https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f55c4b6bee249f896f0479c7c502386.pdf ed3ce6721de40e16618f262626b5406e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kapliczki ludowe krzyże ludowe Kurpie - mala architektura sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4064 Title A name given to the resource Krzyże i kapliczki kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż „ o d morowego p o w i e t r z a " , D ę b ó w , g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1933 r. Adam Chętnik K R Z Y Ż E I KAPLICZKI KURPIOWSKIE poprzedzających P u b l i k u j ą c w 10 r o c z n i c ę ś m i e r c i doc. A d a m a C h ę t n i k a ten ostatnią wojnę. O m a w i a on k r z y ż e i k a p l i c z k i , k t ó r e a u t o r r y ­ m a t e r i a ł , chcemy z ł o ż y ć h o ł d Jego p a m i ę c i i p r z y p o m n i e ć Czy­ Tekst Adama C h ę t n i k a p o w s t a ł w l a t a c h sował i fotografował przez d ł u g i okres swej d z i a ł a l n o ś c i nauko­ telnikom wej. Sądząc po datach, n a j w c z e ś n i e j s z e r y s u n k i p o c h o d z ą z l a t ludowej K u r p i ó w . 1909—1910. Nie trzeba t ł u m a o z y ć j a k w a ż n y jest d z i ś t e n ma­ teriał. Pokazuje mistrzostwo i a r t y z m k o w a l i oraz cieśli i — co również ważne — z a s k a k u j ą c o b o g a t y r e p e r t u a r f o r m przez n i c h stosowanych. Blisko sto p i ę ć d z i e s i ą t r y s u n k ó w i z d j ę ć z niewiel­ kiego bądź co b ą d ź terenu, t o j e d y n a d z i ś c h y b a t a k p e ł n a do­ kumentacja tego zagadnienia. Zaskakująca dowych twórców, bogactwo r o z w i ą z a ń t a k jest inwenoja l u ­ prostego postać tego znakomitego znawoy i badacza S ą t e k s t y , k t ó r e z biegiem l a t t r a c ą n a znaczeniu, ale s ą i t a k i e , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o ś n i o , s t a j ą się b o w i e m j e d y n y m do­ k u m e n t o m minionego czasu. T a k i m jest a r t y k u ł A d a m a C h ę t ­ n i k a . Podajemy go, c z y n i ą c nieznaczne t y l k o retuszo, o g r a n i c z a j ą c ą się do p o w t ó r z e n i a ogólnie znanych informacji. zdawało­ Redakcja ogólne K a p l i c z k i b y ł y z drzewa ciosanego, z desek l u b b a l i , rza­ Obok i n n y c h części P o l s k i , n a K u r p i a c h b y ł o do niedawna bogactwo s z t u k i ludowej w k a p l i c z k a c h i wszelkiego r o d z a j u krzyżach wioskowych i i n n y c h oraz w ś w i ą t k a c h . Kapliczkami nazywano u K u r p i ó w b u d y n k i o d o ś ć w drzewie. W y m i a r y kapliczek b y ł y t a k i e , że i k i l k o r o o s ó b m o ­ gło się w e w n ą t r z p o m i e ś c i ć l u b w ę d r o w n y ż e b r a k m ó g ł się w niej przed b u r z ą s c h r o n i ć l u b nawet p r z e s p a ć . A b y ł y i t a k i e , że po­ mieścić się m ó g ł w e w n ą t r z j e d y n i e jeden l u b w i ę c e j do kapliczek, a w ł a ś c i w i e świątków. c o ś po­ średniego m i ę d z y k a p l i c z k a m i a k r z y ż a m i . B y ł y t o j u ż nio b u dynoczki, ale r ó ż n e g o rodzaju nisze, w n ę k i , daszki na s ł u p a c h , otwory d ł u b a n e w p n i a c h , zawieszane ś w i ą t k i na drzewach i t p . Wewnątrz l u b p o d daszkiem z o t w a r t y m i ś c i a n a m i s t a ł a zawsze figura, p r z e w a ż n i e z drzewa, ś w i ę t e g o p a t r o n a lub Chrystusa Frasobliwego. dziej m u r o w a n e , k r y t e s ł o m ą , deskami, d a c h ó w k ą lub blachą. F i g u r y albo b y ł y bez d a s z k ó w , albo m i a ł y niewielkie okapy z desek l u b b l a c h y , albo s t a ł y w w y d r ą ż o n y c h w n ę k a c h p n i różnej architekturze i z m n i e j l u b więcej s t a r a n n y m z d o b n i c t w e m Figury—-podobne opuszcza­ j ą c k r ó c i u t k ą i n f o r m a c j ę o m a l a r s t w i e , nie z w i ą z a n ą z t e m a t e m , by się zadania, j a k i m jest k r z y ż i jego zdobienie. Wiadomości kultury miejscowego drzewnych. К i z у że p r z y d r o ż n e b y ł y robione z drzewa l u b żelaza, l u b z o b u m a t e r i a ł ó w j o d n o c z e ś n i e . N a j c z ę ś c i e j b y ł y bez o z d ó b . N a k r z y ż s k ł a d a ł się ociosany kloc d r z e w n y z p o p r z e c z n y m i ra­ m i o n a m i u g ó r y . B u d o w a ć m ó g ł go k a ż d y , k t o m i a ł intencje i p o s i a d a ł m a t e r i a ł . „ W z i ą ć " cudzogo kloca z r z ą d o w e g o Casu na b u d o w ę k r z y ż a nio u w a ż a ł o się za grzoch. N a k r z y ż u przybity b y ł zawsze Chrystus U k r z y ż o w a n y ( „ p a s y j a " ) , najozęściej z drze­ wa wystrugany. J a k k a p l i c z k i , t a k r ó w n i e ż f i g u r y i k r z y ż e k u r p i o w s k i e mia­ ły swoisty regionalny charakter. Szczególnie k a p l i c z k i i f i g u r y w lasach o d z n a c z a ł y się b e z p r e t e n s j o n a l n ą o r y g i n a l n o ś c i ą . R ó w - 39 �П. 2. K r z y ż „ o d c h o l e r y " kolo w s i L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1890 r. F o t . 1936. I I . 3. K r z y ż e we wsi D a w i a , gm. Łyse, w o j . o s t r o ł ę c k i e . L e w y — z ż e l a z n ą k o r o n ą — z 1865 г., p r a w y z 1910 r. F o t . 1929. U . 4. K a p l i c z k a drewniana, D ę b n i k i , gm. Zbójna, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1937. U . 5. K r z y ż e (z p a s y j k ą i k a p l i c z k ą ) m i ę d z y w s i a m i Ś w i n i a i K r a s z ę , g m . T u r o ś l , w o j . łomżyńskie. Fot. 1909 r. U . 6. K r z y ż e we wsi Serafin, g m . Ł y s e . Po lewej dwa stare k r z y ż o s p r ó c h n i a ł e o d d o ł u , wkopane w z i e m i ę . Fot. 1935. nież dawne k r z y ż e ż e l a z n e , k u t e przez miejscowych k o w a l i , za­ 7. N a mogiłach, janin-katolik, s ł u g u j ą na w i ę k s z ą u w a g ę . gdzie pochowany b y ł z m a r ł y chrzęści c y w i l czy ż o ł n i e r z , na cmentarzach grzebal­ n y c h , a dawniej na cmentarzach piach w n a s t ę p u j ą c y c h 1. N a placach 8. P r z y we w s i , gdzie cu m a j u i w wigilię ś w i ą t u i o c z y s t y e h l u b zarazy, po cmentarzach k o ś c i e l n y c h , a o ł t a r z y k i b y ł y p o d krzyżami niesz­ lub rozstajnych stron wioski, odprowadzano do k o ś c i o ł a parafialnego i na cmentarz. wygonach p n i nio ciosanych — d ę b o w y c h l u b sosnowych — na cmen­ tarzach k o ś c i e l n y c h . N a k r z y ż a c h w y c i n a n o d a t ę . 10. w i o s k o w y c h stawiano f i g u r y ś w . R o ­ Na tak zwanych „m o g i ł a c h cha, gdzie w d n i u tego p a t r o n a odprawiano m o d ł y i prze­ „mogiłach P o 1 а к ó w " albo p o w s t a ń c ó w " (co oznacza to samo) stawiano k r z y ż e i f i g u r y , n i e k i e d y z d w i e m a kosami na krzyż. p ę d z a n o b y d ł o i d o b y t e k przez ogień ( p o ś w i ę c o n y ) . D y m W miejscach t y c h m o g ł o nie b y ć p o l e g ł y c h , ało np. była za­ b r o n i ć m i a ł d o b y t e k od zarazy i c h o r ó b . kopana b r o ń . K r z y ż e na t a k i c h m o g i ł a c h 4. N a d w o d ą — p r z y mostach, p r z e ł a z a c h , brodach, m i e j ­ były niejedno k r o t n i e obalane przez z a b o r c ó w , po c z y m ludność stawia­ scach niebezpiecznych dla ż e g l u g i i t p . B y ł y w ty-ch m i e j ­ scach i s ą jeszcze k a p l i c z k i z f i g u r a m i ś w . J a n a Nepomuco- ł a je na n o w o . 11. N a na, k t ó r y jest t u p a t r o n o m o d w y p a d k ó w na wodzie. D a w n i e j kopcach g r a n i c z n y c h gruntów, oddzielał j ą c y c h dwie s ą s i e d n i e parafie l u b g m i n y — w czterech róż­ n a d rzekami s p ł a w n y m i budowano k a p l i c z k i z f i g u r ą Św. n y c h k r a ń c a c h stawiano cztery k r z y ż e , w kopcach zaś zako Barbary. p y w a n o pisane cztery Ewangelie. 5. N a miejscach z b r o d n i , w lasach, wertepach, róż­ 12. Na ś c i a n a c h d a w n y c h b u d y n k ó w parafialnych (tzw. n y c h p u s t k o w i a c h i t p . , gdzie p o p e ł n i o n o na c h r z e ś c i j a n i n i e szpitali) oraz na ś c i a n a c h g ł ó w n e j i z b y w chałupie wieszano zabójstwo przypadkowe lub z l o z m y s ł e m . krzyż 6. W c z a s i e zarazy, n p . cholery ok. r. 1895, budowano po wsiach i rozstajkach specjalne k r z y ż o dwuramionne. 40 c z y l i ś l u b o w a n i a c h uroczy­ j a c h " . B u d o w a n o w t e d y wielkie k r z y ż o d ę b o w e z okrągłych gromadnie z m a r ł y c h we wsi w s p ó ł z i o m k ó w , przed w y w i e z i e n i e m i c h 3. N a wyrzeczyskach, s t y c h i g r o m a d n y c h w parafiach i p r z y t a k zwanych „mis­ d r o g a c h , pod wsią, z dwóch lub dokąd figurami. 9. P r z y część i t e m u p o d o b n y c h z d a r z e ń i w y p a d k ó w . czterech stawiano cztery d u ż e krzyże drew­ cesje B o ż e g o Ciała n a u l i c a c h ; procesje o d b y w a ł y się wtedy schodzono się d a w n y m i l a t y w s p ó l n i e na m o d ł y , szczególnie w m i e s i ą ­ 2. N a k o ś c i o ł a c h niano w rogach, k i e d y zabronione b y ł y przez zaborców pro­ okolicznościach: („majdanach") przy kościołach i kapli­ cach. Gdzie i w jakich okolicznościach budowano krzyże i kapliczki K r z y ż e , f i g u r y , k a p l i c z k i i t p . budowano i stawiano n a K u r ­ - d r e w n i a n y (pasyje) wysokości ok. 1 metra. Krzyż w c h a ł u p i e ozdobiony b y ł k w i a t a m i i wycinankami z papie­ ru. �13. N a chałupach (szczytach-stropach) pośrodku mię­ dzy śparogami wstawiano drewniane k r z y ż e , niekiedy oz­ dobne z c h o r ą g i e w k a m i , s k ą d wiele c h a ł u p po wsiach kur­ piowskich w y g l ą d a ł o j a k kaplice. M o ż e m y t o jeszcze i dzis oglądać (przypominamy, że a u t o r p i s a ł t o przed w o j n ą — Red.). \i. Na bramach i furtach przy kościołach, cmentarzach grzebalnych, kaplicach. K r z y ż e b y w a ł y drewniane i ż e l a z n e . 15. N a stołach izb g o ś c i n n y c h s t a ł y (a jeszcze i do d z i ś stoją) „ p a s y j k i " drewniane i metalowe l u b m a ł e szafko­ we kapliczki — „ o ł t a r z y k i " z drzewa, nieraz ozdobnie w y ­ konane. Dawniej s t a ł y t u f i g u r k i ,,P. Jezusa Frasobliwego". 16. N a d r z e w a c h starych we wsi l u b na skraju l a s ó w zawieszano szafkowe m a ł o k a p l i c z k i z figurami świętych. Takio kapliczki m o ż n a i d z i ś czasem z o b a c z y ć n a s t a r y c h lipach, d ę b a c h , a dawniej na sosnach b a r t n y c h . W y c i n a n o też na korze drzewnej k r z y ż e r ó ż n e g o k s z t a ł t u . 17. N a wielkich g ł a z a c h narzutowych wykuwano dawniej k r z y ż e l u b serca w cierniowej koronie. 18. N o s z o n o k r z y ż e z drzewa — nieraz w i e l k o ś c i o k . 10 — 30 cm na szyi p r z y r ó ż a ń c a c h , a p u s t e l n i c y miejscowi nosili je u pasa. 19. N a c h o r ą g w i a c h kościelnych, obrazach (feretro­ nach), na laskach j u b i l e u s z o w y c h m a ł ż e ń s k i c h (srebrne i zło­ to wesela) obsadzano na w i e r z c h u k r z y ż e drewniane, ozdob­ no. 20. W с z a s i o n i o s z с z ę ś ć i w i e l k i c h z d a r z e ń w k r a j u — n p . po rozbiorach P o l s k i , p o w s t a n i a c h , w la­ tach 1904—1005 i t p . stawiano k r z y ż e p a m i ą t k o w e . K r z y ż e z 18. wieku b y ł y jeszcze do niedawna n a K u r p i a c h . �21. Z p o w o d u ś l u b o w a n i a pojedynczych osób, które n a s w ó j koszt s t a w i a ł y k r z y ż e l u b f i g u r y drewniane, żelazne l u b k a m i e n n e . N a k r z y ż a c h t a k i c h w i d n i a ł z w y k l e napis: [ I m i ę i n a z w i s k o ] —• „ f u n d a t o r " — oraz d a t a i j a k i ś napis lub modlitwa. 22. Na barciaoh lub u l a c h b a r t n y c h , l u b i n n y c h w pa­ siekach w y c i n a n o k r z y ż e l u b zawieszano czy t e ż wstawia­ no f i g u r y i kapliczki ze ś w i ą t k a m i (patronami), k t ó r y m w o p i e k ę oddawano p s z c z o ł y . M a t e r i a ł , z k t ó r e g o budowano kapliczki, wyrabiano k r z y ż e i f i ­ gury ś w i ę t y c h Najczęściej jest używanym materiałem do p o w y ż s z y c h celów d r z e w o — sosnowe i d ę b o w e , a czasem brzozowe. Pra­ wie wszystkie k r z y ż e p r z y d r o ż n e i k a p l i c z k i robione s ą z drzewa sosnowego, k t ó r e t u jest zawsze p o d r ę k ą , R ó ż n e f i g u r y , świątki, pasyje i t p . , r ż n i ę t e s ą p r z e w a ż n i e z drzewa lipowego, a nawet olszowego, wreszcie z brzozowego l u b gruszkowego. D l a trwało­ ści s ą c z ę s t o malowane o l e j n ą farbą. Do t y c h ż e celów u ż y w a n e było żelazo, w y t a p i a n e daw­ niej w m i e j s c o w y c h t z w . h a m e r n i a c h i k u ź n i a c h z miejscowej r u d y — l i m o n i t u , w k t ó r ą o b f i t u j ą tutejsze k w a ś n e ł ą k i . Z że­ laza kutego w y r a b i a n o w k u ź n i a c h c a ł e k r z y ż e l u b t y l k o górne z a k o ń c z e n i a — t z w . k o r o n y — „ k o r u n y " do k r z y ż y i kapliczek d r e w n i a n y c h . Odlewano t e ż z surowca ż e l a z n o g o f i g u r y świę­ t y c h (np. ś w . J a n a Nepomucena p o d w s i ą Jeglijowiee, w woj. o s t r o ł ę c k i m ) , f i g u r y Chrystusa n a k r z y ż u ( „ p a s y j o " ) i t p . I I . 7. F r a g m . f i g u r y p r z y d r o ż n e j z ok. 1860 r. we wsi W y k , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . N a d k a p l i c z k ą z r z e ź b ą Ś w . R o d z i n y — żelazna korona. F o t . 1928. I I . 8, 9. K r z y ż ( i fragment) ze wsi L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1968. I I . 10. K r z y ż e : drewniany i żelazny, L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068. �Glina garncarska u ż y w a n a b y ł a r ó w n i e ż do p o w y ż e j oma­ wianych wyrobów. P r ó b o w a n o z niej lepić i w y p a l a ć w piecach garncarskich figurki ś w i ę t y c h , a t a k ż e pasyje z k o l o r o w ą p o l e w ą . Z ceramiki takiej d o c h o w a ł y się t y l k o nieliczne ś w i ą t k i . Kamień p o l n y u ż y w a n y b y ł na p o d s t a w y („postumen­ ty") do krzyży ż e l a z n y c h , a rzadziej w y k u w a n o z niego c a ł e k r z y ­ że przydrożne. Z n a ł e m t e ż na K u r p i a c h j e d n ą f i g u r ę Chrystusa Frasobliwego, wykutego z k a m i e n i a . F i g u r a t a z k a p l i c z k i p r z y drożnoj w pobliżu G a w r y c h z a g i n ę ł a ok. r . 1918. Ołów, choć rzadko, ale b y ł u ż y w a n y przez miejscowych majstrów do odlewu „ p a s y j e k " — p r z e w a ż n i e do k r z y ż y cmen­ tarnych lub i n n y c h , w y s t a w i a n y c h n a z m i a n y atmosferyczne. Dochowały się nieliczne s z c z ą t k i , w y r u g o w a n e z r e s z t ą przez ga­ lanterię s t r a g a n i a r s k ą . Bursztyn u ż y w a n y b y ł d o ś ć c z ę s t o przez miejscowych majstrów bursztyniarskich ( „ b u r s z t y n i a r z y " ) . R o b i o n o z niego, m.in. krzyżyki i f i g u r k i , Chrystusa na k r z y ż u , noszone p r z y „koralach" bursztynowych l u b r ó ż a ń c a c h . Robota była dość prymitywna, ale ciekawa ze w z g l ę d u n a s w ą t e c h n i k ę . Beton na k r z y ż e i f i g u r y z a c z ę t o u ż y w a ć o d k i l k u n a s t u lat. Wyrabiają z niego n a g r o b k i i k r z y ż e p r z y d r o ż n e , nie zawsze udane. Beton z a s t ę p u j e w t y m w y p a d k u t r u d n y do zdobycia na Kurpiach k a m i e ń . С o g ł ę do b u d o w a n i a kapliczek z a c z ę t o gdzieniegdzie u ż y ­ wać od paru d z i e s i ą t k ó w l a t . S ą one nieraz t y l k o czeiwono (nie tynkowane), niezbyt ł a d n e . N i e k i e d y p r z y budowie m u r o w a n y c h kościołów z resztek c e g ł y murarze „na pamiątkę" budowali gdzioś w pobliżu m u r o w a n ą k a p l i c z k ę do umieszczenia w niej pasji lub ś w i ą t k ó w (jak n p . w K a d z i d l e ) . Pierwotne Bezpośrednio po k r z y ż e i f i g u r y na K u r p i a c h ugruntowaniu chrześcijaństwa na Kur­ piach, co o d b y ł o się znacznie p ó ź n i e j , n i ż w i n n y c h c z ę ś c i a c h Polski, l u d K u r p i o w s k i g o d ł o swej nowej w i a r y każdej sposobności. D o t y c h znaczył przy p i e r w o t n y c h k r z y ż y i kapliczek nego n a s p o s ó b c h r z e ś c i j a ń s k i . F i g u r a t a k a jeszcze przed , l a t y (do r. 1935) b y ł a we w s i D ą b r o w y za M y s z y ń c e m . należą: a) K r z y ż e , w y s y p y w a n e b i a ł y m p i a s k i e m n a m u r a w i e , w cza­ sie dawnych o b c h o d ó w p ó l ; znaczenie miejsc, gdzie odprawia­ no modły w p o l u ; gdzie kogo z a b i t o , z a n i m postawiono i n n y k r z y ż ; kilku D a l s z y m c i ą g i e m p o w y ż s z e g o b y ł y k a p l i c z k i p o d daszkiem z f i g u r a m i ś w i ę t y c h z czterech stron p n i a drzewnego, kapliczki z 4 niszami d l a t y l u ż ś w i ą t k ó w — drewniane czy murowane. Ta­ kie s p o t y k a m y jeszcze do d z i ś * . gdzie z a ż e g n y w a n o j a k i e ś n i e s z c z ę ś c i e . b) K r z y ż e , u k ł a d a n e z k a m i e n i nadrzecznych na m o g i ł a c h ; miejscach, gdzie odnaleziono t o p i e l o ó w oraz w w i e l u w y p a d k a c h D o tej ostatniej k a t e g o r i i z a l i c z y ł b y m dawne k r z y ż e drew­ niane 4-ro ramienne, robione t a k , b y k r z y ż b y ł r o z w a r t y na ozter y s t r o n y ś w i a t a . T a k i e k r z y ż e spotykano dawniej na kaplicz­ jak podanych p o w y ż e j . k a c h p r z y d r o ż n y c h , proporcach 0) U k ł a d a n e z m c h u i szyszek n a m o g i ł a c h w p o b l i ż u l a s ó w , kościelnych, ołtarzykach („fe­ r e t r o n a c h " ) noszonych po procesji i t p . na cmentarzach w o j e n n y c h i t p . d) K r z y ż e , w y c i n a n e t o p o r e m l u b n o ż e m n a korze drzew Kto i j a k robił krzyże i figury świętych sosnowych l u b i n n y c h , z w y k l e p r z y drogach l e ś n y c h , n a skrajach puszcz, przy kopcach i miejscach W s z y s t k i e k r z y ż e , k a p l i c z k i i f i g u r y p r z y d r o ż n e , wraz ze znaczonych. ś w i ą t k a m i , s ą d z i e ł e m miejscowych m a j s t r ó w i d o m o r o s ł y c h ar­ e) U k ł a d a n e z r ó w n i a n e k k w i a t ó w p o l n y c h l u b rzecznych, w wypadkach j a k a) l u b b ) . t y s t ó w . K r z y ż e p r z y d r o ż n e z drzewa r o b i ą z w y k l e cieśle wiejscy t o p o r e m i p i ł ą , n i e k i e d y g ł a d z ą je heblem. K a p l i c z k i r o b i ą sto­ f) U k ł a d a n e z p a t y k ó w , p r ę t ó w , gałązek krzyże tymczasowe w w y p a d k a c h , g d y zajdzie w lasach jako potrzeba. larze, o z d a b i a j ą c je w y r z y n a n k a m i z desek, f i g u r y z a ś ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) , pasyje i t p . r z e z a j ą n o ż e m snycerze wiejscy, z w a n i daw­ niej „ b o g o r o b a m i " . T a k i d o m o r o s ł y a r t y s t a albo siedzi we wsi g) W y c i n a n i e k r z y ż ó w ł o p a t ą l u b n o ż e m n a m u r a w i e , sto­ sowane przez p a s t u c h ó w i inne osoby n p . p r z y r o b o t a c h ziem­ nych na zaozęcie l u b z a k o ń c z e n i e pracy. i pracuje n a r o l i , a w w o l n y c h chwilach d ł u b i e n o ż e m ś w i ę t y c h , niekoniecznie d l a z a r o b k u , ale po p r o s t u z p o t r z e b y w e w n ę t r z ­ nej. B y w a ł o i t a k , że t a k i r z e ź b i a r z c h o d z i ł od w s i do wsi i stru­ h) Ś w i ą t k i w szparach p ę k n i ę t y c h drzew l u b k a p l i c z k i w rosochach m i ę d z y g a ł ę z i a m i stosowane b y ł y do o s t a t n i c h c z a s ó w . Niekiedy o b r a z k i na blasze l u b f i g u r k i t a k z a r o s ł y w drzewach, że j u ż nie m o ż n a b y ł o i c h w y d o s t a ć . gał ś w i ę t y c h z dostarczonego m u drzewa, p r z e w a ż n i e lipowego, a prawie n i g d y z sosnowego. J e ż e l i snycerz mieszka we wsi na stale, to ś w i ą t k i jego i pa­ syje s p o t y k a m y po c h a ł u p a c h oraz wo w s z y s t k i c h kapliczkach 1) D o ś w i ą t k ó w bardzo s t a r y c h n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e m i a ł y w p a r a f i i . D a w n i snycerze — stali czy w ę d r o w n i — rzadko b r a l i wycięte t w a r z e z cztereoh s t r o n k ł o d y drzewnej, w y s o k o ś c i pra­ wie n a t u r a l n e j . S t a ł y p o d daszkami w lasach l u b n a skrajach wiosek i b y ł y prawdopodobnie r e s z t k a m i Ś w i a t o w i d a , w y k o n a ­ * N p . drewniano pod w s i ą D ę b y , g m . Myszyniec, murowawane p o d w s i ą Susk i w K a d z i d l e obok kościoła 43 �K o r o n y k r z y ż y d r e w n i a n y c h : i l . 11. W y s . 45 cm, obecnie w M u z e u m w Ł o m ż y ; i l . 12. Z m o g i ł y p o w s t a ń c ó w 1831 r. Okolice Ostr( ł ę k i , obecnie z b i o r y ks. J . D ą b r o w s k i e g o z P o r ę b y . p i o n i ą d z e za swe w y r o b y , z w y k ł o o t r z y m y w a l i d a r y w naturze s t a r y c h d r e w n i a n y c h k r z y ż a c h rozmieszczano c z ę s t o wyrzynano — p r o d u k t y s p o ż y w c z e , gotowo p o ż y w i e n i e , coś z p r z y o d z i e w k u z drzewa l u b w y c i n a n e z b l a c h y n a r z ę d z i a m ę k i P a ń s k i e j : mło­ i t p . Za p i e n i ą d z e d r u g i się o b r a ż a ł , t ł u m a c z ą c , że „ t y l k o Judasz t e k , g w o ź d z i e , o b c ę g i , g ą b k a n a k i j u , d r a b i n k a , bat do biczowa­ P. Jezusa za s r o b r n i k i s p r z e d a ł " . P o n i e w a ż k a ż d y ze snycerzy nia, w o r e k Judasza i t d . m i a ł niejako s w ó j w ł a ś c i w y s t y l i s p o s ó b w ł a d a n i a n a r z ę d z i a m i , Sama „ P a s y j a " , r z e ź b i o n a z drzewa l u b odlana z metalu, t o t e ż w r ó ż n y c h wioskach i parafiach s p o t y k a m y w y r o b y r ó ż ­ m i a ł a n a d s o b ą daszek z desek l u b b l a c h y , a niekiedy górne za­ n i ą c e się co do c h a r a k t e r u , w y r a z u t w a r z y i t p . P r ó c z t o p o r k a , k o ń c z e n i e k r z y ż a m i a ł o w y g l ą d k a p l i c z k i z o k r ą g ł y m daszkiem. lichoj p i ł k i i ostrego, k r ó t k i e g o n o ż a , ci „ b o g o r o b o w i o " n a r z ę d z i prawie nie u ż y w a l i , a n a r z ę d z i o m imrych ulepszonym, jeśli i m d o s t a r c z y ć , n i e z b y t są r a d z i . Zamiast f i g u r y Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o p o d daszkiem bjdy f i g u r y : Św. R o d z i n y , Chrystusa i z b o k u — d w ó c h aniołów, Chrys­ tusa w grobie i t p . N i e k i e d y c a ł a k a p l i c z k a na s ł u p i e b y ł a ozdob­ N a ogół b y l i t o ludzie uczciwi i p o b o ż n i , u c z y n n i dla i n n y c h , z g ł ę b s z ą , c h o ć p r o s t ą k u l t u r ą — i s z t u k ę s w ą t r a k t o w a l i z za­ miłowaniem i powołaniem, spełniając p e w n ą misję chrześcijań­ nie r z e ź b i o n a i w y r z y n a n a , z p ł a s k o r z e ź b ą Największą ozdobą krzyża wewnątrz. drewnianego czy jej g ó r n e z a k o ń c z e n i e , k o r o n a , kapliczki było w y k o n a n a ozdobnie z żela­ za i blachy. K o r o n a b y ł to k r z y ż w y k u t y i w y g i ę t y fantazyjnie ską wśród ludu. zamówi­ ze sztab ż e l a z n y c h . Ł a d n o i oryginalne w y k o ń c z e n i e tegoż było łem p a r ę figurek, ale t y l k o część ich w y k o n a ł , po c z y m z ł o ż o n y niejako h o n o r e m k a ż d e g o k o w a l a we w s i . T o t e ż w pracach tych c h o r o b ą z m a r ł . O ś m i e r c i jego nie w i e d z i a ł e m , a w p a r ę t y g o d n i w i d z i m y w i e l k ą r o z m a i t o ś ć co do r y s u n k u i wy-kończenia. Jeże­ U jednego — j u ż w p o d e s z ł y m w i e k u — snycerza p o t o m o t r z y m a ł o m j e d n o c z e ś n i e f i g u r k i w y k o ń c z o n e i pozaczy- l i we w s i jest k i l k a k r z y ż y i f i g u r d r e w n i a n y c h , to na każdym nane z k a r t k ą , w k t ó r e j c h o r y p r z e d ś m i e r c i ą p r z e p r a s z a ł m n i e , z o b a c z y m y inaczej w y k u t ą k o r o n ę . To samo dotyczy w ogóle że figurek nie d o k o ń c z y , bo pewnie umrze lada d z i e ń . Z a z n a c z y ć w a r t o , że „ b o g o r o b o w i e " z a j m o w a l i się p r z e w a ż ­ nie w y r o b a m i ś w i ą t k ó w , czasem w y s t r u g a l i j a k ą l a l k ę dla dziec­ ka, a rzadko j a k ą f i g u r k ę ś w i e c k ą l u b zabawkę. d a w n y c h k r z y ż y ż e l a z n y c h , w y s o k i c h ok. 3—4 m e t r ó w , osadzo­ n y c h w k a m i e n i u . W y k o n a n i e i c h — o m o t y w a c h przeważnie r o ś l i n n y c h — jest nieraz bardzo a r t y s t y c z n e . K o r o n a osadzona j e s t albo b e z p o ś r e d n i o w górnej części k r z y ż a , albo — jeżeli t o jest na kapliczco — w w y s t a j ą c y m u gó­ Zdobnictwo krzyży i kapliczek r y , w y s o k i m o d 1/2 do 3/4 m , o z d o b n y m d r e w n i a n y m pionie, na k t ó r y m opiera się dach. N a z a k o ń c z e n i u k o i o n y widzimy nieraz U p i ę k s z a n i e k r z y ż y d r e w n i a n y c h czy ż e l a z n y c h , j a k r ó w n i e ż kapliczek stosowane b y ł o n a K u r p i a c h powszechnie, szczegól­ nie w l a t a c h dawniejszych. U k r z y ż y d r e w n i a n y c h n a k o ń c a c h r a m i o n b y ł y wycinane ozdobne z a k o ń c z e n i a l u b toczono drewniane kule i t p . „ g a ł k i " . o h o r ą g i e w k ę z blachy z w y c i ę t ą d a t ą l u b k o g u t a (toż z blachy) obracającego się na wietrze. N i e j e d n o k r o t n i e w koronę (lub w w y k u t y z ż e l a z a ozdobny k r z y ż ) wplecione są przez kowale słońce i k s i ę ż y c l u b p ó ł k s i ę ż y c , r ó w n i e ż z ż e l a z a kute. Z d o b n i c t w o k r z y ż y i kapliczek m a w ogóle dużo odmian, K r z y ż o nowsze malowane są f a r b ą o l e j n ą b i a ł ą z niebieskim szla­ jost nieraz bardzo pracowito. Przebija w n i m miejscowa sztuka, k i e m i w y p u s t k a m i lub ż ó ł t ą , a nioraz k i l k u naraz k o l o r a m i . N a zgodna z duchem z d o b n i c t w a ludowego t y c h okolic. 44 �I I . 13. K r z y ż z 1887 г., B o r k o w o , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e F o t . po Patronowie puszczy i święci specjalnie czczeni na Kurpiach Św. Barbara 1960. — dawna tutejsza p a t r o n k a s p ł a w n i k ó w i o r y ! n a d N a r w i ą i d o p ł y w a m i . B u d o w a n o jej dawnioj k a p l i c z k i w m i e j ­ Z figur Ś w i ę t y c h m o ż n a b y ł o s p o t k a ć stale n a Pana Jezusa na krzyżu ( „ p a s y j e " ) i Pana Jezusa Kurpiach: Frasobliwego, w pozycji s i e d z ą c e j n a p i e ń k u l u b f o t e l u , z g ł o w ą p o d p a r t ą o r ę k ę . Figura Chrystusa Frasobliwego b y ł a albo oylko w opasce na b i o d ­ rach i w cierniowej k o r o n i e n a głowie (gdy s i e d z i a ł n a p i e ń k u ) , albo w d ł u g i e j s u k n i i podobnej k o r o n i e — gdy s i e d z i a ł w f o t e l u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a b y ł o Chrystusa twychwstałego z grobli, tus klęczący w Ogrójcu. w grobie l u b Zmar­ z c h o r ą g i e w k ą w r ę c e . Czasami b y ł Chrys­ Trójcę świętą leżącego r z e ź b i o n o w deskach, do kapliczek s t o j ą c y c h na s ł u p a c h . z mieczami, Skępską (najczę­ i czasem Kodeńską. Rzeź­ biono je w drzewie l u b m a l o w a n o . Jan Nepomucen — f i g u r y jego s t a ł y ( i jeszcze s t o j ą od nieszczęśliwych wypadków na wodzie, gury w m u r o w y w a n o nieraz m ł y ń s k i k a m i e ń * . Florian — patron od do dziś w kaplicach i kościołach. Św. Bartłomiej — był to patron bartników, ognia, r z e ź b i o n y m i o d o b r a n i e w pasiekach. w dzień której święcono w koś­ ciele chleb i sól. Obrazem ś w . A g a t y , obnoszonym (biegiem) podczas p o ż a r u , starano się u m i e j s o o w i ć nieszczęście. u w a ż a n o za opiekuna m a ł ż e ń s t w a , a w d z i e ń t e n K u l t i opieka dla krzyży i ś w i ą t k ó w na Kurpiach K u l t dla rzeczy ś w i ę t y c h l u b p o ś w i ę c o n y c h i u ś w i ę c o n y c h w i e k i e m i t r a d y c j ą , a przede w s z y s t k i m dla k r z y ż y b y ł na K u r ­ p i a c h powszechny. K r z y ż e ze opatrujących barcie w borach. N a d z i e ń l u b w wigilię tego ś w i ę t a u r z ą d z a n o do a że u t o p i o n y b y ł z k a m i e n i e m m ł y ń s k i m u szyi, w i ę c o b o k f i ­ Św. dzień lub s u s z y ł a c a ł y d z i e ń . F i g u r y i o b r a z y Św. Rocha s p o t y k a m y Św. Józefa dziś) w k a p l i c z k a c h i n a s ł u p a c h p r z y strugach, rzekaoh, m o s t a c h itp. B y ł patronem Boch •— p a t r o n od p o m o r u w ś r ó d d o b y t k u . N a brały śluby wdowy i wdowcy. Ze ś w i ę t y c h , k t ó r z y b y l i p a t r o n a m i puszczy i K u r p i ó w : Św. Św. t e n l u d n o ś ć n i e k t ó r y c h p a r a f i i u r z ą d z a ł a wyrzeczyska* i pościła Czcili jeszcze t u św. Agatę, M a d o n n y s p o t y k a ł o się n a s t ę p u j ą c e : Częstochowską ściej), Bolesną scach p o s t o j ó w rzecznych. skopkiem, i kapliczki budowano i stawiano z g ł ę b o k i e j p o b o ż n o ś c i i p r z e ś w i a d c z e n i a , że dopiero po posta­ z k t ó r e g o leje w o d ę na o g i e ń . S p o t y k a m y go w s t a r y c h k a p l i c z ­ w i e n i u k r z y ż a w i e ś nabiera cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h . W kach w i o s k o w y c h , na specjal­ bez k r z y ż a na śoianie i o b r a z ó w t o j a k „ u ż y d ó w " , a m o g i ł y bez miejskiej) k r z y ż a t r u d n o b y sobie w y o b r a z i ć . Ś w i e ż o postawiony i w y k o ń ­ słupach itp. Tenże święty był n y m p a t r o n e m m i a s t a K o l n a (gdzie b y ł w p i e c z ę c i i dawnego p o w . Św. Mikołaj kolneńskiego. — p a t r o n o d w i l k ó w , k t ó r e t u dawniej wiele s z k ó d w y r z ą d z a ł y w d o b y t k u . R z e ź b i o n o go j a k o b i s k u p a z pa­ czony k r z y ż w y ś w i ę c a ł na specjalną prośbę ksiądz z chałupio parafii, p r z y pierwszej b y t n o ś c i na wsi. F i g u r a na p l a c u w i o s k o w y m b y ł a d a w n y m i l a t y o ś r o d k i e m s t o r a ł e m , z w i l k a m i k o r z ą c y m i się u jogo n ó g . ż y c i a publicznego we w s i : t u zbierano się na m o d ł y w czasie * J a k to w i d z i m y n p . w O s t r o ł ę c e obok pustej d z i ś po f i ­ gurze niszy w ś c i a n i e k o ś c i o ł a Farnego od s t r o n y o ł t a r z a . * W s p ó l n e j a k i e ś ś l u b o w a n ie, o d d a j ą c się p r z y t y m gre­ m i a l n i e p o d o p i e k ę tego ś w i ę t e g o . 45 �K r z y ż e ż e l a z n e (fot. 1968): ił. 14. Cmentarz, L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e ; i l . 15. Szczyt b r a m y cmentarnej, L i p n i k i ; i l . 16. Po­ p i o ł k i K u r p i o w s k i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 17. K u z i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 18. B r a m a cmentarza, Turośl, woj. ł o m ż y ń s k i e (z o k . 1880 г.). 46 �18 nieszczęść i na n a r a d y w n i e d z i e l ę : p o d f i g u r ą o d p o c z y w a ł w ę ­ l a t , po c z y m z n o w u zakopywano go, i t a k w i e l o k r o t n i e , a że drowny ż e b r a k i z m ę c z o n y p o d r ó ż n y ; p o d f i g u r ą z m a w i a ł y się k r z y ż e m i a ł y nieraz po k i l k a n a ś c i e m e t r ó w w y s o k o ś c i , więc star­ młode pary, z a n i m z m ó w i n y w c h a ł u p i e się o d b y ł y ; t u zostawia­ c z y ł y n a d ł u g o . J e ż e l i po t y m k r z y ż b y ł j u ż bardzo k r ó t k i , t o no zgubione rzeczy, z a n i m właściciel się nie z n a l a z ł ; do f i g u r y dawano m u z p a r u b o k ó w p o d p o r y ze zdrowego drzewa, w t e n za wsią odprowadzano r e k r u t ó w i d ą c y c h do wojska, gdzie ojciec s p o s ó b k r z y ż e s t a ł y nieraz po sto i więcoj l a t , starodrzew b o w i e m z m a t k ą d a w a l i i m swe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o n a d r o g ę ; do k r z y ż y sosnowy n a w e t na wietrze i słocie n i e p r ę d k o „ z e t l a ł " . za wsią odprowadzano k o m p a n i e odpustowe, e m i g r a n t ó w , w y ­ w t e n s p o s ó b konserwowane b y ł y coraz k r ó t s z e , niekiedy r a m i o ­ Krzyże jeżdżających w ś w i a t d a l e k i oraz z m a r ł y c h przed odwiezieniem na s t a ł y na w y s o k o ś c i c z ł o w i e k a , ale poszanowaniu g o d ł a w i a r y ich do kościoła i n a cmentarz. s t a ł o się z a d o ś ć * . Pod k r z y ż a m i n i o j e d n o k r o t n i e o d b y w a ł y się k r w a w e egze­ W i d z i a ł e m raz s t a r y k r z y ż osadzony w g r u b y p i e ń sosnowy kucje w 1863 г., t u t a j grzebano p r z y p a d k o w o z m a r ł y c h l u b za­ b a r c i i zakopany p r z y drodze we w s i ; t o b y ł t e ż s p o s ó b konser­ bitych (w l a t a c h , g d y przepisy tego nie z a b r a n i a ł y ) , wreszcie w a c j i , gruba b o w i e m b a r ć n i e p r ę d k o z g n i ł a . pod figurami l u b w p o b l i ż u z a k o p y w n o p i e n i ą d z e w czasie za­ wieruchy wojennej. K r z y ż e i f i g u r y ogradzano „ p o g r ó d k a m i " z drzewa l u b że­ laza, a same f i g u r y ozdabiano k w i a t a m i Z u p e ł n i e „ z e t l a ł e " stare k r z y ż e , r ó ż n e f i g u r y i ś w i ą t k i pa­ lono ostatecznie i g i r l a n d a m i z zieleni w czasie m i e s i ę c y l e t n i c h , p o c z y n a j ą c o d m i e s i ą c a maja. R o s n ą c e stare l u b o d z i w a c z n y c h k s z t a ł t a c h drzewo z za­ na ogniach p a l o n y c h w W i e l k ą S o b o t ę p r z y k o ś c i o ł a c h l u b na ognisku w ś w . Rocha, k i e d y t o przez d y m p r z e p ę d z a n o d o b y t e k , b y go z a b e z p i e c z y ć o d zarazy. Podobnie p o s t ę p o w a n o z k r z y ż a m i na m o g i ł a c h c m e n t a r n y c h , a krzyże obalone o d s t a r o ś c i zakopywano razem z p i e r w s z ą l e p s z ą t r u m n ą . O ile z m u r s z a ł o samo drewno, a p o z o s t a ł a ż e l a z n a na w i e r z c h u wieszonym k r z y ż o m l u b m a ł ą k a p l i c z k ą w p n i u albo m i ę d z y k o ­ „ k o r o n a " , t o j ą z a t y k a n o w miejscu k r z y ż a drewnianego. J e ż e l i narami m i a ł o ż y w o t zapewniony i otoczone b y ł o c z c i ą ; g d y się m o g i ł a z a p a d ł a i b y ł a w ogóle bez opieki, a miejsce b y ł o potrzeb­ takie z d a r z y ł o w p o r ę b i e l e ś n e j , zostawiano je n a miejscu l u b ne na n o w y g r ó b , k r z y ż ż e l a z n y ( k o r o n ę ) z a t y k a n o albo na pierw­ w najgorszym w y p a d k u z e r ż n i ę t y p i e ń z k a p l i c z k ą s z ą l e p s z ą s ą s i e d n i ą m o g i ł ę , albo na świeżo u s y p a n ą ; w t e n spo­ ustawiano przy drodze. s ó b n i e k t ó r e „ k o r o n y " w ę d r o w a ł y z m o g i ł y na m o g i ł ę , a l i c z y ł y W czasie przeprowadzek — n p . z c h a ł u p y starej do nowej nieraz i po sto k i l k a d z i e s i ą t l a t . — najpierw ze ś c i a n y zabierano k r z y ż - p a s y j ę i zawieszano w no­ F i g u r y ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) i p a s y j k i , p o z o s t a ł e ze s p r ó c h n i a ­ wym b u d y n k u . O d tego zaczynano p r z e p r o w a d z k ę i „ n o w o s i e d - ł y c h k r z y ż y , zbierano i s k ł a d a n o do n a j b l i ż s z y c h kapliczek, b ę - liny". d ą o y c h p o d d a c h e m ; w k a p l i c z k a c h t a k i c h w s k u t e k tego b y ł y Co robiono ze starymi k r z y ż a m i i figurami całe składy takich świątków. D u ż o ich wywieźli Niemcy — okupanoi, sporo rozebrali n a p a m i ą t k ę w ę d r o w n i t u r y ś c i , p o ż y c z a ­ Przede w s z y t k i m nie b y ł o w y p a d k u , ż e b y stare, w a l ą c e się no je n a modele r y s u n k o w e do s z k ó ł i t p . krzyże l u d n o ś ć z a b i e r a ł a n a j a k i ś u ż y t e k l u b na o g i e ń do pieca. G d y i k a p l i c z k a o d s t a r o ś c i o b a l i ł a s i ę , a n i k t j e j nie popra­ Jeżeli świeżo p o s t a w i o n y k r z y ż sosnowy po 20—30 l a t a c h s p r ó c h ­ w i ł , ś w i ą t k i z n i c h zabierano do k r u c h t k o ś c i e l n y o h , s k ą d zno- niał w ziemi i o b a l i ł się — zakopywano go n a d a l z d r o w ą c z ę ś c i ą , do jednego m e t r a g ł ę b o k o ; t a k m ó g ł s t a ć dalsze dwadzieścia * N p . we w s i P ł o s z y c e , p o d w s i ą Serafin, p o d D ę b n i k a m i i t d . 47 �19 20 K r z y ż o ż e l a z n e : i l . 1!). Laski, g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068; i l . 20. Cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. II. 21 K r z y ż ż e l a z n y , cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. w u lokowano je na poddaszach i dzwonnicach. Ostatecznie z bra­ s k ę " (najczęściej), k u opieki szły na ogień w W i e l k ą S o b o t ę , p o d k o ś c i o ł e m , r ą b a n e błogosław przez zakrystiana. „Boże, wróć nam wolną Ojczyznę", P r z y k o ś c i o ł a c h i na c m e n t a r z a c h : P o d o b n y los s p o t k a ł w w i ę k s z o ś c i s t a r ą s z t u k ę i przedmioty k u l t u wśród ludu. kościelną „Bożo Polsce". duszami w c z y ś ć c u c i e r p i ą c y m i " , „ B o ż o z m i ł u j się nad „Wieczny odpoczynek racz i m d a ć P a n i e " , „ D o b r y Jezu, a nasz Panie, daj i m wieczne spo­ czywanie". N a k r z y ż a c h d w u r a m i e n n y c h , s t a w i a n y c h w czasie zarazy: Napisy, daty i z n a k i na k r z y ż a c h „ O d n a g ł e j ś m i e r c i , zachowaj nas P a n i e " , „ O w i e l k i B o ż e , za­ Prawie n a k a ż d y m k r z y ż u d r e w n i a n y m w y c i n a n e s ą n o ż e m chowaj nas o d c h o l e r y " (1895 г.). t a k i e czy inne napisy, a przede w s z y s t k i m d a t y l u b nazwisko N a f i g u r a c h z M a t k ą B o s k ą : „ P o d T w o j ą o b r o n ę uciekamy fundatora f i g u r y , n i e k i e d y o bardzo p r y m i t y w n e j pisowni. Oto s i ę " , „ O M a r y j o , m ó d l się za n a m i , k t ó r z y się do Ciebie uciekamy", parę przykładów: „ O M a t k o , m i e j nas w swej opiece". „ F o n d a t o r Józef Korwek 1881"* albo t e ż : „ T e n K r z i s w y s t a w i o n i na chwale P a n u B o g u przez Agnieske i Gabryela Piwowarskiego, dnia 24 czorwca 1881 r . " * * A l b o n a D a t y w y c i n a n e b y ł y p o d napisem, a u k r z y ż y żolazirych w y k u t e w podstawie k a m i e n n e j . jednej z kapliczek n a s ł u p i e : „ R o k u P. 1859 w y s t a w i ł Ś w i ę t e g o N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h rzezano czasem emblematy m ę k i J a n a Nepomucenia Mateus R y d e l , d n i a 3 k w i e t n i a " * * * . W i ę k s z e P a ń s k i e j : c i e r n i o w ą k o r o n ę , k s i ę ż y c l u b s ł o ń c e , koguta, niekiedy napisy c i ę t e s ą w z d ł u ż całego drzewa k r z y ż o w e g o o d d o ł u , a ż r o z e t k i ( w y c i n a n k i k u r p i o w s k i e ) , o p a t r z n o ś ć b o s k ą , serce prze­ po r a m i o n a . N a k a m i e n n y c h podstawach k r z y ż y ż e l a z n y c h r ó w ­ b i t e mieczem. N a k a m i e n i a c h : k r z y ż e w y k u t o , serce, kielichy n i e ż s ą w y k u t e podobne napisy, t y l k o j u ż k r ó t s z e . ( „ h o s t y j e " ) , gwiazdy. T r e ś ć n a p i s ó w z a l e ż n a jest o d miejsca, o k o l i c z n o ś c i , w j a ­ k i c h k r z y ż e stawiano i o d i n t e n c j i , j a k ą m i a ł fundator. I t a k na k r z y ż a c h w i o s k o w y c h napis b r z m i : „ B o ż e b ł o g o s ł a w n a m " albo Narzędzia męki, rozwieszone na krzyżach przydrożnych, b y ł y robione z drzewa l u b w y c i ę t e z b l a c h y grubej żelaznej i na­ bijane. „ K t ó r y ś za nas c i e r p i a ł r a n y , Jezu Chryste, z m i ł u j się n a d n a m i " . Upadek s z t u k i w zakresie budowania kaplic, figur i krzyży na N a m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w „ B o ż e z m i ł u j się n a d n i m i " , „ P r z e c h o d ­ Kurpiach n i u westchnij za i c h dusze do B o g a " , „ C h r y s t e , z m i ł u j się n a d nimi". W o s t a t n i c h d z i e s i ą t k a c h l a t z a u w a ż y ć m o ż n a upadek sztu­ k i w zakresie W r o k u 1905—06, g d y w ł a d z e carskie z e z w o l i ł y po w i e l u latach na budowanie kaplic i stawianie k r z y ż y : „ B o ż e zbaw P o l * We wsi Popiołki, k/Gawrych, woj. ostrołęckie. ** W i e ś G ó r s z c z y z n a k/Czerwonego, w o j . ł o m ż y ń s k i e . *** W i e ś Ś w i n i a k / T u r o ś l a w o j . o s t r o ł ę c k i e . 48 b u d o w a n i a kapliczek, stawiania figur i krzyży oraz w y r o b ó w ś w i ą t k ó w . Stare k r z y ż e i k a p l i c z k i w a l ą się i nisz­ c z ą , a w e w n ą t r z n i c h dawnego w y r o b u ś w i ą t k i i pasyje czekają z a g ł a d y . N i k t i c h (a p r z y n a j m n i e j bardzo rzadko) nie poprawia a n i buduje t a k , j a k s t a ł y d a w n i e j . T o t e ż ilość ich zmniejsza się z r o k u n a r o k . N a w e t odbudowane nowe f i g u r y i k r z y ż e drewnia- �ne czy toż żoluzno nie s ą t a k ozdobne j a k d a w n i e j , zwykle bez o z d ó b i misternie k u t y c h zaś „ k o r o n " n a wierzchu, c h y b a że obsadzano d a w n ą ze starego k r z y ż a . f o r m y k r z y ż y z a l e ż n y c h w i d z i m y p r z y szosie (z lewej s t r o n y ) , j a d ą c od O s t r o ł ę k i do R ó ż a n a i na cmontarzu grzebalnym w Os­ trołęce. K r z y ż o zależne są c z ę s t o odlewane z surowca, sprowadzano Krzyże i kapliczki w czasie ostatnich wojen z f a b r y k lub robione na miejscu ze sztab ż e l a z n y c h . I u j e d n y c h , i u d r u g i c h z a k o ń c z e n i a (gaiki) s ą c z ę s t o p o z ł a c a n e , t a k samo J a k l u d n o ś ć miejscowa, t a k r ó w n i e ż k r z y ż e p r z y d r o ż n e i ka­ metalowe „ p a s y j o " kupowano w sklepach, odlewane z żolaza p l i c z k i oraz ś w i ą t k i w n i c h nagromadzone p r z e ż y w a ł y swoje ko­ lub cynku. W leje losu w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j . N i e j e d n ą k a p l i c z k ę lub sta­ wypadkach powyższych sztuka kowalska nie ma już ry krzyż d r e w n i a n y nieprzyjacielscy nic do powiedzenia, kowale j u ż się nie t r u d z ą n a d w y k u w a n i e m s k o m p l i k o w a n y c h o r n a m e n t ó w , k t ó r o b y ł y tlawniej k ó w wywieziono do Niemiec — podobno ich N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h n a d „ p a s y j ą " dawniej dumą. przybija­ no daszki z desek i b l a c h y , b y z a b o z p i e c z y ć s a m ą f i g u r ę p r z ó d p r ę d k i j n zniszczeniem n a słocie. Obecnie w miejscu t y m p r z y b i ­ j a j ą stare miednico emaliowano (!) bez dna, z w y c i ę t y m k a w a ł ­ k i e m b o k u , przez k t ó r e przechodzi a ż n a drzewo f i g u r a tusa, t w a r z z a ś jest u k r y t a w m i e d n i c y . W y g l ą d a t o Chrys­ fatalnie, s p o t y k a się coraz częściej, a ś w i a d c z y o z a n i k u p i ę k n a a r t y s t y c z n i e n a s t a w i o n y c h dawniej wśród u ż y t e k . Wiele żołdacy l u b zabrali na i n n y ciekawych do spalili na ogniu krzyży i świąt­ zbiorów muzeal­ n y c h . W 1919 r. p o k a z y w a n o m i w r ó ż n y c h wioskach ogołocone d o s z c z ę t n i o k a p l i c z k i . L u d n o ś ć z czasem b r a k i te u z u p e ł n i a ł a , bio­ r ą c ś w i ą t k i z t y c h kapliczek, w k t ó r y c h b y ł ich nadmiar. W o j s k a nieprzyjacielskie z n i s z c z y ł y t e ż wiele f i g u r , k r z y ż y i kapliczek. N i e k t ó r e r z o ź b y niszczono z p r e m o d y t a c j ą . Jeszcze dziś stoi p o d wsią Laski koło Gawrych d u ż a figura świętego Jana Nepomu­ cena, k t ó r e m u u c i ę t o s z a b l ą nos. W s k u t e k rozszerzania i prostowania d r ó g wiele k r z y ż y i ka­ majstrów. K a p l i c z k i , zamiast j a k dawniej d r e w n i a n y c h , zgodnych z d u ­ chom t y c h stron, budowano są coraz częściej m u r o w a n o i t o z czer­ wonej cogly bez o b r z u t k i w a p n e m , co sprawia w y g l ą d nieeste­ pliczek u s u n i ę t o l u b w najlepszym w y p a d k u przeniesiono w i n ­ no miojsco. P r z y b u d o w i e szosy z N o w o g r o d u do M i a s t k o w a t r z e b a b y ł o t y c z n y . Niezgrabne w w y k o n a n i u k r z y ż o betonowo, coraz częś- u s u n ą ć k a p l i c z k ę p o d w s i ą Chmiolowo, cioj spotykano, d o p e ł n i a j ą znajdującego całości. się t a m obok strugi. Ponieważ św. J a n a Nopomucena (metrowej wyso­ W kapliczkach coraz częściej s t o j ą ś w i ą t k i z gipsu l u b por­ k o ś c i , wyciosanego z drzewa) nie chciano n i s z c z y ć ani profano­ celany, sprowadzane z C z ę s t o c h o w y . To pierwszo r o z p a d a j ą się w a ć , o d e s ł a n o go w i ę c do k o ś c i o ł a w Nowogrodzie (około 4 k m drogi). F i g u r ę d ź w i g a ł jeden z r o b o t n i k ó w . Znajduje się obecnie o d wilgoci j u ż po p a r u l a t a c h . W budowie k r z y ż y ż a l a z n y c h , w n i e k t ó r y c h wypadkach, w i d z i m y naleciałości obce, np. g o r m a ń s k i o , po ostatniej wojnie, i bizantyjskie, odziedziczone po zaborach. T a k i e obce dla nas w m u z e u m w Nowogrodzie. D o o s t a t n i c h wojen k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i kapliczek, we­ d ł u g m o i c h o b l i c z e ń , m o g ł o b y ć na K u r p i a c h ok. 1500. W latach ."ii Щ 49 �22 23 24 K o r o n y ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 22. T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o s t o c k i e . F o t . po 1960; i l . 23. Czerwin, w o j . ostrołęckie, F o t . 1974; i l . 24. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969. 1914—1920 p r z e p a d ł o ich ok. 300, a w c i ą g u ostatnich dwudzies­ W d o m u p o d f i g u r ą Chrystusa Frasobliwego robiono daw­ t u l a t uległo zniszczeniu p a r ę s o t sztuk. Za k i l k a d z i e s i ą t l a t , o ilo niej specjalne nie b ę d z i e część o d b u d o w a n y c h , pozostanie ich k i l k a s e t , z t y c h n i k t nie ośmieli się t a m po nie s i ę g a ć . Chowano t e ż kosztowności w y c i ę c i a , gdzie chowano p i e n i ą d z e , w i e r z ą c , że większość ż a l a z n y c h i b e t o n o w y c h , a p r a w d z i w i e k u r p i o w s k i c h na dworze w k a p l i c z k a c h . Przed f i g u r a m i t y l k o garstka, m i ę d z y k t ó r y m i i t o , k t ó r e p o k a z u j ę w niniejszej w ostatnio n i e m a l l a t a p r z e p ę d z a n o ś w . Rocha jeszcze d o b y t e k w i o s k o w y przez ognisko, co m i a ł o z a b e z p i e c z y ć o d c h o r ó b czy zarazy. W czasio pracy. cholery (ok. 1895) budowano po wsiach specjalno k r z y ż o dwuKrzyże, kaplice i świątki w zwyczajach, obrzędach i przysłowiach miejscowych ramienno z o d p o w i e d n i m i m o d l i t w a m i . R ó ż n o drobno zguby po odnalezieniu odnoszono p o d figurę F i g u r y i k r z y ż o , rozsiano g ę s t o po wsiach, borach, gościń­ cach, rozstajnych drogach i t p . nio m o g ł y nio w p ł y n ą ć na w y ­ w i o s k o w ą l u b do k a p l i c z k i , gdzie t o ż zgłaszał się poszkodowany po s w o j ą stratę. o b r a ź n i ę l u d u , k t ó r y o d setek l a t t o ś w i ę t e godło w p l ó t ł w swo P r z y sianiu z b o ż a w p o l u , pierwszy raz na jesieni, gospo­ życie, z w i ą z a ł jo z w y p a d k a m i , o b r z ę d a m i i t p . O d k r z y ż a , s k r e ś ­ darz robi z p o w r ó s e ł ż y t n i c l i k r z y ż , k t ó r y k ł a d z i o na skraju poła lonego r ę k ą gospodyni na bochenku chleba przed upieczeniem, i p r z y s y p u j e nieco z i e m i ą , b y w i a t r nio r o z r z u c i ł . a ż do m o g i ł y z życiem cmentarnej krzyż b y ł nierozerwalnie związany Kurpiów. P o d k r z y ż e m we wsi nio t y l k o odprawiano m o d ł y w ś w i ę t a , rocznice k o ś c i e l n e W bagna-topieliska niebezpieczno t o p i o n o niewielki krzyż, żeby zażegnać „złe". i narodowe, pogrzeby, g r z y m k i do C z ę s t o c h o w y przy odejściu piel­ i t p . , ale chowano p i e n i ą d z e w czasio najazdu w r o g ó w , zakopywano b r o ń w powstania, s ł u c h a n o sło­ wa B o ż e g o w czasio ś w i ę c e n i a p ó ł . Drzewo ze starego k r z y ż a m i a ­ W miejsca, gdzie u d e r z a ł y często p i o r u n y , zakopywano k r z y ż d r e w n i a n y , b y z a b e z p i e c z y ć się o d dalszyoh w y p a d k ó w . K r z y ż n a wsi — jeżeli się obali od w i a t r u — zwiastuje, że s k ą d się p r z e w r ó c i ł , s t ą d m o ż e p r z y j ś ć do wsi bioda. ło właściwości lecznicze p r z y u r z ą d z a n i u l o k ó w do p i c i a , ró\vnież W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m p o w s t a ł y n i e k t ó r e przysłowia, np.: mech zo s t a r y c h k r z y ż y c m e n t a r n y c h po zaparzeniu p i t o j a k o ...Modli się p o d f i g u r ą , a nosi d i a b ł a za s k ó r ą " , „ U c i e k a jak zło środek zapobiegający używano od k r z y ż a " , „ N i o k a ż d y ś w i ę t y , k t o w k o r o n i e " (albo kto w ka­ dawniej do r ó ż n y c h p r a k t y k czarodziejskich, odczyniania uro­ chorobom, z i e m i ę spod k r z y ż a p l i c y ) , „ K r z y ż we wsi — B ó g wo w s i " , „ G o ł y j a k turecki święty", k ó w i t p . Bocian, jeżeli u s i a d ł na k r z y ż u p o d w s i ą , d a w a ł jej miesz­ „ P a n Jezus F r a s o b l i w y , ale c i e r p l i w y " , „ T e n człowiek oierpial k a ń c o m o s t r z e ż e n i e , że m o ż e b y ć nioszczęście. Krzyż Pański" Przed k r z y ż o m ' czy k a p l i c z k ą k a ż d y k a t o l i k zdejmuje czap­ k ę , a k t o tego nio zrobi, n a z y w a j ą go ż y d e m . W czasio p i o r u n ó w i b ł y s k a w i c — za k a ż d y m b ł y s k i e m l u d się ż e g n a . B y w a j ą w y ­ p a d k i , jożoli na jednej furze j a d ą ż y d z i razom z k a t o l i k a m i , (znaczy, żo wiele w y c i e r p i a ł ) , „ W y g l ą d a jak z k r z y ż a z d j ę t y " (np. po chorobie, nieszczęściu i t p . ) , „Przeszedł w ż y c i u k r z y ż o w ą d r o g ę " ( m i a ł wiele p r z e j ś ć ) , „ K a ż d y święty m a swojo w y k r ę t y " i t d . to p r o s z ą , b y ci żegnali się i za nich. Podania i opowieści, w z w i ą z k u z k r z y ż a m i i kapliczkami J e ż e l i gdzie na p u s t k o w i u czy p o d lasem , , p a l ą się p i e n i ą d z e " , miejsce to w nocy z n a c z ą k r z y ż e m — c h o ć b y z p a t y k ó w skle­ P o d a ń i gadek na t e n t e m a t jest sporo, ale nie są jeszcze c o n y m . M a t o o d p ę d z i ć złe d u c h y , a j o d n o c z o ś n i e jest znakiem, zgromadzone i spisane. S ą one c z ę s t o do siebie podobne i mają z k r z y ż e m czy obrazom różny z w i ą z e k , o p o d k ł a d z i e wiorzoi.io- gdzie należy' s k a r b ó w s z u k a ć . Powaśnieni sąsiedzi z g o d ę r o b i l i nieraz p o d k r z y ż e m , tu równioż o d b y w a ł y się m o w y pogrzebowe i p r z y s i ę g i w czasio dawnych sądów wioskowych. 50 wo-rełigijnym. I t a k : 1. M y ś l i w y powien po p i j a n e m u z m i e r z y ł się do figury przy dro­ dze i do niej w y s t r z e l i ł , ale P a n B ó g srogo go za to ukarał: �27 2в 25 Korony ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 25. T r o s z y n , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 19G9; i l . 26. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969; i l . 27. Potasie, g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Fot. 1968. oto strzelba, z k t ó r e j m i e r z y ł p r z y r o s ł a m u do t w a r z y żo odjąć jej nie m o ż n a b y ł o w ż a d o n s p o s ó b . L u f ę t i a n a ofukal, ale i gospodyni z a b r o n i ł u r z ą d z a ć s p i ż a r n i ę za tak, ołtarzem*. odjęto, alo z k a r p ą p r z y r o ś n i ę t ą c h o d z i ł a ż do ś m i e r c i . O p o w i e ś ć t a znana jost w r ó ż n y c h miejscach puszczy — w ś r ó d m y ś l i w y c h . 2. B y ł o to nad g r a n i c ą p r u s k ą , k o ł o L o m a n a , w 1912 r. Powien 5. Pan .Tozus szedł od P i ł a t a na ś m i e r ć i d ź w i g a ł swój k r z y ż na g ó r ę G o l g o t ę . S k a t o w a n y b y ł , p o b i t y , k r w i ą i p o t e m ociekał, a z w i e l k i m c i ę ż a r o m p o t y k a ł się na n i e r ó w n e j drodze. Ż y d z i kontrabandę c h o ć szli obok gromadnio, nie k w a p i l i się z p o m o c ą . Z o b a c z y ł — drogich t o w a r ó w n a k ł a d ł p o d o ł t a r z y k i ś w i ę t e m u za plecy. t o p r z e c h o d z ą c y K u r p i k i żal m u się o k r u t n i e zrobiło togo Dopadli go s t r a ż n i c y , z r e w i d o w a l i i p y t a j ą : — m i a ł e ś p r z e m y t , czlowioka w p r z e m y t n i k s c h o w a ł do k a p l i c z k i przydrożnej cierniowej koronie**. P r z e p c h n ą ł się między gdzieś s c h o w a ł ? — Nie m i a ł e m i z a k l i n a m się na t o , a Ś w i ę t y t ł u m , p o d s z e d ł do k r z y ż a i u n i ó s ł go lekko na lowe r a m i ę , co Jan, co w k a p l i c y , niech m i b ę d z i e ś w i a d k i e m ! A l e j a k to po­ o d r a z u u l ż y ł o P. Jezusowi. A t a n się o b e j r z a ł , wiedział, zasłabł i u p a d ł . K i e d y go p r z y w i e ź l i do w s i , to z m a r ł . i r ę k ą p o b ł o g o s ł a w i ł , a na odehotlnom m u p o w i e d z i a ł : Za to Przez wielkie oszukanstwo i za fałszywe ś w i a d e c t w o p r z y po­ żeś m i a ł dobre serce, niechaj tobie i t w o i m z i o m k o m drzewa święconej figurze. A w k a p l i c y tej do dziś straszy. nio zabraknie — i na p o r z ą d e k i na k r z y ż o . uśmiechnął I o d t ą d na K u r p i a c h w y r o s ł y b o r y , a K u r p i e b y l i zasob­ 3. W starych kaplicach m i e s z k a j ą duchy-latawce, k t ó r e nocami w y l a t u j ą z k r y j ó w e k , z a g l ą d a j ą do w s i , na cmentarz, a czasem i do c h a ł u p . S ą t o duszyczki dzieci nie chrzczonych, pocho­ wanych pod kapliczką. 4. Jedna gospodyni w . ni w drzewo, a k a ż d y przez w d z i ę c z n o ś ć , gdzie m ó g ł , to b u ­ dował krzyże. 0. W o wsi Dobrylas, p r z y drodzo w p o b l i ż u rzeki Pisy, stoi ka­ pliczka z d a w n y m i ś w i ą t k a m i . W z w i ą z k u z n i ą jost takie po­ sekrecie przed k s i ę d z e m proboszczom danie. O k o ł o stu ł a t t e m u ludzie zo wsi zobaczyli w i e l k ą jas­ c h o w a ł a l a t e m w kościele d z i e ż k i zo ś m i e t a n ą , j a k o żo w k o ś ­ ność. — Pieniądze ciele b y ł o o h ł o d n o . D z i e ż k i l o k o w a ł a za o ł t a r z e m . Po się palą — powiodziało paru chciwców. paru W z i ę l i zaraz rydle i zaczęli k o p a ć , ale w k r ó t c e p a t r z ą , na r y d ­ dniach z a u w a ż y ł a , że ś m i e t a n y u b y w a i z a c z ę ł a śledzić*. J a k o ś lach krow. P a t r z ą i i n n i , a św. J a n na słupie nie m a 2 p a l c ó w zauważyła, ranem i krew z n i c h cieknie. W t e d y zobaczyli, żo to j a k i ś cud i ko­ otwiera kościół i z niego w y c h o d z i . A ś m i e t a n y j u ż m a ł o co p a ć przestali. A w miejscu t y m p o b u d o w a l i k a p l i c z k ę , k t ó r a że dziad kościelny dość wcześnio nad mu do dziś stoi z d a t ą ,,1851". D l a kopaczy b y ł a to za k a r ę prze­ o zawolanio zakrystiana. — To p o w i e d n i a : 1) wszyscy m ę ż c z y ź n i z tego r o d u b ę d ą nazna­ z o s t a w a ł o . Oburzona p o s z ł a do proboszcza i pokazuje szkody w kościele, p r o s z ą c nie j a zjadam ś m i e t a n ę — powiada. A k t o — p y t a j ą . T u za­ czeni (jakoż b y l i wszyscy łysi), 2) d o p ó k i t a rodzina żyje — k r y s t i a n w s k a z a ł r ę k ą w s t r o n ę szoregu ś w i ę t y c h , r z o ź b i o n y c h nio będzio wo wsi kościoła. Ale po wojnie r ó d ten z drzewa i s t o j ą c y c h p o d ś c i a n ą , z k t ó r y c h k a ż d y m i a ł usta a l u d n o ś ć p o b u d o w a ł a kościół i u t w o r z y ł a p a r a f i ę . wymarł, zawalane na b i a ł o . — Oto k t o zjada ś m i e t a n ę — d o d a ł . Oka­ zało się, że s p r y t n y z a k r y s t i a n , p r z e w i d u j ą c w y k r y c i o , sma­ r o w a ł ś w i ą t k o m usta ś m i e t a n ą , ż o b y b y ł o na kogo z m ó w i ć . K s i ą d z oczywiście nie u w i e r z y ł w a p e t y t ś w i ę t y c h , zakrys- * O p o w i e ś ć W . C h ę t n i k a z N o w o g r o d u (1918). ** W Nowogrodzie w kościele b y ł o m a l o w i d ł o na ścianie, prz< d s t a w i a j ą c e K u r p i a , k t ó r y p o m ó g ł nieść k r z y ż Chrystusowi. Zamalowano go w czasio odnawiania kościoła ok. 1904 r. 51 �TABLICA I �TABLICA II �TABLICA III �TABLICA IV ��I �W K Ł A D K A : RYSUNKI KRZYŻY WYKONANE PRZEZ ADAMA CHĘTNIKA W LATACH 1909-1939. Krzyże pochodzą z następujących miejscowości (podajemy wg aktualnego podziału administracyjnego): Tablica I Rys. 1918. 12 — W a ś k i , g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 13 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 14 — Z b ó j n a . 1 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a , w o j . l o m ż y ń s k i o . Ok. 1870. Rys. Ok. 1865. R y s . 1909. 15 — G a w r y c h y , g m . Z b ó j n a . Rys. 1910. 1913. 2, 3 —• P u p k i , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 16 — p o d w s i ą G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 4 — R o z w o r y , g m . Olszewo-Borki, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1910. 1881. R y s . 1930. 5 —• Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 6 — N o w o g r ó d p o d Ł o m ż ą . Ok. 1865. R y s . 1920. 7 — Osowiec, g m . Z b ó j n a . R y s . Dobrylas, g m . Z b ó j n a . R y s . ostrołęckie. Rys. 1920. Rys. 1917. 1910. 8 — 10 ~— P r z y t u ł y , gm. Olszowo-Borki. 11 — K u c z y ń s k i e , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1926. 12 — W y k r o t , g m . Myszyniec, w o j . o s t r o ł ę c k i e . O k . 1850. Rys. 1934. Tablica I V 1910. 9 — G ą s k i , g m . Lelis, w o j . 13 —• Chludnie, g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . 1, 10 — D o b r y l a s , g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 2, 14, 15 — L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e (cmentarz). R y s . 1883. R y s . 3 — Ruda 1912. 5 — N o w o g r ó d (cmentarz). 6 — G i ę t k i , gm. ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1934. 14 —• T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o ­ Turośl. Rys. stockie. R y s . 1928. 15 — Siedliska, w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1909. 8, 9 — Z b ó j n a . R y s . 1929. 1929. Osowiecka, g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 4 — G a w r y c h y , g m . Zbójna. 1935. 7 — N o w o g r ó d (cmentarz). Ok. 1800. 1910. 11 — Osowiec, g m . Rys. Zbójna. 16 — L a s k i , g m . Z b ó j n a . Ok. 1875. R y s . 1930. 17, 18 — L i p ń k i , R y s . 1909. 12 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a . 1843. R y s . 1910. 13 — gm. D ę b n i k i , g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 16 — p r z y drodze ze wsi Łyse Łyse, woj. ostrołęckie (cmentarz). R y s . 1929. do L i p n i k , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1860. R y s . Żelazne, gm. Kolno, woj. łomżyńskie. 1928. 17 — Piasutno 1921. Tablica I I Tablica V 1 — m . wsiami Kadzidło i K u c z y ń s k i e , woj. ostrołęckie. Rys. 1929. 2 — Ł ę g Przedmiejski, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1885. R y s . 1909. I — P ł o c k . Ok. 1900. R y s . Rys. Rys. 3 — Ł ę g S t a r o ś c i ń s k i , g m . Lelis, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1890. 1909. 4 — osada l e ś n a D ł u ż e w o , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i " . Rys. 1909. 5 —. m . w s i a m i K u c z y ń s k i e i Jeglijowice, g m . dzidło, woj. ostrołęckie. ł o m ż y ń s k i e . 1855. Rys. 1862. 1909. Rys. 1929. 7, 10 — 8 — Gontarze, g m . Z b ó j n a . 1870. R y s . 6 —• Z b ó j n a , Ostrołęka, Rys. 1935. Ka­ 1946. 1928. 1946. 2 — D o b r y l a s , gm. Zbójna. 3 — Tabędź, gm. P u c h a ł y , woj. łomżyńskie. 4 — Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 5 — Szablaki, g m . T u r o ś l . R y s . 1936. 6, 7 — Myszyniec, woj. woj. ostrołęckie 1933. gm. Mały Płock, woj. łomżyńskie. Rys. 9 —• D o b r y l a s , Rys. 1936. (cmentarz grzebalny). Rys. 1920. 8 — Łosewo, 1931. 9 — Sól, gm. K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e ( k r z y ż z 1866 г.). Rys. 1914. 10 — g m . Z b ó j n a . 1882. R y s . 1911. 11 — Gontarze. Rys. 1924. 12 — K u z i e , g m . Z b ó j n a ( k r z y ż „ o d c h o l e r y " ) . Ok. P i a n k i , gm. Z b ó j n a . Ok. 1865. Rys. 1913. 13 - - Myszyniec, w o j . I I — K ą t y , g m . M a ł y P ł o c k . R y s . 1930. 12 — p o d Nowogrodom o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1910. 14 — W y k , g m . Z b ó j n a . Ok. 1840. 1920. 15 — R u d a Osowiecka, g m . Z b ó j n a . 16 — Parzychy, g m . Z b ó j n a . Rys. Zbójna. 1885. R y s . 1919. 1911. R y s . 1895. Rys. 1936. Rys. (przy grobli). 13 —• G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . łomżyńskie, 1939. symbole w y c i ę t e na k r z y ż u d r e w n i a n y m , u f u n d o w a n y m w 1881 r. 17 — Gontarze, g m . R y s . 1930. 14 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 15 — Kruszą, g m . T u r o ś l . 1864. 1935. Rys. 1910. (cmentarz grzebalny). R y s . Tablica I I I 16 — Czarnia, w o j . ostrołęckie 1938. Tablica V I 1 — N o w o g r ó d , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1910. 2 —• Szablak, g m . 1 — D ę b y , g m . Ł y s o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1913. 2 — Dębniki, Nowogród. 3 —- Czartoria, g m . M i a s t k o w o , w o j . g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 3 — P a r z y c h y , g m . Z b ó j n a . 1870. Rys. Rys. 4 — 1936. 1910. przy 1909. 4 — P a p k o w i z n a , w o j . o s t r o ł ę c k i e (nisze na f i g u r k i , obrazki Czartoria. i t p . ) . O k . 1890. R y s . 1936. 5 — las p o d w s i ą Samule, gm. Kolno, Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e , drodze do Złotej G ó r y . Ok. 1888. Rys. łomżyńskie. 1870. R y s . 1936. 5 — 6 —• Dobrylas,. g m . Z b ó j n a , p r z y drodze do w o j . ł o m ż y ń s k i e . K r z y ż w y c i ę t y na olszynie. Rys. 1930. 6 — wsi Ż e l a z n e , koło m o s t u przez P i s ę . 1851. R y s . 1910. 7 —• Z b ó j n a . k r z y ż w y c i ę t y na starej s o ś n i e . R y s . Rys. 1909. 8 — N o w o g r ó d (nagrobek poległego w 1914 r. pod­ Z b ó j n a , k r z y ż na oficera). Rys. k r z y ż o w y c i ę t e na sosnach p u s z c z a ń s k i c h przez p a s t u c h ó w łub 1936. 9 — T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1855. 1924. 7 — Popiołki, gm. s t a r y m u l u k ł o d o w y m . Rys. Rys. 1917. 10 — C h o j n y Stare, g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń ­ „ p u s t e l n i k ó w " . Rys. skie. R y s . 13 — Z i m n a , g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 1931. 11 — z puszczy p o d Wanacją, gm. Turośl. 8, 9 — 1922. 10, 11, 12 — N o w o g r ó d (cmentarz). 1860. Rys. Wszystkie rysunki oraz fot. 1—7 — Adam Chętnik Fot.: S. Deptuszewski — il. 12, 24—26; J . Olędzki — il. 13, 18, 22; J . Świderski — il. 8—11, 52 1919. 14—17, 19—21, 23, 27 1920. �