central­ k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają całą brzeżnym (il. 13/14, 15). Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz­ ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa­ dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa­ mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto­ M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u ­ k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o ­ t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie międzywojennym i p ó ź n i e j na terenach niezbyt odległych od miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w przedstawia przykładowo l w y jako dekorację (il. 7 nadokienników). kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę ­ brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne w architekturze m a ł y c h miasteczek „boniowanie". Inne sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich i umiejętną a d a p t a c j ą tradycyjnych wzorów. formy rzemieślników Spotykamy tu cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni­ czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y dla K u r p i o w s z c z y z n y . różno rozwiązania kompozycyjne: — pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l . 1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16); P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą ­ — pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po­ c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele­ działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob­ sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem nictwie l u d o w y m pozostałych elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20); — układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y c z y n y dachowej. wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22, 25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24); P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m ­ p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć, — kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster- uzupełniające podkreślają bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26, k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k ­ szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien. B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u . 28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30); N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie — olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto­ sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus­ kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l . t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t 1/33, 34, 35, 36, 37). najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom­ Tablica I I ( i l . 2) przedstawia rozwiązania przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h kompozycyjne motywów geometrycz­ nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b ­ nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m Motywy są za wszo symetrycznie ustawiono brzeżnym. względom siebie. W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy­ metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano oznaczając przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na motywy elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4), przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta­ k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do­ datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po­ s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o ­ n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y , z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo­ w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta­ ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u il. 9. przedstawia U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie dłuższych, z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze, jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi­ tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach, gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d ­ niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane były bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy jest materiał p o r ó w n a w c z y . tym mocniej Rozwiązując pustaków na tle ś c i a n y kompozycyjnie motywem zupełnie pozbawionej dekoracji. n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i będącym uproszczonym m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h przetworzeniem pustakach. I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ; wapnem na powierzchni p u s t a k ó w pokazuje i l . 10. Prawdo­ p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y ­ kompozycji: — w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l . 15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto- 13 �t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów jest j e d n a k p r a w d z i w a . C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso upowszechnieniu b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain dawnoj K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton nach p o s i a d a j ą c y c h tradycje zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl d a ć , że m o d a Powstają na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p . się nadil zaobserwowali ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n n y m i farbami. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi LO w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia­ łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż ­ liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę ­ pujących w stosunkowo bliskim sąsiedztwie. Trudność pologa jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i ­ z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4). (Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h na zarówno zakomponowania w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho­ d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V (ii. 5) daje p r z y k ł a d odmiennej sytuacji. M o t y w y b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta! niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i « p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl( t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej eowym środowisku. B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j« m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h . znalezione w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a ­ pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza­ sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun­ k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o ­ t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o ­ w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie. B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u Polsce środkowej zdobnictwa p u s t a k ó w i północno-wschodniej wymagałby w również o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi­ racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e wiąże się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y . N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus­ t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied­ n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo­ wiedzi. Prowadzone b o w i e m przez naszą Pracownię badania, aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u , 14 surowca użytej do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil P R Z Y P I S Y 1 M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska forma „ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r 2 M . Gładysz, Góralskie cementowa na „pustaH 0—10. zdobnictwo drzewne na Ślem K r a k ó w 1935. 3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl k i m i rzeszowskim. �12 I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław­ skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice, w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie. �г , • 6 ł I \ I 42 13 1 ł ł I • 15 J • i •; -17 8 23 f S В 2^ 22 гл ,20 45 • ч • 32 2 ? • • SO 1 1 I .52 </*"> S/E D LCE 56 w S * „46 474 33 • ,53 *55 60 »61 (63 »62 "•• • / « 3 |44 # ^ 8 5S 4 ,49 .64 V . cząsrocMow/ł Rorr t i \ *» lowai 65 Ul we V mala u г I i wanj 15 ч mocy i Szt I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj, b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o , 1 w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj, k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i ( S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab­ Oczy k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj. k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier­ to t r a niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie, na p 45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc: p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj, twórc kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e . rek. Miro! sialik Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5): opr. Autor, rys. M. Czarnecka Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16 stoso\ kazać w 107 zeum, kupio toroso o I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m 16 serca, R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. którą �