https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be0fba2b7e5aafc49b2a0c8df1542ef1.pdf d13af8e558c8e339d17a708ef3d4e9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:849 Title A name given to the resource Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI SYMBOLIKA RUCHU Praca niniejsza jest rzeczy, materialnego OBROTOWEGO I RYTUALNEJ rezultatem rozszerzenia dzieła r ą k l u d z k i c h — badań INWERSJI nad symboliką n a k o n k r e t n y m przykładzie m o n g o l s k i e j j u r t y z j e j k o s m i c z n y m i o d n i e s i e n i a m i — w stronę s y m b o l i k i n i e m a t e r i a l n y c h działań i z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h k r e t n y m p u n k t e m wyjścia był e t n o g r a f i c z n y w z t y m obiektem. detal — problem Kon­ kierunku, j a k i m o b c h o d z i się j u r t ę dokoła odsłaniając l u b zasłaniając j e j g ó r n y otwór dymno-okienny. Zrekonstruowany w poprzednim a r t y k u l e schemat wierzeniowy wyjaśnia, d l a c z e g o czynność t a p o w i n n a b y ć wykonywana z g o d n i e z r u c h e m słońca, działanie n a o p a k zaś g r o z i śmiercią, c h o r o b a m i i i n n y m i k l ę s k a m i : o t o z w a ż y w s z y n a kosmiczną s y m b o l i k ę j u r t y i zasadę magicznej za sobą gwiazd, skuteczności automatycznie na symbolu naruszenie czynność porządku ta pociągnęłaby kosmicznego — spadanie które przecież bezpośrednio stanowią o pomyślności człowieka . 1 J a k się w y d a j e , dla operacji t a k i e w y j a ś n i e n i e p r a k t y k i r y t u a l n e j słuszne j e s t t y l k o pewnego poziomu — uświadamianej rzeczywistości wierzeniowej. P o d n i ą j e d n a k u k r y w a się cała s t r u k t u r a p o s t r z e g a n i a czasu i p r z e s t r z e n i , z której w y n i k a s y m b o l i k a w s z e l k i e g o r u c h u o b r o t o w e g o n i e z a l e ż n i e o d kosmicznej s y m b o l i k i j u r t y . Oto b o w i e m istnieje sytuacja, w wbrew gwiezdnemu członka r o d z i n y , porządkowi, której w ł a ś n i e działanie n a o d w r ó t , zostaje po wyniesieniu z j u r t y z a l e c o n e normą. Po śmierci w s z y s t k i c h przedmiotów s t a w i a się w n i e j ciało n a o k r e s t r z e c h d n i ; p o o p u s z c z e n i u j u r t y się s z c z e l n i e d r z w i , o t w ó r d y m n y „pod s ł o ń c e " (narburuu). odsłonięcie następuje Przez zaś z a k r y w a owe natychmiast trzy po się w ł a ś n i e w dni nie wolno wyniesieniu z o s t a j e w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " (nardzow). zwłok tłumaczono j a k o znak, iż z m a r ł y zamyka kierunku go otwierać, i wykonane Pytanie o motywacje zachowań n i e przynosiło w t e r e n i e zadowalających o d p o w i e d z i . jurty n i e należy pozo­ takich Zamykanie już d o t e g o świata, t r z e b a g o odeń o d g r o d z i ć , a b y d u s z a n i e uciekła d o c z a s u p o g r z e b u ; o d - 1 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne „Etnografia P o l s k a " , t. 21: 1977 z. 1, zwł. s. 106-112. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 uniwersum jurty mongolskiej, �82 JERZY wrócony SŁAWOMIR WASILEWSKI k i e r u n e k z a m y k a n i a o t w o r u wyjaśniano: „to znaczy, c z y ł o się j e g o ż y c i e " , „ b o o n t a m j u ż w r ó c i ł " . S p o r a d y c z n i e że s k o ń ­ p o j a w i a ł a się o p i n i a , iż z a m y k a n i e o t w o r u „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci j e s t j e d n y m z k i l k u działań n a o p a k w y s t ę p u j ą c y c h w t e j s y t u a c j i — przyczyn takiego postępowania, niewiele; do wątku działań tego przyjdzie n a d a l bez odwróconych wyjaśnienia zaś okazało się n a m jeszcze p o w r ó c i ć , n a r a z i e zas r o z p a t r z m y sugestię, iż c h o d z i t u n i e t y l k o o o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u malnego, runek ale ż e s w o j e ruchu głębokie a u t o n o m i c z n e znaczenie obrotowego. D o takiego w p e r s p e k t y w i e sensu nadawanego n i e t y l k o zaś w poznane perspektywie właśnie nor­ p o s i a d a też k i e ­ ujmowania problemu — r u c h o w i „pod słońce" i „ze słońcem", odwrócenie — skłaniają analogie polskie w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h n a R o z t o c z u . M u s z ę t u w y j a ś n i ć , 2 iż zostaną o n e z a p r e z e n t o w a n e n a równi z materiałem m o n g o l s k i m , a l b o ­ wiem dawały często badawcze, t o właśnie wynikające one z materiału pierwszą odpowiedź mongolskiego, na pytanie odpowiedź dopiero później n a t y m m a t e r i a l e w e r y f i k o w a n ą i p o t w i e r d z a n ą ; p o w t ó r e i s t n i e ­ jące analogie polskie, e u r o p e j s k i e i i n n e upewniają n a s , iż m a m y t u do c z y n i e n i a n i e ze s p e c y f i c z n y m i m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i a n i t y m b a r d z i e j jakimiś „zabobonami", ale z p o w s z e c h n y m i s t r u k t u r a m i myślowymi. I n i e będzie chyba strukturalny uznane za l o g i c z n e charakter tych błędne koło prawidłowości stwierdzenie, że usprawiedliwia właśnie zestawienie m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h części świata. Wybrane przykładowo etnograficznej analogie 1. K i e r u n e k „ze z własnych badań p o l s k i e przedstawiają słońcem" uchodzi za terenowych i z literatury się następująco: pozytywny, zalecany jest na R o z t o c z u p r z y w i e l u p r a c a c h g o s p o d a r c z y c h . „ W l e w o się n i e m e ł ł o d o b r z e , a j a k p o słonku, t o i m e ł ł o się l e p i e j . I w m ł y n i e — też p o słonku. T a k b y ł o i t a k będzie. N i c i też skręcać p o słonku, c z y sieczkę rżnąć, c z y co t o m u s i iść p o słonku, b o j a k n i e , t o n i e p o r a d z i — n a n i c . W s z y s t k o musi iść p o s ł o ń c u " . 2. I z b ę n a l e ż y zamiatać ze słońcem, b o jeśli ktoś u c z y n i t o w w r o t n y m k i e r u n k u , t o „ n i e o n z a m i e c i e , a l e j e g o (śmierć) 3. P o śmierci d o m o w n i k a , w czasie g d y z w ł o k i znajdują się w i z b i e o r a z w W i e l k i P i ą t e k p r z e z analogię d o śmierci C h r y s t u s a — z a k a z m i e l e n i a n a żarnach, p r z ę d z e n i a i z a m i a t a n i a (a w i ę c mongolskiego od­ wymiecie". — obowiązuje odpowiednik z a k a z u o t w i e r a n i a j u r t y ze z m a r ł y m — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a występujący w o b u sytuacjach r u c h o b r o t o w y ) . 4. „ J a k j e s t śmierć w j a k i e j chałupie w e w s i Ż a b n i e ( p o w . K r a s n y ­ s t a w ) , t o z a r a z posyłają p o w s i z i e l e lebiodkę, z a n o s z o n o j e d o najbliższej chałupy n a o p a k o d słońca i z o s t a w i a j o; s t a m t o d n i o s o d o następnej i t d . - Były one p r o w a d z o n e w e w s i a c h R o z t o c z a Środkowego (woj. z a m o j s k i e ) p r z e z grupę proseminaryjną studentów etnografii U.W. �SYMBOLIKA RUCHU 83 OBROTOWEGO [...] P r z e z cały czas, j a k u m a r ł y j e s t w d o m u , chałupy n i e m o ż n a zamia­ tać; p o w y p r o w a d z e n i u z a m i a t a j o n a o p a k " . 3 Tej ostatniej informacji — podającej przecież opis o b y c z a j u zaska­ kująco p o d o b n e g o d o m o n g o l s k i e j p r a k t y k i z a m y k a n i a j u r t y ze z m a r ł y m .,pod słońce" — informatorów odwrócenia. n i e towarzyszyło objaśnienie Kluczem j a k i e k o l w i e k pochodzące o d s a m y c h sensu owego z w y c z a j u do p r o b l e m a t y k i i stosowanego w n i m rytualnej i n w e r s j i okazała się b a d a n a n a R o z t o c z u s y m b o l i k a żaren. W p e w n y m s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e o b r a c a n i e i c h „ p o d słońce", a w i ę c w b r e w c o d z i e n n e j normie: g d y d z i e w c z ę t a m i e l ą m ą k ę n a bułki u ż y w a n e d o A n d r z e j k o w y c h na wróżb t e m a t p r z y s z ł e g o m ę ż a (bułkę upieczoną z t e j m ą k i m a p o r w a ć a t o co z nią z r o b i , służy za p o d s t a w ę w r ó b y o l o s i e p a n n y ) . W uporczywie pytałem o sens o d w r ó c o n e g o k i e r u n k u m i e l e n i a , z założenia, ż e o g ó l n e w y j a ś n i e n i a gabinetowych udziwnienie daje przekonanie są z b y t p o w i e r z c h o w n e . mując odpowiedź terenie wychodząc u c z o n y c h , k t ó r e można b y streścić s ł o w a m i : „ w m a g i i w s z y s t k o r o b i się i n a c z e j takie niż w życiu, b o o jej nadnaturalnej skuteczności", M o m e n t i l u m i n a c j i poznawczej przeżyłem wyjaśniającą, iż w pies, opisywanym przypadku otrzy­ „żarna kręci się « p o d s ł o ń c e » , b o c h o d z i n i e t y l k o o t o , ż e b y męża w y w r ó ż y ć , a l e też, ż e b y g o z a t r z y m a ć " . r u c h zgodny mierników W y p o w i e d ź t a p o z w a l a zrozumieć, iż o i l e „ z e s ł o ń c e m " — z a r a z e m z r u c h e m księżyca, g w i a z d , a w i ę c upływu czasu, rytmu dnia i nocy, miesięcy i pór r o k u — służy p o s u w a n i u b i e g u świata i c z a s u w przyszłość, t o r u c h „ p o d s ł o ń c e " lub zatrzymanie ruchu cofnięcie. M ó w i ą c cepcję czasu, oznacza zatrzymanie czasu, o z a t r z y m a n i u czasu przyjmuję jaka istnieje w myśleniu także jego o c z y w i ś c i e taką a może kon­ archaicznym, mianowicie czasu j a k o n a s t ę p s t w a stanów, e t a p ó w c z y s y t u a c j i . A b s t r a k c y j n a f o r m u ł a : trzymanie czasu" przez ruch „pod słońce", oznacza b l i ż s z y m w świadomości b a d a n y c h ) z a t r z y m a n i e (w „za­ sformułowaniu osoby poddanej danemu działaniu w s t a n i e , w j a k i m się a k t u a l n i e z n a j d u j e . W i d a ć t o w y r a ź n i e n a przykładzie następujących ukochanego przy środków magii s o b i e u ż y w a się w o d y miłosnej: spadającej koła m ł y ń s k i e g o , p r z y z ł o ś l i w y c h c z a r a c h m a j ą c y c h 4 w i e n i e p a n n i e wyjście dla zatrzymania z odwrotnej n a celu strony uniemożli­ zamąż (a w i ę c z a t r z y m a n i e j ą w p a n i e ń s t w i e ) j e j koszulę m i e l e się n a żarnach „ p o d s ł o ń c e " ( R o z t o c z e ) i t d . 8 Cytat ostatni za: zachowywane, nowych. 4 B. H. Ł о p а с i ń s к i, Obrzędy religijne i zwyczaje przy nich „Wisła", t. X V I : 1902, s. 361; pozostałe przekazy — z badań tere­ Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce, „Łódzkie S t u ­ dia Etnograficzne", t. I V : 1962, s. 10. „Gdyby pszczoły rojąc się chciały z tego miejsca uciekać, biegnij co tchu od wylotu ula rachując trzy razy i to obróciwszy się wspak [w tył] pod słońce..., a wnet uciekające pszczoły powrócą i już uciekać nie będą". O. K o l b e r g , Dzieła w s z y s t k i e , t. 7: Krakowskie, Kraków 1962, s. 116. �84 JERZY Śmierć człowieka SŁAWOMIR wymaga WASILEWSKI od otoczenia r y t u a l n y c h działań symbo­ l i c z n y c h , k t ó r e a k c e n t o w a ł y b y f a k t u s t a n i a b i e g u życia. T o w ł a ś n i e d l a ­ t e g o p r z y z m a r ł y m z a t r z y m u j e się r u c h w s k a z ó w e k z e g a r a — czas stanął" — dlatego też nie wolno obracać żaren ani „bo jego wykonywać i n n y c h p r a c w i ą ż ą c y c h się z r u c h e m o b r o t o w y m w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a niezbędne działania — posyłanie lubelskiej, t a k j a k i zamykanie z n a k u o śmierci otworu jurty zmarłego mongolskiej — na wsi wykonuje się w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u słońca. Powyższe lapidarności w do u s t a l e n i a pozwalają wierzenie, zrozumieć zanotowane pewne niezależnie, intrygujące w w odstępie T y ń c u i n a M a z u r a c h : „kto c h o d z i d o tyłu, t e n w p y c h a swoją piekła" . W 5 czasoprzestrzeni t y m lakonicznym oboje albowiem rodzice), jest cała j e s t z r u c h e m w dół, d o piekła, a t a k ż e z jego s k u t k o m podlega a więc osoby matka (u jest właśnie poprzedzające E G O w porządku m a t k a , osoba płci żeńskiej, s z c z e n i e , i ż n a t ę siatkę o p o z y c j i c z a s o p r z e s t r z e n n y c h prze­ Kętrzyńskiego — czasowym, reprezentujące P R Z E S Z Ł O Ś Ć . F a k t , iż w p r z y t o c z o n y m p o w y ż e j wymieniona matkę struktura w myśleniu t r a d y c y j n y m : r u c h do tyłu ( t a k j a k i r u c h p o d słońce) a s o c j o w a n y szłością, zdaniu zawarta swej stu lat nasuwa zdaniu przypu­ m o g ą nakładać się i i n n e o p o z y c j e b i n a r n e , r o z b u d o w u j ą c i w z b o g a c a j ą c o w ą strukturę. S t r u k t u r a czasoprzestrzeni w myśleniu t r a d y c y j n y m "pod stonce" żeńsk dót W. K ę t r z y ń s k i , nictwo ludowe w Tyńcu, 1966, s. 148. 5 (piekło) O Mazurach, O l s z t y n 1968, s. 47; L . H a j ó w n a , „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , Lecz­ t. 1: �SYMBOLIKA RUCHU 85 OBROTOWEGO Odchodząc j u ż o d m a t e r i a ł u p o l s k i e g o m o ż e m y s t w i e r d z i ć , iż c h o d z e n i a d o t y ł u odnoszące się d o d z i e c i n o t o w a n e są m . i n . w zakazy folklorze k a z a c h s k i m , k i r g i z k i m i k a r a - k a ł p a c k i m . Ciśnie się też w t y m m i e j s c u 6 na myśl aforyzm Leonarda da V i n c i : „Nie cofa się, k t o się związał z g w i a z d ą " . C h o ć o c z y w i ś c i e w i n t e n c j i a u t o r a o d n o s i ł się o n d o s y t u a c j i 7 c z ł o w i e k a szczególnie w y r ó ż n i o n e g o p r z e z l o s , t o j e d n a k n i e c h m i w o l n o b ę d z i e zastosować g o j a k o m o t t o d l a p r o b l e m a t y k i s y m b o l i k i r u c h u w m y ­ śleniu archaicznym, w kulturach t a k samo nierozerwalnie związanych „z gwiazdą", z kosmosem i jego biegiem. R ó w n i e ż materiał e g z o t y c z n y daje n a m b a r d z o i s t o t n e dla supozycji, iż r u c h „pod słońce" asocjowany potwierdzenie jest z r u c h e m w prze­ szłość. O t o w f o l k l o r z e w i e l u l u d ó w S y b e r i i b a r d z o p o p u l a r n y j e s t m o t y w przeistoczenia zmienić w się w zwierzę przez niedźwiedzia koziołkowanie czarownik głową zdejmował w odzież dół. i „Chcący koziołkował t r z y r a z y p r z e z g ł o w ę p o d słońce. D l a p o w r o t n e j z m i a n y k o z i o ł k o w a ł t r z y razy ze słońcem" . 8 Komi-Permiaków Wyjaśnić jest d o m y ś l a się c y t o w a n a najwidoczniej t u trzeba, uważany za że niedźwiedź praprzodka a u t o r k a „liczba działań u opisywanych człowieka, zaś magicznych — jak symbolizuje l i c z b ę f a n t a s t y c z n y c h przeistoczeń o d l u d z k i c h p o t o m k ó w do zwierzęcych p r z o d k ó w (to j e s t w porządku o d w r o t n y m ) i odpowiadała l i c z b i e o g n i w g e n e a l o g i i d a n e j g r u p y t o t e m i c z n e j d o p o j a w i e n i a się o g n i w a ludzkiego". Identyczny sens s t r u k t u r a l n y m a r ó w n i e ż następujący obyczaj turk- m e ń s k i : w t r a k c i e p o g r z e b u , g d y ciało z n a j d u j e się j u ż w g r o b i e , żałobnicy o b c h o d z ą j e dookoła t r z y m a j ą c w rękach K o r a n — w k i e r u n k u p o d s ł o ń c e t y l e r a z y , i l e dziesiątków l a t żył ó w człowiek; w t e n sposób dokonuje się z m n i e j s z e n i a l i c z b y j e g o g r z e c h ó w d o p o z i o m u z n i e m o w l ę c t w a . Naszkicowany archaicznej DNA, wydaje Watsona — wyżej model się — pojmowania czasoprzestrzeni mówiąc słowami o d k r y w c y w myśli podwójnej spirali z b y t ładny i p r o s t y , b y miał być n i e p r a w d z i w y . n i e m n i e j n a l e ż y pamiętać, że z b u d o w a n y o n został n a p o d s t a w i e kojarzących r o z p r o s z o n y w y r y w k o w y materiał i n f o r m a c y j n y — Tym intuicji wierzenia i t z w . p r z e s ą d y p o c h o d z ą c e z r ó ż n y c h części świata. N a r a ż a t o n a z a r z u t dowolności l u b przypadkowości, może nasuwać p o d e j r z e n i e , że schemat t e n g o r z e j s p r a w d z a się w o d n i e s i e n i u d o j e d n e j k o n k r e t n e j k u l t u r y . D l a rozproszenia tych wątpliwości przeprowadzono monograficzne niejako b a d a n i a n a d symboliką r u c h u o b r o t o w e g o w r a m a c h t r a d y c y j n e j jednej grupy etnograficznej — m o n g o l s k i c h T o r g u t ó w Ałtaju. kultury Starałem s i ę zebrać m o ż l i w i e p e ł n e i n f o r m a c j e o w s z e l k i c h działaniach r y t u a l n y c h , 6 E . D. motiwow 7 8 E. T u г s u n o w, tiurko-mongolskich Panofsky, Ł. S . skazók, Studia G r i b o w a, Etnograficzeskije z historii Piermskij osnowy „Sowietskaja sztuki, zwierinyj proischożdienia Etnografia", Warszawa stil', Moskwa niekotorych z. 2: 1976, s. 126. 1971, s. 400. 1975, s. 38-39. �86 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI W których występuje r u c h o b r o t o w y i odwrócony, a także w i e r z e n i a n a temat ruchu w potwierdzają wanych zjawiskach naturalnych. Badania te nie t y l k o w m o d e l w s t ę p n y , a l e też w z b o g a c a j ą pełni go o wiele przewidy­ tak jak w badaniach elementów. Referowanie polskich — z e b r a n e g o materiału z a c z n i j m y o d s y m b o l i k i żaren. T r z e b a — t u p o w i e d z i e ć , że T o r g u c i jako j e d n a z n i e l i c z n y c h g r u p m o n g o l s k i c h u p r a w i a j ą zboże, stąd żarna z n a j ­ dują się w k a ż d e j j u r c i e . Są t o d w a płaskie k a m i e n i e r ó w n e j w czasie m i e l e n i a leżą w p r o s t z pomocą żerdzi wyjętej n a ziemi, górnym średnicy; k a m i e n i e m kręci n a t e n czas z d a c h u , p r z y w i ą z a n e j u góry się do r z e m i e n i a n a p i ę t e g o m i ę d z y ścianami j u r t y . Ż a r n a o b r a c a się n a p r z e m i a n w o b i e s t r o n y . P r z e z t r z y d n i p o śmierci o b o w i ą z u j e z a k a z i c h u ż y w a n i a (nie znany jest natomiast zwyczaj zatrzymywania zegara — najwidocz­ niej jest to p r z e d m i o t z b y t n o w y w Mongolii). M a g i i analogicznej skiej m a g i i miłosnej T o r g u c i n i e znają, z a b i e g ó w m a g i c z n y c h : g d y złodzieje do p o l ­ a l e u ż y w a się ż a r e n d o i n n y c h ukradną k o n i e l u b b y d ł o z g u b i się w s t e p i e , żarna u s t a w i a się n a p r o g u i kręci „ p o d s ł o ń c e " — m a t o s p o ­ wodować, że bydło wróci. Stosowane j e s t też s a m o zakopywanie żaren p o d p r o g i e m , b e z o b r a c a n i a , a z ł o d z i e j o w i „ z a k r ę c i się w g ł o w i e , p o w r ó c i " : mają więc żarna jako przedmiot autonomiczną s y m b o l i k ę w i t a k często obracany „pod m a g i i z a t r z y m a n i a i p o w r o t u . Jeśli słońce" wielbłą­ d o w i p r z e s u n i e się n e r k a , żarna w i e s z a się m u n a g r z b i e c i e i e w e n t u a l n i e j e s z c z e o p r o w a d z a t r z y r a z y dookoła j u r t y „ p o d słońce", a n e r k a p o w r ó c i n a m i e j s c e . C z a s e m s t o s u j e się też masaż o p u s z c z o n e j n e r k i żarnami, p r z y czym dlaczego używa choć i n f o r m a t o r z y n i e są w właśnie żaren — W magii — „leczenie m a g i c z n e " . pasterskiej ruch l u b zatrzymania; stosowany oprowadza „pod słońce" analogicznie d l a przyspieszenia wielbłądzicy, się jakiegoś ją trzy służy zatem procesu: razy m u ssać, j a g n i ę w kierunku oprowadza się więc ruch gdy dookoła słońcem"; podobnie g d y o w c a n i e p r z y z w y c z a j o n a pozwala spowodowaniu „ze słońcem" opóźnia jurty się właśnie dookoła niej trzy razy także pewne chiirde, (stupy). ryty skuteczności. W p r z y p a d k u b u d d y j s k i c h M o n g o ł ó w w c h o d z i ł y t u w g r ę następujące p r a k t y k i s y m b o l i c z n e : o b r a c a n i e suburganu „ze nardzów. religijne o magicznej czy jest poród jeszcze do jagnięcia n i e Z b a d a j m y t e r a z w kontekście s y m b o l i k i r u c h u o b r o t o w e g o modlitewnego się stwierdzają, ż e i n n y p r z e d m i o t b y ł b y - t u n i e s k u t e c z n y , b o t o j e s t domnoch powrotu stanie wyjaśnić, przebieranie We młynka różańca e r c f i , o b c h o d z e n i e klasztoru w s z y s t k i c h t y c h działaniach r u c h powinien b y ć z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u słońca. S e n s o b r a c a n i a m ł y n k a m o d l i t e w ­ nego to powodowanie ogólnego pomyślnego b i e g u świata; w wykładni lamajskiej p o w i n n o m u towarzyszyć w y m a w i a n i e «ylab — ma do m a n t r , t a k i c h j a k om pozytywnej mani reinkarnacji po podmę śmierci: chum, kanonicznej mistycznych co p r z y c z y n i a ć uniknięcia się transmigracji �SYMBOLIKA RUCHU w niższe f o r m y bytów duszy b y t u (gady, p t a k i , czworonogi) ku formom w młynka spirytualnym, n i r w a n i e . Pasterze p y t a n i sunku dają i awansowanie b o d h i s a t t w o m aż 9 modlitewnego 87 OBROTOWEGO o motywację oczywiście do o r t o d o k s j i , ale również odpowiedzi zachowujące n a skali do r o z p ł y n i ę c i a wprawiania w uproszczone też ruch w sto­ należną strukturę. w i a r y w p o z y t y w n ą reinkarnację i p r z e k o n a n i a , że r u c h m ł y n k a zło n a ś w i e c i e , d e k l a r o w a n o „długie życie" j a k o efekt się Obok niszczy poprawnego o b r a c a n i a ; t e n zaś, k t o kręci go n a o p a k , s k r a c a s o b i e ż y c i e , zmniejsza w y z n a c z o n ą m u p r z e z l o s liczbę l a t ; p o śmierci j e g o d u s z a b ę d z i e błądzić w zaświatach zamiast dokonać pomyślnego wcielenia. Istnieje nawet c i ę ż k i e p r z e k l e ń s t w o „ o b y t w ó j m ł y n e k kręcił się o d w r o t n i e " , churde buruu cziń „ K t o kręci m ł y n e k « p o d słońce», t e n p ó j d z i e d o p i e k ł a " ergul. — o s t r z e g a l i d a w n i e j l a m o w i e ; u j a w n i a się t u t a s a m a s t r u k t u r a , co w p o l ­ s k i c h w i e r z e n i a c h m ó w i ą c y c h , ż e p r z e z obejście dookoła krzyża, l u b świętej f i g u r y „pod słońce" można w y w o ł a ć m ł y n e k m o d l i t e w n y n a o p a k , s t a j e się „ c z ł o w i e k i e m obcej nomtoj kościoła diabła. T e n , k t o kręci wiary" buruu M i a n o t o stosują T o r g u c i do sąsiadów n i e b u d d y s t ó w : R o s j a n , chiin. C h i ń c z y k ó w i K a z a c h ó w . O t y c h o s t a t n i c h o p o w i a d a się n a w e t z ironią, że o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y dokonują „ p o d s ł o ń c e " ; j a k s p r a w d z i ł e m u t a m t e j s z y c h K a z a c h ó w , r z e c z y w i ś c i e k i e r u n e k odsła­ niania jurty nie m a dla nich symbolicznego znaczenia, r o b i się t o , j a k j e s t w y g o d n i e j , w zależności o d w i a t r u , c z a s e m n a w e t o d w e w n ą t r z . Choć więc mongolskie uzasadnienie, tylko przypisanie zachowania to jednak rzeczywista wanie działa obserwacja na opak t u mechanizm zachowań obcym znacznie sąsiadów: ma częściowe ogólniejszy strukturalne „ o b c e g o " z działaniem „na odwrót", g d y z a c h o w a n i e niż korelo­ „normalne" p r z y s ł u g u j e g r u p i e w ł a s n e j . A n a l o g i c z n i e n a p o l s k i m R o z t o c z u określa się ruch to faktem, że n a „ r u s k i m " t z n . ukraińskim w e s e l u t a k i j e s t k i e r u n e k t r z y k r o t n e g o lewoskrętny mianem „po rusku" uzasadniając obcho­ d z e n i a p r z e z parę m ł o d ą p u l p i t u z P i s m e m Świętym. P r z y sposobności d o d a j m y , ż e k i e r u n e k „ p o d s ł o ń c e " j e s t r z e c z y w i ś c i e zalecany przez separacyjny — kościół prawosławny. Zapewne działał chęć odróżnienia się o d z w y c z a j ó w tu mechanizm kościoła k a t o l i c k i e g o , w k t ó r y m r u c h ze słońcem p a n u j e w p r o c e s j a c h , c i r c u m a m b u l a c j a c h i t p . Tak właśnie było b o w i e m w p r z y p a d k u dwóch g i j n y c h , k t ó r e nakazują s w y m w y z n a w c o m innych systemów reli­ lewoskrętny k i e r u n e k obcho­ d z e n i a o b i e k t ó w k u l t o w y c h : i s l a m u i starotybetańskiej r e l i g i i b o n . M a h o ­ met zalecił t e n k i e r u n e k o b c h o d z e n i a mekkańskiej Kaaby, by s w ą d o k t r y n ę o d w c z e ś n i e j s z y c h pogańskich k u l t ó w , k t ó r y c h 9 W. Bearing and Simpson, upon Religious the The Symbolism Ritual, Buddhist of the Praying Wheel Wheel. and A Circular Collection Movements odróżnić wyznawcy of Material in L o n d o n 1896, s. 29. W e d ł u g m o n g o l s k i c h p a s t e r z y , gdy Custom gospo­ d a r z o w i padł u l u b i o n y w i e r z c h o w i e c , n a jego c z a s z c e l a m a wypisywał mantry mani padme chum, co miało spowodować ponowną reinkarnację zwierzęcia. om �88 JERZY obchodzili ten telluryczny SŁAWOMIR obiekt WASILEWSKI ,,ze s ł o ń c e m " d o k o n a n a zastała i n w e r s j a k i e r u n k u o b c h o d z e n i a 10 . Także w religii bon czortemóip (tybetańskich n a l e w o s k r ę t y d l a odróżnienia o d n a p ł y w a j ą c e g o b u d d y z m u , f o r s u ­ stup) jącego kierunek zgodny zresztą — o b i e k t ó w Natomiast zgodnym wiedzi 11 ze słońcem w obchodzeniu — tych samych . wspomniane wyżej skorelowanie „swojego" z ruchem ze słońcem w y r a ż a się c h o ć b y w n a d e r często padającej n a p y t a n i e , dlaczego jurtę o t w i e r a „to t a k i nasz m o n g o l s k i o b y c z a j " (manaj się w ł a ś n i e w mongol ulsyn Deklaracja dzari). t a , i r y t u j ą c a e t n e g r a f a w t e r e n i e , b o n i e wyjaśniająca z n a c z e n i a ma jednak swe odpowiednie miejsce i sens w odpo­ t y m kierunku: odtworzonej obyczaju, strukturze myślowej. Kolejny zycjach opis przykład mongolski dostarcza dalszych informacji b i n a r n y c h nakładających się n a d o t y c h c z a s o w y dawnego zwyczaju wyganiania o schemat. z k l a s z t o r u m n i c h a , który opo­ Jest t o naruszał o b o w i ą z u j ą c ą d y s c y p l i n ę , pił, uciekał w s t e p i t p . O t ó ż t a k i e m u m n i c h o w i zakładano n a s z y j ę b u k ł a k n a w ó d k ę , za k t ó r y i n n y m n i c h oprowadzał g o — w e d ł u g opisujących b y ł o t o c i ą g n i ę c i e g o „ j a k b y k a " — t r z y dookoła klasztoru w szczególną, albowiem kierunku ze „pod względu słońce". na Przekaz istnienie ten ma klasztoru w razy wartość Bułganie - j e s z c z e d o początku l a t 5 0 - t y c h X X w . , a w i ę c z n a c z n i e dłużej niż w p o ­ zostałej części M o n g o l i i — był o n T o r g u t o m ogólnie z n a n y 1 2 . Z drugiej zaś s t r o n y — j a k o ż e w d z i e d z i n i e w i e r z e ń n i e i s t n i e j e j u ż dziś społeczna w y m i a n a treści, k o m u n i k a c j a , p o w o d u j ą c a k o n t r o l ę p r z e k a z y w a n e j wiedzy i danego „ucierania obyczaju — się" jednej, powstaje powszechnie przyjętej wykładni dla szereg różnych o d d o l n y c h wyjaśnień, które można badać n a okoliczność i c h zgodności z odsłanianą strukturą m y ś l o w ą . I t a k n a przykład pojawia się i n t e r p r e t a c j a , że zabieg t e n oznacza J. Chelhod, A Contribution to the Problem oj the Pre-eminence Right, Based upon Arabic Evidence, [w:] Right and Left. Essays on Dual Classification, R . N e e d h a m ed., C h i c a g o a n d L o n d o n 1973, s. 252, 259. 10 cofnięcie of the Symbolic J e s t to pogląd p o w s z e c h n y wśród autorów komentujących charakterystyczną dla r e l i g i i bon inwersję w z o r ó w b u d d y j s k i c h : odwrócenie skrzydeł m i t y c z n e g o p t a ­ k a G a r u d i , k i e r u n k u r a m i o n s w a s t y k i itd.; p a t r z : H . H o f f m a n , Die Religion Tibets, München 1958, s. 40; S . A . A r u t i u n o w, N. Ž u к о w s к a j a, Bon-sintoistskie paraleli, [w:] Mifołogia i wierowania narodów wostocznoj i jużnoj Azii, M o s k w a 1973, s. 14. „Podporządkowanie się i przyjęcie k o m p l e k s u cech, a potem osiąganie a u t o a k c e p t a c j i p r z e z odwrócenie n a drugą stronę składników t y c h cech to p r a w i e i n s t y n k t o w n a r e a k c j a słabej k u l t u r y , przeciwstawiającej się a g r e s y w n e j s i l n i e j s z e j k u l t u r z e " . R . E к v а 11, Religious Observances in Tibet: Patterns and Function, C h i c a g o 1964, s. 22-23. T a k więc w p e w n y c h s y t u a c j a c h h i s t o r y c z n y c h względy społeczne mogą okazać się n a t y l e silne, iż powodują odejście od — z d a ­ wałoby się u n i w e r s a l n y c h — w z o r ó w k o s m o l o g i c z n y c h . 11 O k a r z e t a k i e j w s p o m i n a już X V H - w i e c z n a k r o n i k a S a g a n g S e c z e n a ; I . J . Schmidt, Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfasst von Ssagang Ssetsen, S t . P e t e r s b u r g 1829. 1 2 �SYMBOLIKA RUCHU mnicha z powrotem 89 OBROTOWEGO d o s t a n u p r o s t y c h l u d z i (char O d tego m o ­ chiin). m e n t u przestaje o n być lamą; d a w n i e j przyjeżdżał w t e d y p o n i e g o władca feudalny który (nojon), znów odzyskiwał swego poddanego. i n n y c h wyjaśnień o p r o w a d z a n i e „pod słońce" oznacza pędzanie w dzamd złą s t r o n ę " (buruu u c z y n k i . (O o p o z y c y j n y m pomyślności za p o m o c ą ruchu p o n i ż e n i e , zepchnięcie w myśl pewne zwyczaju dość tego, k t o popełnił oruulach) „ze słońcem" w r y t u a l e dallaga mongolskiego dobny sens dzenie trzy dookoła w interpretacje słońcem" świętych m a też choćby s t a r o i n d y j s k i rytuał dookoła buddyjskiego cenotafu „ze (stupy) M o n g o l i i asocjowany szamańska brzmiące „ze wędrówka u słońcem" O t y m , że r u c h . jest z r u c h e m w w kolejne sfery t u r a c h p r z e b i e r a n i e p a c i o r k ó w różańca, k t ó r e — się d o s t a n u w y ż s z e g o Zasygnalizujmy 16 obcho­ czy również oddawana 1 5 jest że przez dookoła t r z e c h . W różnych kul­ j a k już w s p o m n i a n o — z l e w a w p r a w o , j e s t środkiem po nici l e n t e m l i n y p o z w a l a j ą c e j osiągnąć n i e b o Po­ górę, n i e c h świadczy f a k t , niebieskie buddyzmie poWinno być w y k o n y w a n e — „ze słońcem" brzóz 9 razy ( t y l e jest sfer niebieskich) „ze słońcem" wzniesienia według c z c i Ц. w i e l k i c h władców s z a m a n a b u r i a c k i e g o w czasie i n i c j a c j i , p o p r z e z c h o d z e n i e w mongolskiego Pradakszina tronu jako z kolei gór, co a u t o r a m a znaczyć i c h w y w y ż s z e n i e , o k a z a n i e razy złe awach, jest rozumiane dół. T a o s t a t n i a d e k l a r a c j a p r z y w o d z i gołosłownie obchodzenia „wy­ wobec tego w y g a n i a n i a zapraszaniu, w z y w a n i u będzie m o w a poniżej). W r e s z c i e t a k i e o p r o w a d z a n i e na Według wyganianie, myślowej będącej ekwiwa­ . jeszcze j e d n ą korelację, k t ó r a o m a w i a n a b ę d z i e s z e ­ r o k o poniżej, p r z y o k a z j i obrzędów r o d z i n n y c h , a t e r a z zadokumentowana zostanie t y l k o p e w n y m i zabiegami p a s t e r s k i m i . T a k j a k r u c h „pod słońce" oznacza zmniejszenie, rozwojowi 1 3 stratę, t a k r u c h „ z e s ł o ń c e m " służy i rozmnożeniu; C y t . M. Two Tatar, dlatego Mongol to przed Texts powiększeniu, zapładnianiem Concerning the Cult stada of the owiec Mountains, A c t a O r i e n t a l i a A . S . H . , t. X X X [1]: 1976, s. 10. 14 S i m p s o n, op. cit., s. 65 M. E 1 i a d e, Trakta o historii religii, Warszawa Vólker, Helsinki 1968, s. 367. 15 U. H а г v a, Die religiósen 1938, s. 491. A n a l o g i c z n i e w którym s i e d z i kapłan, by dotrzeć s. 70-71; por. także obchodzenie wane przez ponii, [w:] W. źródłowego materiału der altaischen obrzędy do najwyższego nieba, Zwyczaje, i symbole japońskiego obrzędy religijne, skrętny bóstwo do wyjścia jako sprowadzający s k i c h C . G . J u n g , К. Simpson, pozwoliła i symbole Warszawa autorowi nader 0 idei c z a s u i r u c h u w religii, np. „każde krążenie p o s u w a 1 pobudza „ze słońcem" koła, n a pagody i krążenie s z a m a n k i , w n i k l i w i e Kotańskiego, Zwyczaje, Vorstellungen bramińskim r y t u a l e o b r a c a n i a podziemia występował К e r é n y i , Einführung w Ja­ trafnie wnioskować wykonawcą k u bóstwu np. w in das Wesen religijne 1974, s. 208; a n a l i z a z u k r y c i a " , tamże, s. 220. N a t o m i a s t w cit., op. zanalizo­ kierunek lewo­ misteriach eleuzyj- der Mythologie, Zurich 1951, s. 195. 1 6 W. Toporów, [w:] Semiotyka kultury, O kosmologicznych Warszawa źródłach 1975 s. 151. wczesnohistorycznych opisów, �90 JERZY przez t r y k a oprowadza SŁAWOMIR WASILEWSKI się g o w o k ó ł o f i a r n e g o ognia raz l u b trzy razy a l b o a n a l o g i c z n i e o k a d z a się g o w o k o ł o , a b y p o m n a ż a ł pomyślność. Tak w przedstawia najprostszych dobnie się c z a s o p r z e s t r z e n n a działaniach asocjowany jest ruch występujący takich j a k np. w i r powietrzny. j e s t z siłą nieczystą n a z y w a j ą g o sajtan starucha" zawodny — symbolika ruchu obrotowego r y t u a l n y c h i praktykach magicznych. W diabłami całej w M o n g o l i i w i r t e n utożsamiany (czitgur, nawet szulmas); Kazachowie (szatan). T o r g u c i m a w i a j ą , że w środku i d z i e „ k u l a w a doglon (zwróćmy emgen uwagę n a m o t y w kulawości — w s k a ź n i k chtoniczności, diabelskości). Jeszcze częściej się o w i r z e Po­ zjawiskach naturalnych, ganc chóltej — tijren jednonogi czort, p r z y nie­ powiada. czym jest to d i a b e ł m a j ą c y k o n t a k t ze z m a r ł y m i . O t o p o j a w i a się o n n a m o n g o l s k i m c m e n t a r z u czy raczej przez pierwsze m i e j s c u , g d z i e się p o z o s t a w i a zwłoki — zwłaszcza t r z y miesiące p o złożeniu ciała. M a w i a n o też, że w kręci się chuwchaj suudżny jas „ z b i e l a ł a n a słońcu i w i e t r z e wirze kość g o l e ­ n i o w a " . B a r a n i a kość g o l e n i o w a — j a k i l u d z k a , a l e t a j u ż w m n i e j s z y m s t o p n i u — p o s i a d a skądinąd w y r a ź n e do wiru, ale według zapytywanych skręcenie upodobniające chodzi ją j a k b y t u o kość ludzką — trupi goleń. Zestawienie pochodzących zgoła a n a l o g i c z n y c h w i e r z e ń n a t e m a t w i r u ze S ł o w i a ń s z c z y z n y powietrznego i S y b e r i i , gdzie również utożsamiany j e s t o n ^ z c z a r t e m , n a r z u c a strukturalną i n t e r p r e t a c j ę w kontekście b o l i k i r u c h u . T ł u m a c z e n i a i n n e , m n i e j ogólne, stają się z a w o d n e : śnienia Moszyńskiego , 1 7 kojarzony burzą iż z siłą nieczystą w i r powietrzny dlatego, z p i o r u n a m i , których rola jest bo pojawia polega na Słowiańszczyźnie się b e z p o ś r e d n i o przecież według r z a d k i e i n i e mają w M o n g o l i i w i r y wieją z nimi przed wierzeń n a n i s z c z e n i u zła — j e s t w ł a ś n i e t a k i m c h y b i o n y m w y j a ś n i e n i e m larnym. Oto bowiem sym­ wyja­ partyku­ s t a l e , b u r z e zaś są b a r d z o żadnego z w i ą z k u . Zarówno t a m , j a k i n a 1 8 S y b e r i i z n a n e j e s t r o z r ó ż n i e n i e n a w i r y kręcące się ze słońcem — t e są jeszcze „ n i e n a j g o r s z e " — dzuger i kręcące się p o d słońce — n i e niepomyślne. Bułgańscy K a z a c h o w i e chodzi od strony prawej stwierdzają, zdecydowa­ że w i r , k t ó r y n a d ­ k u l e w e j , j e s t szczególnie n i e b e z p i e c z n y , idący zaś o d l e w e j d o p r a w e j — n i e s p e c j a l n i e . P o d o b n e r o z r ó ż n i e n i e znają t e ż ludy 1 9 17 Syberii K. , s a m Moszyński Moszyński, Kultura przytacza ludowa je Słowian, również d l a Mazowsza. t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1967, s. 470-477. wir powietrzny; można t a k sądzić z n o t a t k i G . P o t a n i n a , p o c z y n i o n e j wśród Derbetów: „chancchan 1 8 Także folklor mongolski zna motyw kęltej tirin sumyn r z u c a n a p r z e z N i e b o Tengri Oczerki wiście biegnie n a jednej siewierozapadnoj nie w y n i k a nodze Mongolii, stąd, że w i r y t a k szybko, H a r v a, op. cit., s. 274. bijącego St. Pietiersburg powietrzne w w iż p i o r u n o w a l e d w i e zdąży go dosięgnąć". to treści religijne, mitologiczne z a k o d o w a n e 19 pioruna strzała G . N. ajungo P o t a n i n, 1883, t. I V , s. 138. O c z y ­ Mongolii powstają przed burzą; są w języku z j a w i s k n a t u r a l n y c h . �SYMBOLIKA RUCHU 91 OBROTOWEGO A j e d n a k a u t o r t e n — będąc n i e d a l e k i o d r o z w i ą z a n i a p r o b l e m u — rzy przecież nawet, że polskie nazwy wiru, takie jak akcentują m o m e n t r u c h u o b r o t o w e g o ( p i e r w o t n i e „ o b a r t e k " ) — s z y f r o w u j e czasoprzestrzennej Problem „pod tkwi słońce"; nie roz­ jego s y m b o l i k i . zresztą m o i m z d a n i e m nie wydaje koja­ „srala-bartek", głębiej się p r a w d o p o d o b n e , niż w żeby symbolice ogólne t r a k t o w a n i e w i r ó w p o w i e t r z n y c h b y ł o t y l k o ekstensją ruchu negatywne zaobserwowanego l e w o s k r ę t n e g o k i e r u n k u o b r o t u n i e k t ó r y c h spośród n i c h . P r o p o n u j ę wy­ jaśnienie z j a w i s k a t e r m i n e m „ r u c h u p a r a d o s k a l n e g o " , p o z o r n e g o , p u s t e g o . Przytoczmy „kto w t u polskie wierzenie nogami chyboce, nasuwające t a k i e w ł a ś n i e ten wozi drewno do piekła" ; rozwiązanie: ruch 2 0 pozorny, k t ó r y m n i b y poruszają się n o g i , a l e p o z o s t a j e się w m i e j s c u m a k o n ­ sekwencje analogiczne do r u c h u w d o piekła. T r ą b a p o w i e t r z n a — nuje taki sam paradoksalny się n i e p o r u s z a ; tył, c o f a n i a się — zjawisko ruch, w powoduje zejście jakby niematerialne — którym nic konkretnego sądzę, iż w ł a ś n i e n a t e j z a s a d z i e k o j a r z o n a wyko­ przecież j e s t z siłą nieczystą. T e n s a m m e c h a n i z m w y j a ś n i a n a m istniejący w ś r ó d Torgutów z a k a z kręcenia p u s t y c h żaren, o b i j a n i a d w ó c h k a m i e n i i t p . , m a t o b o w i e m p o w o d o w a ć n i e w y r o ś n i ę c i e zboża, z b i e d n i e n i e , u b y t e k a l b o s p o r y i p l o t ­ ki 2 1 . Bardziej o b r a z o w o u j m u j e t o p r z e s t r o g a , iż działania t e są „ o s t r z e ­ n i e m z ę b ó w w i l k o m " . W i l k j e s t t u personifikacją s t r a t y , d o t k l i w e j szcza d l a p a s t e r z y , a ostrzenie m u zębów — opał d o piekła w c y t o w a n y m w i e r z e n i u p o l s k i m — ksymalnie nieekonomiczną i absurdalną zwła­ t a k j a k i wożenie d r e w n a j e s t czynnością m a ­ z ludzkiego punktu widzenia. Z a u w a ż m y n a k o n i e c , iż z a k a z kręcenia p u s t y c h ż a r e n i o b i j a n i a k a m i e n i opiera się n i e t y l k o n a i d e i m a g i c z n e g o p o d o b i e ń s t w a czynności o s t r z e n i a , a l e też n a s y m b o l i c e r u c h u p u s t e g o , wywołującego i — tak jak i ruch odwrócony — t y c h działań do paradoksalnego, cofanie, zmniejszenie stratę. O m ó w m y t e r a z grupę b a r d z i e j złożonych p r a k t y k r y t u a l n y c h mających na celu spowodowanie z najważniejszych awach, w dosłownie ogólnomongolskich „przyzywanie — obrzędów branie". dorocznych: Odbywał się on d w ó c h n i e z a l e ż n y c h f o r m a c h : j a k o ś w i ę t o całej g r u p y l o k a l n e j szkującej daną j e d n o s t k ę administracyjną święto r o d z i n y . W w r o z w o j u i p r z y w o ł a n i e pomyślności. J e s t t o j e d e n porze obu przypadkach najbardziej sprzyjającej sezonowe już w y k o n a n o , (somori) organizowano świętowaniu, a długie o k r e s y gdy zamie­ wewnętrzne g o jesienią, podstawowe a więc prace p o s t o j u spędzane n a o b f i t y c h Kętrzyński, loc. cit.; n a R o z t o c z u n a w e t w o l n o huśtać n o g a m i „bo się diabła p r z y n i e s i e " . 20 oraz jako dallaga dawniej małe dzieci wiedzą, że n i e Oprócz t y c h określeń (ugujrne — dosł. „nie przybędzie", choosoor — „spusto­ s z e n i e " ) ujmujących k o n s e k w e n c j e c z y n u w k a t e g o r i a c h m a g i c z n o - s y m b o l i c z n y c h używa się też t e r m i n u religijnego, zawierającego konotację etyczną: „grzech", nugul'. 21 �92 JERZY jeszcze p a s t w i s k a c h bez SŁAWOMIR WASILEWSKI konieczności koczowania umożliwiają przepro­ wadzanie obrzędów weselnych, postrzyżynowych, stawianie n o w y c h j u r t . Ogólnosomonowa uroczystość przywoływania p r z e z cały dzień n a t e r e n i e k l a s z t o r u w pomyślności odbywała n a sąsiedniej g ó r z e w o k ó ł k u l t o w e j s t e r t y k a m i e n i {owoo). w niej a w arystokracja, momencie lamowie i się c e n t r u m każdego s o m o n u pasterze; k u l m i n a c y j n y m wyższy lamowie urzędnik albo Uczestniczyła odmawiali modły, wykonywał (sajd) — o c z y w i ś c i e „ z e s ł o ń c e m " — w i e l o k r o t n e o b r o t y pałeczką z d r z e w a s a n d a ­ łowego, z przywiązanymi do n i e j wstążkami, j e d w a b n y m i s z a r f a m i chadag, dzwoneczkami, wkoło woreczkami wykonywali owemu z herbatą wtedy i monetami. koliste ruchy Wszyscy siedzący złączonymi rękoma, w k t ó r y c h t r z y m a l i p o s i a d a n e c e n n e o z d o b y , pierścienie, k o l c z y k i , w o ł a j ą c p r z y t y m c h u r a i ! c h u r a i ! c h u r a i ! , co m i a ł o znaczyć „ n i e c h się g r o m a d z i " Uroczystość kończyła się c e r e m o n i a l n ą sobą mięso, ś p i e w a n o s t o s o w n e trzy razy „ze uroczystość słońcem". przebiegała jedzono pieśni. N a o d j e z d n y m Wśród w ucztą, innych grup zasadzie t a k samo, przykład talerze z jedzeniem, przywiezione objeżdżano mongolskich przy czym chiszig . ze owoo omawiana obracano na t a b a k i e r k i , różańce i t p . C e l e m t e g o obrzędu jest w sformułowaniu informatorów p o m y ś l n o ś c i " (bujan r 2 „zaproszenie P o j ę c i e p o m y ś l n o ś c i (bujan duudach). chiszig) m a z n a c z e n i e o g ó l n e g o p o m y ś l n e g o o b r o t u r z e c z y , p r z e d e w s z y s t k i m zaś oznacza bogactwo, długowieczność i zdrowie członków rodziny rozmnożenie stada; ponieważ pomyślność t a krąży p o świecie w „ze słońcem", należy j ą zapraszać r u c h e m o b r o t o w y m , m o ż n a j ą do symbolicznego naczynia markowanego przez odpowiednio l i n ę czagtga oraz kierunku łapać uformowaną n a ścianie j u r t y . T a n i e c o m i s t y c z n a k o n c e p c j a m a c h y b a częściowo p o z a m o n g o l s k i z s a n s k r . punja — rodowód: powodzenie, słowo awach lamaizm grupach: z jednej strony w weselnym, z drugiej u Tuwijczyków w mnożenia bydła. W się zapewne 2 3 p e w n e r e l i g i a l a m a j s k a . R y t u a ł y t y p u dallaga wyznających wywodzi bujan s z c z ę ś c i e " , n o s i c i e l e m zaś j e j b y ł a z a ­ z n a n e są i w innych Tybecie w obrzędzie czasie o f i a r n a owonie dla roz­ t y m ostatnim w y p a d k u ceremonia wygląda analo­ g i c z n i e d o opisanej m o n g o l s k i e j ; o b e c n i n a n i e j w y ż s i urzędnicy i l a m o w i e 22 dowa P a s t e r z e tłumaczą etymologia churai słowo przyjmowana jako „niech się z b i e r a , g r o m a d z i " . jest przez badaczy n i n, op. cit., s. 84). Ściśle r z e c z biorąc churai churach, nika analogiczny Ulaanbaatar „zbierać"', do naszego 1966, s. z którym „hura", j e s t przez wzmiankowanym indyjskim aratów rytuale kojarzone; chelijn językoznawcom związków między t y m i słowami w s p o m n i j m y , we nie j e s t formą gramatyczną J . С e w e 1, Mongol 731. Pozostawiając Ta lu­ ze z n a k i e m z a p y t a n i a (P o t a czasow­ jest to o k r z y k towcz ustalenie tajlbar iż o k r z y k „huree" w z n o s z o n o obchodzenia tol', ewentualnych Pradakszina; także Simpson, op. cit., s. 276. 23 G. Montell, The Torguts of Etsin-gol, „Journal of t h e R o y a l l o g i c a l I n s t i t u t " , v o l . L X X : 1940, p a r t I , s. 83; C . uran dzochiolyn Damdinsiiren, tojn, I dewter, U l a a n b a a t a r 1975, s. 119. Anthropo­ Mongolyn �SYMBOLIKA RUCHU obracają przed sobą talerze, na 93 OBROTOWEGO których leżą i t a b a k i e r k i , l u d zaś w t ó r u j e i m o k r z y k a m i rawol kawałki sera, różańce rawol rawol . 2i B a d a n i e dróg r o z p r z e s t r z e n i a n i a się t e j c e r e m o n i i w r a m a c h w ę d r ó w k i j e d n e j r e l i g i i wymagałoby oddzielnej, szeroko zakrojonej pracy; t u pozo­ stańmy zatem p r z y s t r u k t u r a l n e j analizie s y m b o l i k i r u c h u obrotowego, n i e zajmując się d z i e j a m i i n s t y t u c j i , w r a m a c h k t ó r e j u j a w n i a się t a s t r u k ­ t u r a . A l b o w i e m ceremonia t a jest powszechnie z n a n a i jeszcze niedawno była o d p r a w i a n a w każdej m o n g o l s k i e j j u r c i e . Obrzęd p r z y z y w a n i a myślności w odbywa dzielny, w e r s j i wewnątrzrodzinnej czasem składanej n a ogół l a m a , który odczytuje zaś w we ramach dorocznej wrześniu każdą z nich kończy tachich, Uczestniczy dla ognia rozpoczyna samo­ gal w dallaga wołaniem niej awach: churail churail w c z y m wtórują m u zebrani. K a ż d y z n i c h m a w ręku kawałek churail, s e r a o t r z y m a n y wcześniej o d gospodarza, siwo l u b trzymany w lewej t y m i oczyma wszyscy ilekroć wymawiane trzymane w włożony do p o c h e w k i n a k r z e ­ dłoni, p r z y k r y t e j p r a w ą ; m o ż n a t e ż t r z y m a ć tabakierkę, czarkę l u b t a l e r z z j e d z e n i e m i t p . W s k u p i e n i u , z zamknię­ obracają p r z e d sobą o w e p r z e d m i o t y p o t r z y są s ł o w a ręku specjalne S a m zaś g o s p o d a r z obraca wiadro, woreczek l u b skrzyneczkę dallagny wiszącej w środku p o k t ó r e j , j a k m o ż n a sądzić, m a spłynąć pomyślność. N a c z y n i e u c h y l o n e „ b y w c h o d z i ł o doń t c h n i e n i e m o d l i t w " , w dują się p r z e p i s a n e razy, przyzywania. z p r z y c i ś n i ę t y m doń k o ń c e m l i n y czagtga saw ogniowi l u b październiku. p o skończeniu o f i a r y modlitwy, się c z a s e m j a k o ofiary po­ jurty, jest lekko jego wnętrzu a k c e s o r i a : r y t u a l n a strzała, d r o b i n k i s r e b r a , znaj­ koralu, z i a r n o , w y b r a n e k a w a ł k i mięsa, r o d z y n k i i t p . W j u r c i e n a t o m i a s t p o j a w i a się n a tę o k a z j ę s p e c j a l n y p r z e d m i o t , l i n k a dżidem niej drewnianymi miniaturkami k t ó r a założona j e s t p ó ł o k r ę g i e m co dzień s p o c z y w a w magicznego leczenia przedmiotów z przywiązanymi gospodarstwa za ż e r d z i e d a c h o w e . n a c z y n i u dallagny saw, Przedmiot a używany zwierząt. T a k więc umieszczenie do domowego, ten na jest t y l k o do o w e j l i n k i n a czas obrzędu p r z y z y w a n i a pomyślności w d a c h u j u r t y t o r g u c k i e j można r o z u ­ mieć j a k o nasycenie j e j mocą magiczną. N i e c o i n a c z e j przedstawia s p r a w a w ś r ó d U r i a n c h a j c ó w . O t o w czasie o b r z ę d u w z d ł u ż się wewnętrznej ściany j u r t y b i e g n i e z w y k ł a l i n a , n i e mająca s p e c j a l n e j n a z w y , „uziemio­ n a " z o b u końców w b i t y m i w ziemię p r z y d r z w i a c h kołkami. D o l i n y t e j przywiązane są następujące przedmioty gospodarcze zaś m i n i a t u r y ) : stępa, bukłak, b i c z , pęta, p o w ó d wania uzdy konia, przetyczka nosowa z (oryginalne, i lina wielbłąda, do uwięź nie przywiązy­ dla Można t o c h y b a rozumieć j a k o zabieg mający n a c e l u przeniesienie owiec. wpa­ dającej d o j u r t y p o m y ś l n o ś c i także p o z a nią, w sferę zajęć p a s t e r s k i c h ss. 2 4 F . K o n, Ekspedicija 25 Z e względu n a ogólną archaiczność k u l t u r y Urianchajców tę właśnie postać w Sojotiju, M o s k w a 1934, s. 113. r y t u można uznać z a pierwotną w s t o s u n k u do w e r s j i t o r g u c k i e j . Oczywiście a n a - �94 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI T a k p r z e d s t a w i a się obrzęd p r z y z y w a n i a pomyślności w s w e j klasycz­ n e j ' p o s t a c i . P o z a t y m i s t n i e j e cały s z e r e g o k a z j i , p r z y k t ó r y c h r y t t y p u n i e s t a n o w i odrębnej dallaga niczą. N a z w a pozostaje dallaga uroczystości, a l e spełnia funkcję pomoc­ n i e j e s t w t e d y n a ogół stosowana, ale celem awach n a d a l zaproszenie pomyślności. W ś r ó d T o r g u t ó w r y t t e n p o j a ­ w i a ł się w następujących s y t u a c j a c h : 1) g d y w y d a w a n a za m ą ż córka opuszczała rodzinną j u r t ę , b y w k u weselnym przejechać d o j u r t y p a n a m ł o d e g o , j e j o j c i e c orsza­ (który w o d ­ różnieniu o d m a t k i n i e p o w i n i e n uczestniczyć w o d b y w a j ą c y m się w n o ­ wej jurcie weselu) stojąc w drzwiach wykonywał t a l e r z n a p e ł n i o n y „ b i a ł y m j e d z e n i e m " cagaan obracając dallaga dokładnie w idee momencie odjazdu; 2) a n a l o g i c z n i e znane lumną żegnano s y n a n a długi o k r e s ; bagaría, na Gobi podtrzymującą odjeżdżającego do w o j s k a lub w nie­ wyjętą ko­ koliste ruchy w y k o n y w a n o górny krąg j u r t y , podobnie też postępo­ wano tam w pierwszym przypadku; 3) p o p r z y j e c h a n i u d o j u r t y t r z y k r o t n e churail churail z j e g o d r u h e n bergen rodziców męża pannie młodej robi d o k o n u j e t e g o m a t k a m ę ż a l u b któraś churai]; n a z n a k ciepłego przyjęcia, z życzeniem „ b y p a n n a m ł o d a n i e w r ó c i ł a j u ż d o s w e j j u r t y " ( t z n . b y się n i e r o z s t a l i ) . W t e d y o b j e ż d ż a się n o w ą j u r t ę p o t o , b y b y ł o dużo w też dzieci ; 2 6 4) p r z e d p o g r z e b e m , w m o m e n c i e w y n o s z e n i a z w ł o k z j u r t y d a l l a g a k t o k o l w i e k z pozostających bierze się j u r c i e domowników udziału w d r o d z e n a c m e n t a r z żona z m a r ł e g o ) . Dallaga wykonuje ( n a ogół n i e można też w y k o n y w a ć w rocznicę śmierci p r z e z d o w o l n i e długi o k r e s . A n a l o g i ą t e g o r y t u j e s t też p r z e n i e s i e n i e wane jurty przynajmniej o k i l k a metrów, z a w s z e p o w y n i e s i e n i u z w ł o k , n a ogół w prawo dokony­ l u b łukiem „ze s ł o ń c e m " , n i g d y zaś w t y ł , n a p ó ł n o c ; 5) za w y p r o w a d z a n y m jeśli s p r z e d a j e z g o s p o d a r s t w a s p r z e d a n y m bydłem, zwłaszcza się j e o b c y m , c u d z o z i e m c o m l u b g d y j e s t g o w i ę k s z a ilość, powyżej 5 baranów czy 2 s z t u k bydła albo k o n i — a więc, g d y straty poczucie jest w y r a ź n e ; dotyczyć t o m a t y l k o zwierząt w y h o d o w a n y c h wf: w ł a s n y m z a k r e s i e , n i e zaś u p r z e d n i o k u p i o n y c h . W r o z u m i e n i u b a d a n y c h r y t u a ł t e n m a służyć p r z y w o ł a n i u pomyśl- logiczne obrzędy stymulujące rozwój istnieją także poza światem buddyjskim; przytoczmy tu opis „święta chodzenia w koło" u Eskimosów (za: W. N. В o g or a z, Czukczi, Leningrad 1939, s. 97). Odbywa się ono w namiocie, przez górny otwór którego wychodzi stojący pionowo drąg, z przywiązanymi na czubku skór­ kami zwierząt. W środku wysokości drąga umocowana jest rama zrobiona z wioseł, do której przywiązane są wyobrażenia wielorybów i łodzi z ludźmi. U podstawy umieszczone jest koło, za pomocą którego obraca się całością. Czynią to — ze słoń­ cem — mężczyźni i kobiety, śpiewając. N a koniec mężczyźni biegają wokoło za kobietami i każdy z nich ma prawo spędzić noc ze schwytaną. 2 5 Tak samo u Buriatów: Leningrad 1969, s. 51. K. W. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta buriat, �SYMBOLIKA RUCHU 95 OBROTOWEGO ności w s z ę d z i e t a m , g d z i e d a w n e bujan o d c h o d z i i t r z e b a zaprosić chiszig n o w ą pomyślność n a o p u s z c z o n e m i e j s c e . T a k w i ę c u ś w i a d a m i a n y klarowany w sens schemat: ruchu obrotowego „ze słońcem" — i w tym wypadku zapraszanie, „pod A l e choć d e k l a r a c j e t e są s f o r m u ł o w a n e w i de­ wpasowuje słońce" — się wyganianie. języku porządnych opozycji b i n a r n y c h i z g o d n e ze strukturą, t o j e d n a k p o j a w i a się domysł, iż ruch o b r o t o w y m a t u n i e t y l k o swój sens u ś w i a d a m i a n y i f o r m u ł o w a n y expli­ a l e też t k w i ą c y w l o g i c e o b r z ę d u przejścia, implicite cite, w niej i że właśnie t a l o g i k a d e t e r m i n u j e wystąpienie o w e g o Przystąpmy do analizy najbardziej zawarty ruchu. spektakularnych przykładów: o b j e ż d ż a n i e w o k o ł o p r z y d r o ż n e g o owoo i objazd j u r t y Oto g d y orszak w e s e l n y z panną m ł o d e w y w o ż ą c jurty odjeżdża w r a z p a n a młodego, w s z y s c y k o n n o objeżdżają trzy w czasie wesela. razy „ze ją do słońcem" j u r t ę j e j r o d z i c ó w : J e s t t o c e r e m o n i a n a d e r b a r w n a j e s z c z e dziś, k a w a l ­ 2 7 k a d a k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w a p o r u s z a się ze ś p i e w e m , n a końcu postępują w i e l b ł ą d y o b j u c z o n e p o s a g i e m . T o zapadające w p a m i ę ć k a ż d e g o uczest­ nika widowisko ma prócz emocjonalnego wyraźny sens strukturalny: c e l e m j e g o j e s t w e d ł u g objaśnień i n f o r m a t o r ó w pomyślność p a n n y w nowym drogi życiu, a p r z e d e w s z y s t k i m do nowej jurty, dosłownie niezakłócone życzenie młodej przebycie przez „białej drogi" cagaan nią dzam. A n a l o g i c z n y sens usunięcia j a k i c h k o l w i e k p r z e s z k ó d w m o m e n c i e d o ­ k o n y w a n i a przejścia m a o k r ą ż e n i e p r z y d r o ż n e g o owonu. N a każdej prze­ łęczy, u w y l o t u w ą w o z u , n a d r z e k a m i i s t r u m i e n i a m i w m i e j s c a c h prze­ p r a w w z n o s z ą się t e s t e r t y k a m i e n i , d o k t ó r y c h k a ż d y p r z e c h o d z i e ń p o ­ w i n i e n dorzucić n a s t ę p n y — n a z n a k podziękowania dla ducha miejsca za p r z e b y c i e d o t y c h c z a s o w e j d r o g i ; oWoo n a l e ż y też objechać dokoła s ł o ń c e m " , a jeśli m i j a się go b e z okrążenia, n a l e ż y p r z y n a j m n i e j „ze przeje­ chać mając g o p o p r a w e j s t r o n i e , n i e zaś p o l e w e j . J e s t t o i n t e r p r e t o w a n e jako intencja droga" (sajn usunięcia objechania j u r t y przeszkody „żeby dzam), p r z e z opuszczającą d r o ż n e g o owo onu t o t y p o w e rites umożliwiającym (obrzęd „skok weselny) i w w z nie było dalszej „żeby 27 O trzykrotnym G. dobra przy­ i c h sens p o l e g a n a o t w a r c i u jakim (pokonanie jest przejście przełęczy s z k o d y n a t u r a l n e j ) i każda i n n a z m i a n a s t a n u l u b s y t u a c j i pisze była T a k więc r y t (saad). ją pannę młodą i o b j e c h a n i a de passage; przyszłość", przestrzeni drogi: zamknięcia" w czasie l u b innej 2 8 prze­ . C h y b a także objeżdżaniu ognia ofiarnego san w tym samym momencie Timkowski, Reise nach Chino, durch die Mongolei, Leipzig 1826, s. 290. Zawarcie małżeństwa oznacza również przejście w przestrzeni przede wszyst­ kim dla panny młodej (w społecznościach patrylokalnych), stąd to ona dokonuje obchodzenia — por. rzymskie dextratio, żydowskie siedmiokrotne obchodzenie okrążanie osoby narzeczonego, siódmy krok wokół ognia dopełniający braministycznej ceremonii weselnej, po którym małżeństwo staje się nieodwołalne. Jest też wesele „skokiem w czasie" w skali makro: jako akt gwarantujący następstwo pokoleń. Idea przedłużania łańcucha generacji, od praprzodków ku potomkom to 23 �96 w JERZY SŁAWOMIR k a t e g o r i i „otwarcia" raczej łować sens o p i s a n y c h w y ż e j WASILEWSKI niż „przyspieszenia" l e p i e j zabiegów magicznych będzie f o r m u ­ stosowanych n i e dającej m l e k a o w c y c z y p r z y o p ó ź n i a j ą c y m się p o r o d z i e wobec wielbłądzicy. W ą t p l i w o ś c i n i e c h r o z s t r z y g n ą następujące p r z y k ł a d y : g d y w n o w e j j u r c i e trzeba symbolicznie otworzyć otwór dymny (niejako przetrzeć go, by m ó g ł p r z e z e ń w y c h o d z i ć d y m ) , d o k o n u j e się t e g o w y r z u c a j ą c c z t e r o k r o t n i e osmoloną, a więc mającą już kontakt z dymem głowę barana przez w s z y s t k i e c z t e r y s e k t o r y górnego kręgu, właśnie w k i e r u n k u „ z e słońcem" poczynając o d północno-zachodniego. Przykład d r u g i — przekoczowania, poruszyć trzy nuudel' kamienie tzw. otworzenie odjeżdżając ze s t a r e g o o b o z o w i s k a neech: podstawy ogniowej w kierunku (zaczynając o d p o ł u d n i o w e g o ) , c o z n a c z y , iż z a c z y n a „ze należy słońcem" się k o c z o w a n i e — i n a c z e j w d r o d z e p o j a w i ą się p r z e s z k o d y . Ustalenie przejścia, sensu ruchu j a k wesela, obrotowego w przekoczowanie i takich istotnych przekraczanie r i a l n e j każe n a m s p o d z i e w a ć się, ż e i w i n n y c h rites być o n stosowany stanów. obrzędach granicy teryto­ powinien de passage w t y m s a m y m celu, dla dokonania otwarcia Prześledźmy uważnie wszystkie mongolskie obrzędy granicy przejścia w c y k l u ż y c i o w y m c z ł o w i e k a , a okaże się, ż e w s z ę d z i e p o j a w i a się r u c h obrotowy mówiąc waniu „ z e s ł o ń c e m " . Już w następującym dziecka przyzywania — w obrzędzie n a r o d z i n o w y m — trzy pojawia pomyślności, czyli d n i po urodzeniu i obrzędowym się ceremonia nosząca n a z w ę typu opisywanego dallaga powyżej „przyzywa- churaana n i e - z b i e r a n i e " . ( O b r z ę d u t e g o n i e w y m i e n i a ł e m opisując p o w y ż e j kie r y t y typu albowiem nie posiadam danych o jego dallaga, ściśle obmy­ wszyst­ występo­ w a n i u w ś r ó d T o r g u t ó w , a j e d y n i e w ś r ó d i c h n i e d a l e k i c h zresztą sąsiadów, Miangatów ). Interesująca 2 9 n a s część t e g o o b r z ę d u polega n a t y m , iż a k u s z e r k a obraca t r z y r a z y w o k ó ł położnicy specjalne n a c z y n i e wypełnione m i ę s e m , tłuszczem z b a r a n i e g o o g o n a , kiełbasą i herbatą z s ł ó w churail towarzyszeniem Z a k a ż d y m o b r o t e m położnica k o s z t u j e p o j e d n y m churail kawałku z n a c z y n i a , które później obejdzie w s z y s t k i c h z e b r a n y c h w k i e nadrzędna k o n c e p c j a t r a d y c y j n y c h światopoglądów. Sądzą, iż j e j odległym s e m może być f o l k l o r y s t y c z n y m o t y w w e s e l a zaklętego w w i l k i . W k a z a c h p o l s k i c h j e s t on już całkowicie p o z b a w i o n y reflek­ znanych prze­ głębi światopoglądowej, a m o ­ m e n t odwrócenia j e s t z a t a r t y ; c z a r o w n i c a t a k oto z a m i e n i a w e s e l e w w i l k i : „jakoż pas, i którym nadto się kręciła w łyka stanie przewiązywała, z l i p i n y i warzyła c i-c к i, Klechdy, Warszawa ubytek antytezę stanowią ryzykować nania przejścia, pod próg domu l u d z i podlewała". podłożyła K. W ój - 1837, t. I , s. 154. Zważywszy, że w i l k i , personifikujące spodziewanego hipotezę, że u p o d s t a w obrzędu skręciwszy i tą wodą efektu motywu popełnienie błędu — można może leżeć i d e a niewłaściwego wyko­ w ślubu — rozmnożenia sztuce (może np. okrążenie w od­ wrotną stronę?) powodujące odwrócenie k i e r u n k u r o z w o j u , zamianę w w i l k i (albo — j a k poniekąd w f o l k l o r z e mongolskim — w inne zwierzęta o a n a l o g i c z n e j symbo­ lice u b y t k u , a m i a n o w i c i e m y s z y ) . 2 9 L. Sonomceren, Miangad jastan dzan üjlijn tuchaj „Studia M u s e o l o g i c a " , t. I I , fasc. 8, U l a a n b a a t a r 1975, s. 60-61. towcz temdeglel, �SYMBOLIKA RUCHU 97 OBROTOWEGO r u n k u „ z e s ł o ń c e m " . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e t a k i k i e r u n e k poczęstunku n i e z g a d z a się z o g ó l n i e p r z y j ę t y m p r z y i n n y c h , n a w e t c e r e m o n i a l n y c h o k a ­ zjach; n o r m a l n i e częstuje się gości o d chojmoru części j u r t y ) k u d r z w i o m , n a j p i e r w tych, (północnej, honorowej siedzą n a zachodniej którzy połowie, t z n . przeważnie mężczyzn, p o t e m siedzących n a l e w e j — prze­ w a ż n i e k o b i e t y . M o ż n a sądzić, ż e poczęstunek w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a występuje o n także w czasie w e s e l a , m a właśnie s t r u k t u r a l n y 3 0 sens o t w a r c i a w o b r z ę d z i e przejścia. W k o l e j n y m o b r z ę d z i e c y k l u ż y c i o w e g o —• o d b y w a j ą c y c h się m i ę d z y t r z e c i m a piątym r o k i e m życia postrzyżynach, znamionujących przejście d z i e c k a ze s t a n u j a k b y n i e z r ó ż n i c o w a n e j „ m a s y d z i e c i ę c e j " d o s t a n u p o ­ słusznych r o d z i c o m d z i e c i ( t a k p r z y n a j m n i e j w i d z ą t e n o b r z ę d Torguci) i akceptację podobny moment: dziecka przez grupę o t o strzyżenie o d b y w a krewniaczą się w — niektórzy pojawia t e n sposób, ż e się dziecko o b c h o d z i w s z y s t k i c h z g r o m a d z o n y c h w j u r c i e k r e w n y c h , z których każdy obcina m u po k o s m y k u . Obchodzenie nając o d chojmoru; doń kolejno odbywa się „ z e s ł o ń c e m " , poczy­ d z i e c k o też m o ż e stać t a m c a ł y czas, k r e w n i zaś będą podchodzić — przekazywanie nożyc odbywa się wtedy T a k więc w e w s z y s t k i c h opisanych powyżej okazjach m a m y do nardzow. czynienia z ciągłym r u c h e m okrężnym w obrębie j u r t y , zamiast stoso­ w a n e g o n o r m a l n i e podziału n a d w i e połowy. Następna kolejnego siodła w życiu jednostki etapu dojrzewania uroczystość życiowego (9-13 l a t ) . N i e j e s t t o z w y c z a j — znamionująca to otrzymanie o takim zamknięcie od rodziców stopniu rytualizacji, j a k pozostałe o b r z ę d y c y k l u ż y c i o w e g o , a l e i t u w y s t ę p u j e m o m e n t o b j e c h a n i a przez dziecko wraz z ojcem j u r t - sąsiadów — właśnie w kierunku „ze słońcem". Ruch kolisty w kolejnym omawiany. Dodajmy obrzędzie przejścia — weselu, był młoda, a l e i p a n m ł o d y a k c e n t u j e r u c h e m o k r ę ż n y m d o k o n a n i e o t o odjeżdżając już t u , że w czasie obrzędu w e s e l n e g o n i e t y l k o p a n n a z własnej jurty p o narzeczoną w r a z z przejścia: towarzyszącymi m u d r u h a m i o b j e ż d ż a w b i t y p r z e d j u r t ą r o s o c h a t y k i j (ac mod) z tlącym się k a d z i d ł e m ; w a r t o dodać, ż e t e n w s t ę p d o o b r z ę d u przejścia odbywa s i ę n a o g ó ł t a k ż e w p o r z e przejścia, t z n . o g o d z i n i e 24 . 8 1 Wspomnijmy dzidłem t u , iż p o d o b n e g o dokonują też jeźdźcy objeżdżania każdej rozwidlonego karawany wyjeżdżając kija z ka­ w daleką drogę. W y s t ę p o w a n i e r u c h u o b r o t o w e g o w pozostałych obrzędach c y k l u życia ludzkiego. — p r z y opuszczaniu d o m u rodzinnego w weselu i w pogrzebie — zostało j u ż że omówione. Materiał t e n u t w i e r d z a nas w przekonaniu, W e s e l e u południowych Chałchasów, r k p s a r c h i w a l n y w z b i o r a c h B i b l i o t e k i Państwowej w U ł a n B a t o r (w jęz. m o n g o l s k i m ) s. 133. si W e s e l e w Mongolii Wewnętrznej, r k p s j w . s. 10. 30 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �98 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI r u c h o b r o t o w y w y k o n y w a n y w t r a k c i e obrzędu, o p r ó c z z n a c z e n i a u ś w i a ­ domionego i deklarowanego rozmnażanie), posiada przejścia — może być przez też sens sens o t w a r c i a uświadamiane informatorów strukturalny granicy lepiej między bardzo wyraźnie. P o j a w i a ramach zauważmy, obrzędu „otwarcia" że opozycyjne jest zwerbalizowane i się o n o w rozwój, logiki stanami. Pojęcie l u b gorzej; w o b e c n i e g o p o j ę c i e „ z a m k n i ę c i a " saad miane w (pomyślność, uświada­ licznych wierzeniach. Oto jeśli w ą ż p r z e t n i e d r o g ę o s o b i e i d ą c e j , n a l e ż y zabić go, przeciąć n a d w i e części, j e d n ą odrzucić w l e w o , d r u g ą w p r a w o i przejść ś r o d k i e m , i n a c z e j bowiem uczynione „zamknięcie" utrudni dalszą d r o g ę ( p o r ó w n a j p e j s k i przesąd n a t e m a t czarnego k o t a , przebiegającego przy całej odmienności symboliki o b u zwierząt, euro­ drogę, zbliżony a także liczne wśród l u d ó w S y b e r i i z a k a z y p r z e c i n a n i a ś l a d ó w p o z o s t a w i o n y c h n a śniegu p r z e z innych myśliwych honorową szarfę czy koczującą grupę). Podobnie należy (chadag) wręczać ją ofiarowując otwartą stroną komuś złożenia w stronę o s o b y o b d a r z o n e j , b o w i e m s k i e r o w a n i e k u n i e j s t r o n y z a m k n i ę ­ tej (bitüü) wróżby uniemożliwiłoby określają realizację jej przyszłych t z w . d n i z a m k n i ę t e (bitüü odór), spraw. w Lamajskie które n i e należy w y j e ż d ż a ć w dalszą d r o g ę . Opozycja otwarcie—zamknięcie jest więc opozycją relewantną na g r u n c i e wierzeniewości m o n g o l s k i e j , j e s t o n a uświadamiana n a w e t t a m , g d z i e — j a k w o b r z ę d a c h przejścia — m o m e n t „ o t w a r c i a " j e s t n i e z b ę d n y na poziomie ukrytej nie byłaby wewnętrznej konieczna. Nie s t r u k t u r y rytuału i j e g o będzie chyba zaciemnianiem werbalizacja obrazu, jeżeli p o w i e m , że wśród b a d a n y c h napotykałem czasem n a nieumiejętność o d ­ c z y t a n i a s e n s u t e g o r y t u w r a m a c h s t r u k t u r y obrzędu przejścia cie"); zawsze j e d n a k ziomie w — umiano „rozwoju, zinterpretować pomyślności" czy („otwar­ t e n r y t n a płytszym choćby po­ „dobrego", „białego", p r z e c i w i e ń s t w i e d o c z a r n y m k o l o r e m o z n a c z a n e g o narburuu. Wypada t u z a t e m podkreślić, ż e i n t e r p r e t a c j e r y t u a ł u , z w ł a s z c z a o t a k w y s o k i m stopniu znakowości, bardzo zróżnicowane: j a k obchodzenie wkoło od weselnej powierzchownych, jurty, bazujących mogą na być prostych a s o c j a c j a c h d o r o z u m i e j ą c y c h u k r y t ą strukturę o b r z ę d u w e s e l n e g o ; n a w e t u t e g o s a m e g o i n f o r m a t o r a o t r z y m a ć m o ż n a i c h bogatą mieszaninę. B a ­ d a c z o w i g r o z i z a t e m niebezpieczeństwo p o c h o p n e g o u z n a n i a jakiejś d e k l a ­ r a c j i z a „ w t ó r n ą r a c j o n a l i z a c j ę " , jeśli t y l k o n i e z d a j e o n a s p r a w y z u k r y ­ t e j s t r u k t u r y o b r z ę d u przejścia. T y m c z a s e m n i e n a l e ż y l e k c e w a ż y ć i t y c h powierzchownych w To rozumień, także one bowiem porządne o p o z y c j e b i n a r n e wzbogacając one zarazem abstrakcyjnej czynią, myśli, iż rytuał wydrążonym układają strukturę z n a c z e n i o w ą nie jest t y l k o z się- n a wszelkich produktem ludzkich ogół rytu. działania treści, ale że skupiają się w o k ó ł n i e g o zgoła p r z y z i e m n e u c z u c i a i e m o c j e , k t ó r e p r z e ­ c i e ż nadają m u nośność i siłę t r w a n i a . �SYMBOLIKA RUCHU 99 OBROTOWEGO P o d s u m u j m y zatem zebrane dotychczas n a g r u n c i e k u l t u r y relatywne opozycje korelowane mongolskiej z opozycją: r u c h „ze słońcem" — ruch „pod słońce": ze słońcem dobrze — pod słońce źle przyzywanie strata poniżanie, s p y c h a n i e w dół wyganianie otwarcie zamknięcie, z a t r z y m a n i e swój obcy biały przyszłość czarny przeszłość życie śmierć. rozwój wywyższanie T a k w i ę c zwyczaj codziennego o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a górnego o t w o r u j u r t y „ z e s ł o ń c e m " i zasłaniania g o „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci został w y j a ś n i o n y z pomocą już n i e w rozbudowanej odwołaniu d o k o n k r e t n e g o struktury, której elementami domownika wierzenia, ale d y s k r e t n y m i są człony l i c z n y c h o p o z y c j i b i n a r n y c h , p o części u ś w i a d a m i a n e , p o części zaś ukryte. Zauważyć jednak trzeba, „ p o d s ł o ń c e " (narburuu) ogólnej opozycji że „poprawnie" jeśli n a odwrót, ograniczyć się „ze — (dzów) przypomnieć cytowaną wyżej się w s z y s t k o opozycja słońcem" (nardzow) — j e s t c h o ć b y p o d w z g l ę d e m s e m a n t y c z n y m częścią „na opak" Pora (buruu). też sugestię i n f o r m a t o r ó w , i ż p o śmierci buruu. t y l k o do Zakres owego zebranego w robi „wszystko" nie jest terenie materiału — mongol­ s k i e g o — z b y t duży. W y m i e n i ć t u n a l e ż y następujące p r a k t y k i : 1) z w ł o k i leżą p r z e z 3 d n i w j u r c i e w p r z e c i w n e j p o ł o w i e niż t a , która przysługiwała zmarłemu za życia; kobietę b o w i e m k ł a d z i e się w p o ł o w i e , m ę ż c z y z n ę zaś w e w s c h o d n i e j z z a m i a r u odwrócenia, zachodniej, męskiej — kobiecej. W y n i k a t o nie t y l k o ale i z narzuconej zwyczajem religii lamajskiej r e g u ł y układania z m a r ł e g o n a b o k u : m ę ż c z y z n y n a p r a w y m , k o b i e t y n a lewym; gdyby twarzą d o ściany, n i e zastosować o d w r ó c e n i a p o ł ó w , z m a r ł y m u s i a ł b y a tyłem kadzidło, o d m a w i a n e to przez centrum jurty, g d z i e przecież zachodnią u w a ż a n e j e s t z a buruu. połowę, P o t a n i n pisze, za w ł a ś c i w e • K a z a c h o m , Jeśli zaś z w ł o k i w y n o s i którą wchodzenie iż „Torguci uważają których mają za znak w zmarłemu nadziei, w 3) n a z m a r ł y m t e n sposób można wcześnie Potanin, żywych wchodzenie 3 2 będzie op. cit., t. I I , s. 97. do przysłu­ dziecku robi zidentyfikować n o w o n a r o d z o n ą r e i n k a r n a c j ę . Z n a k t e n m a się p o j a w i ć w miejscu — a więc n p . czerwona 32 dla się p r z e z odłączone k r a t o w n i c e j u r t y l u b p r z e z za ż y c i a ; że się grzeszników" . p o d n i e s i e n i e j e j ściany, t o c z y n i się t o p o s t r o n i e o d w r o t n e j gującej leżeć pali są m o d ł y i t p . ; 2) jeśli ciało w y n o s i się p r z e z d r z w i , i c h prawą, z tej strony do się jego przeciwnym n i t k a związana n a l e w y m ręku zmarłego �100 JERZY SŁAWOMIR dziecka będzie pręgą n a p r a w e j WASILEWSKI ręce n o w o r o d k a , gołąb n a r y s o w a n y na p l e c a c h p o j a w i ł się — j a k o p o w i a d a n o — n a p i e r s i a c h p r z e r o d z e ń c a i t p . ; 4) u B u r i a t ó w a j m a k u s e l e n g i j s k i e g o j e s z c z e dziś p o g r z e b o d b y w a się n i e z a d n i a , a l e w n o c y , m u s i się b o w i e m skończyć p r z e d w s c h o d e m Opozycji życie—śmierć odpowiada opozycja słońca. poprawnie—na odwrót; a z a t e m w r y t u a ł a c h i w i e r z e n i a c h z w i ą z a n y c h ze śmiercią i krainą z m a r ­ łych, zaświatami, m u s i pojawić się m o m e n t w i e l k i k o m p l e k s wierzeń, z którego p o d a j m y odwrócenia. Jest choćby k i l k a to zaiste przykładów, pochodzących z k u l t u r S y b e r i i i A z j i C e n t r a l n e j , a mających s w e analogie także gdzie i n d z i e j 3 3 . Z a ś w i a t y są w t y c h p r z e d s t a w i e n i a c h krainą o o d ­ w r ó c o n y m porządku w s t o s u n k u d o panującego n a z i e m i . G d y n a z i e m i j e s t dzień, t a m p a n u j e n o c , i n a o d w r ó t , z m a r l i przechadzają się zatem w n o c y i w t e d y składa się i m o f i a r y . Słońce w s c h o d z i n a z a c h o d z i e i z a ­ c h o d z i n a w s c h o d z i e , r z e k i w p a d a j ą d o źródeł. D r z e w o k o s m i c z n e rośnie k o r z e n i a m i d o g ó r y , z m a r l i chodzą d o g ó r y n o g a m i , i c h j ę z y k j e s t o d w r ó ­ ceniem ziemskiego (tak z n a c z y nie i o d w r o t n i e ) , w t e n sposób n a l e ż y się d o n i c h z w r a c a ć . D u c h y ś w i a t a p o d z i e m n e g o chodzą d o t y ł u ( m o t y w t e n p o j a w i a się t a k ż e w w i e r z e n i a c h n a t e m a t y e t i ) , ż y w i ą się padliną, n i e zaś ś w i e ż y m mitologii, mięsem Erlik-chan, i t d . Władca świata p o d z i e m n e g o w przedstawiany jest na czarnym lamaistycznej byku z twarzą zwróconą do t y ł u ( m o t y w z n a n y też z e g i p s k i c h w i z e r u n k ó w przewoźnika przez rzekę zmarłych). W w i e r z e n i a c h C z u w a s z ó w i B e l t y r ó w z m a r l i są l e w o r ę c z n i . T e n z w i e r c i a d l a n y o b r a z z a ś w i a t ó w (a p a m i ę t a j m y , że z w i e r c i a d ł o dzięki s w e j m o c y o d w r a c a n i a j e s t s y m b o l e m t a m t e g o samo świata, m o ż e s t a n o w i ć w e j ś c i e d o ń ) p o w o d u j e i n w e r s j ę p o r z ą d k u działań w pogrzebu: pogrzebu fratria), uczty d l a zmarłych odbywają dokonuje przedmioty n i e g r u p a własna mające się n i e z a d n i a , l e c z w zmarłego, ale o b c y być używane toku nocy, (przeciwległa przez d u c h a zmarłego składa się d o g r o b u o d w r ó c o n e : t o , c o n o r m a l n i e z n a j d u j e się u l e w e g o b o k u (broń u pasa), składa się p o p r a w e j s t r o n i e , strój n a z m a r ł y m b y w a w y ­ w r ó c o n y n a l e w ą stronę albo nałożony w o d w r o t n e j Jak wynika z przedstawionego schematu kolejności. czasoprzestrzeni, wszelki r u c h d o tyłu j e s t k o j a r z o n y z p o d z i e m i a m i , zaświatami. W f o l k l o r z e e u r o ­ p e j s k i m z n a n y j e s t w ą t e k ( T 1525H) j a z d y d o piekła końmi o o d w r ó c o ­ nych podkowach 3 4 . W M o n g o l i i n i e n a t k n ą ł e m się n a a n a l o g i c z n e wie­ r z e n i e z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , iż p o d k u w a n i e k o n i n i e j e s t t a m n a ogół stosowane; ceniu (nawet tyłu bardzo rozpowszechnione siodła. Normalnie zabrania dzieciom dla zabawy; obowiązujący w są n a t o m i a s t o p o w i a d a n i a o o d w r ó ­ się stawiać s i o d ł o n a o d w r ó t społeczeństwach, w 33 H а г v a, op. cit., s. 347-353; T u r s u n o w , 34 J. Krzyżanowski, t. I , W r o c ł a w 1962, s. 202. buruu porównaj w s p o m n i a n y zakaz chodzenia Polska bajka których op. cit., ludowa w chodzenie do piechotą passim. układzie systematycznym, �SYMBOLIKA RUCHU jest ważniejsze 101 OBROTOWEGO niż j e ż d ż e n i e k o n n o ) . W y s ł u c h a ł e m też w i e l e opowieści o o d w r a c a n i u siodła p r z e z ściganych złodziei, ż o ł n i e r z y n a w o j n i e i t p . — b y z m y l i ć i z a t r z y m a ć p o g o ń ( c z a s e m m ó w i o n o , że t e n m a g i c z n y zabieg ma rytów wpływ n a wróżbę pogrzebowych robioną odwrócenie p r z e z ścigających). W siodła występowało w kontekście tradycyjnej kulturze Torgutów przy o d d a w a n i u rzeczy p o zmarłym do klasztoru. Oto w tygodnia p o śmierci należało przekazać mnichom należące d o z m a r ł e g o : tabakierkę, c e n n y tylko dar pozorny, wskazaniem, przedmioty niektóre nóż, k r z e s i w o te zwracane k t o m a j e dziedziczyć) oraz były (na ogół był t o rodzinie, oddawany ciągu przedmioty czasem naprawdę do ze kla­ s z t o r u k o ń z m a r ł e g o z uprzężą. N i e z ł o ż e n i e t e g o d a r u s p o w o d o w a ć miało, iż d u s z a z m a r ł e g o b ę d z i e błądziła w powtórnie l u b zejdzie n a ziemię w r e g o zdychają przejścia", deklarowanego Każde umożliwiającym przekonania działanie koń — jest d l a duszy, dujące się „ b l i ż e j z m a r ł e g o " w p o s t a c i u p i o r a giijc, k o n i e i bydło. O d d a n y w i o n y m n a odwrót — chowcem zaświatach, n i e m o g ą c w c i e l i ć 3 5 końca ( p o r ó w n a j występuje odwrócone „do tyłu" może 3 6 być zorientowane stąd w s z e l k i e t y m kontekście stają się z r o z u m i a ł e t e n i e z w y k l e zwłasz­ poprzez do cytowanego kierunku 3 7 ). już tekstu Ponieważ kategoriach p o w r o t u czasowego — komi-permiao- nie wspomina do interpretowania c h y b a że obciążyć d a w n y c h niedokładnością w z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w . K o z i o ł k o w a n i e , przez głowę jako zachowanie (zwierzę). zwierzę składano do z n a s i l e n i e m się w p ł y w ó w nianie zwierzęcia przybłąkiwało w tajgę (a grobu; takie opozycji ogóle l u b „życie n o r m a l n e " przeciw- zmarłego w jego k o n i a u Buriatów. później zaczęto konia oddawać więc je Rosjanom poza — obszar bano zamieszkały przez się go, j a k p r z y b y s z a („obcym"). Potanin, też ludzi), z Pier­ szamanom, wyga­ a gdy zaświatów; op. cit., t. I V , s. 37. К r zу ż a n o w s к i, op. cit., t. I I , s. 192. " P o t a n i n , odwrócenie człon każdej lamajskich — klasztorom. Praktykowano się ono z p o w r o t e m na koniec sprzedawano 3 6 bada­ odwrócenie l o g i c z n i e — także ze s t r u k t u r a l n e g o p t i n k t u w i d z e n i a — p r z e d s t a ­ wiają się dzieje z w y c z a j u z a o p a t r y w a n i a wotnie Oczywiście każdy n e g a t y w n y b i n a r n e j , w której życie l u d z k i e w Nadzwyczaj się rytu „ n a o d w r ó t " , o z n a c z a r e a l i z a c j ę członu o p o ­ nieczłowiek może realizować równie dobrze 35 tekst liczne, lecz bez w y m i e n i a n i a — zlikwi­ które mówią o z a m i a n i e w zwierzęta (analogicznie człowiek od­ ). w zycji: znaj­ i dopiero mistrz przeczytawszy n i c h o k i e r u n k u „pod słońce", b r a k p o d s t a w a też anulowanie — w czy według baśń o u c z n i u czarnoksiężnika, k t ó r y n i e u m i e cza d l a S y b e r i i , p r z e k a z y , koziołkowanie zaś t a m j a k o miejsce polegają n a w y j ś c i u t y ł e m l u b o d c z y t a n i u t e k s t u o d n a w s p a k a n u l u j e sytuację kiego, klasztor „wierz­ . dować wywołanej przez siebie z j a w y W posta­ j a k m o ż n a sądzić, j a k b y przeszłość, m i e ć n a c e l u cofnięcie, czynienia magiczne za sprawą któ­ właśnie z siodłem reinkarnację, pasterzy się op. cit., t. I V , s. 168; H а г v a, op. cit., s. 444-445. �102 JERZY stawione byłoby SŁAWOMIR odbiegającemu WASILEWSKI o d c o d z i e n n y c h n o r m światu przekory, wywrócenia „na o p a k " , „na n i c e " , d o góry n o g a m i . M i m o c h o d e m mnijmy t u wizerunek stycznych skiego opowieści, Nasreddina facecji Hodży, i anegdot, bohatera (i autora) p o p u l a r n y c h wśród p l e b s u ; t e n k p i a r z , s a m będący parodią wspo­ parody- muzułmań­ epickiego bohatera — b i e d n y , źle u b r a n y , g a d a t l i w y , n i e g a r d z ą c y i złodziejską okazją, w y o b r a ­ ż a n y j e s t siedząc n a ośle t y ł e m d o p r z o d u , p o d o b n i e zresztą j a k b o h a t e r chińskich o p o w i e ś c i h u m o r y s t y c z n y c h D z u ń - c z u n - l i . P e ł n y o b r a z karnawałowego świata n a o p a k z całym b o g a c t w e m a k c e s o r i ó w dał M . B a c h t i n w wej średniowiecza i r e n e s a n s u . Zrekonstruował o n właściwą k a r n a w a ­ 3 8 ł o w i l o g i k ę i n w e r s j i w y r a ż a j ą c ą się w materialno-cielesnego" i jego s w y m k l a s y c z n y m dziele o k u l t u r z e l u d o ­ i szanowanej zamianie t w a r z y i zadka, „góry", w błazeńskich „dołu koronacjach d e t r o n i z a c j a c h , w k o s t i u m a c h nakładanych n a l e w ą stronę i s p o d n i a c h wdziewanych n a głowę. N i e m a potrzeby przedstawiać w t y m miejscu w s z y s t k i c h zdobyczy B a c h t i n o w s k i e j i n t e r p r e t a c j i , stwierdzić j e d n a k t r z e ­ ba, iż praca negacji: t a uzmysławia oto karnawałowy nam pozytywny sens owej symbolicznej śmiech i działania n a o p a k n i e są t y l k o p a ­ rodią, l e c z p r o w a d z ą d o a f i r m a c j i n o r m a l n e g o p o r z ą d k u r z e c z y , p r z e z j e g o oczyszczenie i odrodzenie. N i e c h w o l n o m i t u będzie przedstawić cyjną h i p o t e z ę , i ż w s z e l k i e wych mogą mieć t e n właśnie sens: pozytywne-negatywne mienny na opis: codzień likwidacji opozycji c z y ż y c i e — śmierć . P r z y t o c z m y Hawajach bardzo surowo [gdzie p r z e c i w s t a w i e n i e normowane — takich jak t u pewien 39 „Na śmierć w o d z a intui­ działania o d w r ó c o n e w m o m e n t a c h o b r z ę d o ­ góry i zakazów — szeregiem zna­ dołu podkreślana b y ł a g w a ł t o w n y m i o z n a k a m i żałoby. jest JSW] Uczest­ n i c y wiązali przepaski b i o d r o w e wokół szyi, a n i e n a z w y k ł y m m i e j s c u . T e m u o d w r ó c e n i u g ó r y i dołu w s t r o j u t o w a r z y s z y ł a l i c e n c j a s e k s u a l n a . (Odwrócenie t o bez wątpienia ją m a t u wyraźnie podwójny dokonującą się śmierć, sens: oznaczało)" . Zachowanie 40 j a k o odwrócenie w natomiast jako inwersja odwrócone ogóle symbolizuje porządku seksualnego (z p o m o c ą o d w r ó c e n i a oznaczającej g o części u b r a n i a ) z l i m i t o w a n e g o n a n i e l i m i t o w a n y spowodować m a odrodzenie, zaistniałej śmierci. sens, j a k t r i u m f waniach, 3 8 to więc powrót s t a n u życia analogiczny, „dołu materialno-cielesnego" analizowanych chyba mówić wiecza Ma przez Bachtina. W karnawałowych zacho­ t y m właśnie sensie w można o o d w r ó c e n i u j a k o o środku l i k w i d a c j i M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka i renesansu, K r a k ó w 1975. pomimo oczyszczająco-afirmujacy Rabelais'go opozycji a kultura życie ludowa U ż y w a m t u t e r m i n u semiotyków r a d z i e c k i c h tzw. ośrodka w T a r t u : protiwopostawlenii; może j e d n a k należałoby mówić r a c z e j o „mediacji", s u g e r u j e całkowitego a n u l o w a n i a t a k i c h m a g i s t r a l n y c h opozycji. 39 4 0 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 216. — średnio­ sniatije co n i e �SYMBOLIKA BUCHU 103 OBROTOWEGO śmierć, w y r a ż a j ą c y m r ó w n o c z e ś n i e o b i e t e następujące p o s o b i e k o l e j n o , nierozdzielne w myśleniu „ n i e o s w o j o n y m " k a t e g o r i e Materiał trzeba mongolski jednak wyznaczony nie obfituje pewien zostaje w dane zastanawiający specjalny . tego t y p u ; przykład. człowiek, 4 1 przytoczyć Oto przed który przed tu pogrzebem wyprowadzeniem z w ł o k m a n a z n a k s z a c u n k u dotknąć ciała z m a r ł e g o ( c z y n i t o z a p o m o c ą żerdzi, siedząc na progu nie — co z n a m i e n n e l u b dotykając — zmarłego ręką) . Równocześ­ 4 2 t o w ł a ś n i e o n m a dać r o d z i n i e przyzwolenie odsłonięcia g ó r n e g o o t w o r u j u r t y . D o t k n i ę c i a o w e g o d o k o n u j e z z a w i n i ę ­ tymi rękawami (gdy n o r m a l n i e o b j a w e m malne opuszczenie wszystkimi długich rękawów g u z i k a m i , mając nierz wywrócony dolne s z a c u n k u jest właśnie mongolskiego del'), z maksy­ rozpiętymi części p o ł y z a w i n i ę t e za p a s , a k o ł ­ d o środka t a k , b y w i d o c z n a była goła pierś. Jestem s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć t o „ n i e s t o s o w n e " i zastanawiające o b n a ż e n i e w ł a ś ­ n i e j a k o rozszerzenie l i c e n c j i cielesnej nia; ( b y użyć t y l k o ogólnego określe­ o b n a ż e n i e m o g ł o b y t e ż oznaczać — wrót do stanu noworodka, brak jak w t u jednak wielu kulturach — interpretacji po­ mongolskich, c o każe z a c h o w a ć ostrożność). D o o s t a t e c z n e g o r o z s t r z y g n i ę c i a t y c h k w e s t i i b r a k u j e jeszcze n o studiów szczegółowych, j a k i p r a c o dużym w a l o r z e blem w c z a s o w e j symboliki ruchu i odwrócenia zarów­ ogólności. nie był Pro­ dotychczas o g ó l e s t a w i a n y w e t n o l o g i i . N a w e t d z i e ł a o t a k o b i e c u j ą c y c h tytułach, j a k p r a c a W . S i m p s o n a , przechodzą o b o k z a g a d n i e n i a . W y m i e n i o n y dysponując sporym materiałem faktograficznym I n d i i ) n i e potrafił wyjść poza p o w i e r z c h o w n e pochodzeniu" (?) o b r z ę d ó w o b c h o d z e n i a , s t a t u j e t y l k o , iż jest o n „ n i e p o m y ś l n y " 4 3 (zwłaszcza autor dotyczącym stwierdzenia o „solarnym o r u c h u zaś „ p o d s ł o ń c e " k o n ­ . B r a k i d e i związku r u c h u z cza­ sem nie dziwi w w y p a d k u autora XIX-wiecznego, wydaje się b o w i e m , niemożliwe było sformułowanie o p i s u s t r u k t u r s y m b o l i c z n y c h iż wiązanych z r u c h e m do czasu sformułowania p r z e z A . V a n G e n n e p a i d e i czasu tkwią­ cej w myśli archaicznej, następstwa stanów 4 1 Przykłady umarł. N i e c h W. 4 2 król!" mediację Folklor P r o p p, organizującej o b r z ę d y przejścia — chciałoby O się opatrzyć roli rytualnego między życiem i diejstwitielnost. a paradoksalną śmiechu śmiercią Izbrannyje w „wszystko!" („śmiech (bolnoo\) 4 4 np. Trafne rosyjski — utilizacii i n t u i c j e pojawiają trupa, zamietki, b.d.m.wyd., pisze 1976, s. 188-189. słowa p y t a n i a , stawianego (boloch o d p o w i a d a ktoś z domowników, po c z y m przy­ one właściwy sens rytuału, z a c i e m ­ s z a c u n k u d l a zmarłego. s. 101. prestrukturalista i mifołogiczeskija sardoniczny"), Moskwa n i o n y p r z e z interpretację owego d o t y k a n i a j a k o p r z e j a w u op. cit, „Król pogrzebowym, dźgnięcia żerdzią: „czy to już w s z y s t k o ? " stępuje się do w y n i e s i e n i a zwłok. Wyjaśniają " S i m p s o n , jako formułą obrzędzie statii, E g z y s t e n c j a l n y ładunek tego rytuału uwydatniają p r z e z dotykającego w m o m e n c i e uu?) — czasu . powyższe żyje wyrażającego 4 4 się oczywiście L. F. t. I : Czaszi zapewne i w pracach Wojewodskij iz czelowieczeskich w wcześniejszych; dziele czeriepow oto Etologiczeskija itp. primiery O d e s s a po 1877 r„ k o j a r z y występujący w b a j - �104 JERZY Badacze X X - w i e c z n i mat diabelskiej w symboliki ruchu ramach symboliki prawej i m wartości pozytywnych i U . H a r v a , który zebrał przecież w i e l e stosowany jest r u c h 4 5 „pod słońce", tłuma­ ręki i przyda­ Tak czyni choćby i lewej negatywnych. o p i s ó w o b r z ę d ó w przejścia, „ze słońcem"; n i e z n a j d u j e m y więcej niż z r o z u m i e n i e l e w a ręka WASILEWSKI z k o l e i , dysponujący o b f i t y m materiałem n a t e ­ l u b tanatycznej c z y l i t o wyłącznie wanych SŁAWOMIR u niego s t r u k t u r a l n e j a s o c j a c j i : śmierć — gdzie jednak nic odwrócenie — . A w i ę c p u n k t dojścia n i n i e j s z e j p r a c y — w k o m p o n o w y w a n i e się s y m ­ boliki ruchu obrotowego w sieć o p o z y c j i b i n a r n y c h s k o r e l o w a n y c h z m a ­ gistralną o p o z y c j ą p r a w y — l e w y bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y chu. Tymczasem, — p r z y j m o w a n y b y ł dotąd w l i t e r a t u r z e autonomicznej s y m b o l i k i czasowej owego r u ­ j a k to c h y b a wykazałem, t e m a t y k a r u c h u obrotowego, m i m o że łączy się z p r o b l e m a t y k ą s y m b o l i k i s t r o n i o d w r ó c e n i a , t o j e d n a k nie rozmywa się w n i e j i n i e d a się d o n i e j s p r o w a d z i ć . J a k sądzę d o końcowego orzekania o wzajemnej my u p r a w n i e n i dopiero chodzącego z kultur r e l a c j i t y c h dwóch porządków będzie­ p o p r z e b a d a n i u materiału etnograficznego, południowej półkuli. J a k o ż e w y s t ę p u j e w i s k o lewoskrętnego pozornego r u c h u słońca n a nieboskłonie (z jak w w m a g i i z a t r z y m a n i a czasu. Z a r a z e m większości k u l t u r kon­ j e d n a k również i t a m , świata, s t r o n a ( r ę k a ) l e w a j e s t w i ą z a n a z siłą nieczystą, m a w a r t o ś ć n e g a t y w n ą . U s t a l e n i e s p o s o b u , w j a k i n p . w turze australijskiej l u b innej sprzeczność pomiędzy z południowej lewym jako zja­ prawa n a l e w o , p r z e c i w n i e n i ż n a półkuli p ó ł n o c n e j ) m o ż e t o m i e ć s w o j e sekwencje po­ tam półkuli rozwiązuje kierunkiem ruchu słońca szłość) a l e w ą r ę k ą j a k o n e g a t y w n ą p o w i e d z i a ł o b y n a m w i e l e się (w o kul­ tę przy­ ogólnej r e l a c j i t y c h dwóch porządków w myśleniu człowieka. I wreszcie n a koniec p o d e j m i j m y — b y być w zgodzie z metodologią b u d o w y t w i e r d z e ń n a u k o w y c h — p r ó b y (łagodnej w p r a w d z i e ) zaprezentowanego icznym 4 6 powyżej m o d e l u czasoprzestrzeni w . Z p e w n o ś c i ą b o w i e m t r z e b a zdać s o b i e s p r a w ę z ograniczeń w s t o s o w a n i u g o d o w y j a ś n i e n i a słonięta p o w y ż e j falsyfikacji myśleniu archa­ istniejących działań s y m b o l i c z n y c h . O d ­ struktura determinuje bowiem z p e w n o ś c i ą sposób o d ­ c z y t y w a n i a r y t u a ł u p r z e z p r a k t y k u j ą c y c h go, c z y t o n a t o m i a s t o n a określa formę danego rytuału w momencie jego powstania? N a t a k generalnie k a c h o B a b i e J a d z e i Przepięknej W a s y l i s s i e m o t y w obracającej się c h a t k i n a j e d n e j nodze, przędzenia, kręgu k o l e j n o upływu c z a s u , którego zapalających władczynią — jak i się i gasnących c z a s z e k itp. z ideą panią Śmierci — jest Baba Jaga (tamże, s. 59-77). 45 Harva, op. cit., s. 283-284, 330, 347-353. N i e i n a c z e j j e s t w zbiorze p r a c n a t e m a t s y m b o l i k i p r a w e j i l e w e j ręki: Right 4 6 Oczywiście istotnej falsyfikacji można będzie and dokonać z n a c z n y m materiałem z półkuli południowej, który p o z w o l i duje o kształcie rytuałów: kierunek biegu Słońca najnowszym Lejt. dopiero dysponując rozstrzygnąć, co d e c y ­ c z y prawoskrętna p s y c h o m o t o r y c z n a właściwa człowiekowi i p o w s z e c h n a w n a t u r z e . dyspozycja �SYMBOLIKA RUCHU sformułowane pytanie trudno 105 OBROTOWEGO t u oczywiście odpowiedzieć; ograniczmy się d o j e d n e g o p r z y k ł a d u : W M o n g o l i i z n a n y jest powszechnie zabieg, n a z y w a n y przez Torgutów — m a g i c z n e l e c z e n i e m a ł e g o d z i e c k a , k t ó r e w n o c y często płacze, szireg lęka się, n i e m o ż e w zasnąć. O p r o w a d z a jurcie, do którego w s y p a n o słońce", a p o t e m t r z y r a z y się j e w o k ó ł ognia l u b piecyka nieco s o l i i kadzidła — „ z e słońcem". W opinii trzy razy „pod informatorów ruch „ p o d s ł o ń c e " m a n a c e l u w y g o n i e n i e c h o r o b y , „ z e s ł o ń c e m " zaś — przy­ w o ł a n i e z d r o w e g o j u ż d z i e c k a d o s i e b i e . T a k s a m o i n t e r p r e t u j e się t e ż f a k t o p r o w a d z a n i a c h o r y c h zwierząt wokół j u r t y d w u k r o t n i e w kierunkach. (W innej w e r s j i zabiegu leczenia różnych dziecka oprowadza się j e t r z y r a z y p o d słońce, p o t e m zaś o b r a c a się c z a r k ę ze szczyptą z i e m i s p o d łóżka — n a j p i e r w p o d słońce, p o t e m ze słońcem .) O c z y w i ś c i e podawane 47 p r z e z p a s t e r z y objaśnienia są najzupełniej z g o d n e z odsłoniętą strukturą. M o ż n a b y się j e d n a k zastanawiać, c z y d w u k r o t n e o b c h o d z e n i e w różnych k i e r u n k a c h w z i ę ł o się n a p r a w d ę stąd, iż n a j p i e r w t r z e b a chorobę nić, p o t e m zaś p r z y p r o w a d z i ć wygo­ z p o w r o t e m samego pacjenta, b y t o n i e j e g o d o t k n ę ł o w y g o n i e n i e . M o g ł o b y się zdawać, iż c h o d z i t u r a c z e j o lo­ g i k ę ( c z y n a w e t o e s t e t y k ę ) s a m e g o rytuału, o t o , b y b y ł o n s y m e t r y c z n y . T a k więc w układzie z a b i e g u m a g i c z n e g o będą o d g r y w a ć rolę n i e t y l k o z n a c z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h działań, a l e i p e w n e w z g l ę d y f o r m a l n e , k o m p o ­ zycyjne, sobie, syntaktyczne — i ż są t o r ó w n i e ż zdawać niekiedy n i e zaś s e m a n t y c z n e . reguły niezależy strukturalne, o d wartości Ale tu uświadamiamy choć i c h układ m o ż e i m przypisywanej, to c z ł o n y d a n e j s t r u k t u r y noszą p r z y n a j m n i e j p o d s t a w o w ą o p o z y c j ę — „ m i n u s " i t o j a k o j e j nośniki są z a s t o s o w a n e jeszcze, iż z r ó w n o w a ż e n i e o w e g o „minusa" — w rytuale. ruchu się zawsze „plus" Dodajmy p o d słońce „plu­ s e m " — r u c h e m „ z e s ł o ń c e m " j e s t n i e z b ę d n e zwłaszcza d l a u m y s ł o w o ś c i przepojonej b u d d y j s k i m wartościowaniem ogólnorozwojowego, z czego w w y n i k a obawa kierunku przed ze słońcem każdym jako działaniem p o d słońce. Z a pośredni d o w ó d n i e c h posłuży t u p r z y k ł a d p o l s k i , który podaję, b y w y k a z a ć , iż n i e t y l k o s t r u k t u r y m y ś l o w e są w s p ó l n e w nych w częściach świata, ale k t ó r y c h się t e s t r u k t u r y i podstawowe manifestują. formy działań róż­ magicznych, O t o n a w s i rzeszowskiej tzw. „płaczki" u dziecka leczono o k a d z a n i e m „chodząc naokoło dziecka w s t r o ­ n ę o d w r o t n ą o d b i e g u słońca i m ó w i ą c " : Idź czorcie, idź w ogień w i e c z n y , z tego n i e w i n n e g o ciała! Idź z a l a s y , za góry n a bagna, n a r o z s t a j n e drogi! N i e w r a c a j t u nigdy, połam sobie nogi! 4 7 tions B. Rintchen, chamanistes Melanges des Mongols, ethnographiques. „Khara йот" — les supersti­ „Rocznik O r i e n t a l i s t y c z n y " , t. 20: 1956, s. 21. �106 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI albo też Zamawiom, zalicom i wyganiom c h o r o b y n a bory, n a l a s y , n a s u c h e korzenie... t a m , gdzie n i e b y l o żadne s t w o r z e n i e , g d z i e kogut n i e dopieje, gdzie słonko n i e dogrzeje, idź t a m bólu to c i t a m dobrze będzie . 48 A w i ę c następuje t u „przeniesienie odegnane poza niesiony w widma i człowieka w dwie różne przestrzenie; naturę, dokąd odganiano każde zło [...] centrum natury, to j e s t do łona matki. widmo zostaje człowiek zaś zostaje W wersji prze­ chrześcijańskiej: do łona M a t k i : Przestrachu, przestrachu jo c i e s i e n i e boję bo się w żywocie P a n n y M a r y i dostoję!" 4 9 M y ś l ę , i ż t e d ł u g i e c y t a t y d o b i t n i e ilustrują n i e t y l k o i s t n i e n i e g ł ę b o k i c h a n a l o g i i w r a m a c h działań m a g i c z n y c h i d o w o d z ą n i e t y l k o i d e n t y c z n o ś c i sensu t y c h p r a k t y k , lecz też czegoś w i ę c e j : t e j s a m e j , różnic k u l t u r y i r e l i g i i , s t r u k t u r a l n e j w i z j i świata — na bezpieczne c e n t r u m i t o co p e r y f e r y j n e , albo buruu dzam, strona", zamieszkana „zla niezależnie od zdychotomizowanego wrogie: „suche korzenie" przez gady i wszelkie złe stworzenia. W w moim myśleniu przekonaniu zrekonstruowany „nieoswojonym" k t ó r a określała z a c h o w a n i a jest typową człowieka w głębokiej n y m s t o p n i u c z y n i t o d o dziś. N a j z u p e ł n i e j nie będzie wyznawana schemat strukturą na ogół przez czasoprzestrzeni długiego trwania, przeszłości i w współczesną j e j gospodynie pew­ manifestacją domowe zasada, iż c i a s t o , m a j o n e z i t p . ucierać n a l e ż y kręcąc w j e d n ą stronę, n a j l e p i e j w p r a ­ w o , bo inaczej ciasto „nie w y j d z i e " , t z n . j e g o składniki n i e przekształcą się w n o w ą jakość, pozostaną w s t a r y m s t a n i e . Z a ś w i a d e c t w o n a r z e c z archaiczności t e j s t r u k t u r y u w a ż a m n a t o m i a s t choćby następujące b a d a c z a r e l i g i i p a l e o l i t u . O pchodzącej z t e r e n ó w E u r o p y z a c h . sprzed 20 t y s . l a t — instrumencie analogicznym słowa warkotce do australijskiej c z u - r i n g i , z p o m o c ą k t ó r e g o w y w o ł y w a n o głos d u c h ó w p r z o d k ó w — p i s z e o n : „ G d y umocowałem przyrząd n a taśmie i zacząłem kręcić n i m n a d głową, p o ­ czątkowo w pozostawał on głuchy; k i e r u n k u r u c h u wskazówek ducha epoki lodowcowej, dopiero gdy zakręciłem go w zegara, brzmiący jak głuchy warkot w k o n s t r u k c j i działał jakiś t r i c k s z a m a n a potrafiącego 4 8 43 F. K o t u l a , Tamże, s. 20. Znaki przeszłości, lewo, a więc n i e rozległ się n a g l e obudzony o r y g i n a l n y Warszawa w śmigła lotniczego. ciemnościach p r z e d 1976, s. 190-192, 336. głos Czy na- �SYMBOLIKA RUCHU 107 OBROTOWEGO m i o t e m wydobyć głos duchów z i n s t r u m e n t u , który p r z e d t e m plemieńców w y p r ó b o w a n y j a k o n i e m y ? " był p r z e z jego współ - 5 0 S ą d z ę , i ż słuszniej sza b ę d z i e r a c z e j o d p o w i e d ź w y n i k a j ą c a tu schematu chronotopicznego izomorfizmu: ruch „pod z podanego słońce" to ruch w przeszłość, k u p r z o d k o m . Wydaje sowymi się też, że s c h e m a t interpretacjami biegnącego p o kole. logicznych, lecz po kole, także mogą w wyrażać rytuałach do refleksji być świętom o nie tylko w 5 1 m a być zapisana charakterze odzwierciedleniem właśnie moment nad dotychcza­ myśleniu a r c h a i c z n y m że w s z e l k i e okrążanie, tańce w towarzyszące n i e muszą t e n skłania czasu w Podług t y c h k o n c e p c j i stego; sądzę j e d n a k , nym, wizji idei przejścia, jako czasu tekstach mito­ wizja czasu korowodzie i astronomicznym „wiecznego zmiany, i koli­ ruchy rodzin­ powrotu", jaką lecz nieuchronnie p r z y n o s i Czas, u p ł y w u , k t ó r e g o w y r a z i c i e l e m j e s t w o b r z ę d z i e r u c h . O c z y ­ wiście żony wszelkie odpowiedzi charakter, a dawane w tej k w e s t i i mogą m a s y faktów etnograficznych być po powinny zbadaniu mieć bardzo nie tylko z o b u półkul, l e c z t a k ż e d o p i e r o p o n i u r e l a c j i pomiędzy p o z i o m e m głębokich, u n i w e r s a l n y c h s t r u k t u r wych a piętrem wywa­ olbrzymiej wyrafinowanych koncepcji i spekulacji pozna­ myślo­ mitologicznych. Ежи Славомир Василевски С И М В О Л И К А ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ И РИТУАЛЬНОЙ ИНВЕРСИИ Резюме Работапосвящена анализу временно-пространственной симболики движения,в частности вращательного, по направлению „по солнцу" и „против солнца", а также вперед и назад, вправо —влево, и ритуального обращения „наоборот" в обрядах и Магии. Местные иссле­ дования среди торгоутов монгольского Алтая (сопоставленные исследований в традиционных польских деревнях 5 0 rek W. A. R u s t , ludzkich Hensel, Cultus et V o r 20ООО Jahren, w tańcu koło Wyobrażenia cognitio. w Neumünster związku tańca 'koło' Studia 1962, s. 188. P r z e d s t a w i e n i a z jego solarną na ceramice z dziejów с итогами аналогичных и с этнографическим материалом из дру- symboliką wczesnośredniowiecznej, średniowiecznej kultury, figu­ wzmiankuje [w:] W a r s z a w a 1976, t. 193-194. 5 1 Poetika E . M . M i e 1 e tу ń s k i , nesie refleksji Tomasza M a n n a mija, Moskwa 1976, s. 318-319, n a m a r g i ­ n a d czasem, zawartych w słowach H a n s a C a - s t o r p a o tańcach wokół ognia w święcie sobótkowym: wieczność n i e j e s t „naprzód, || naprzód", lecz „karuzela, k a r u z e l a " , Czarodziejska Podobnie — struktury ukrytej selny że obchód czas fallicznej na ziemi musi n a płaszczyźnie wyeksplikowanej rytuału i n t e r p r e t u j e słupa, co „jest płynąć, koncepcji czasu, a n i e К o t a ń s k i , op. cit., s. 218, japoński w e ­ naśladownictwem że t r z e b a góra, W a r s z a w a 1961, t. I I , s. 40. ¡ i kulturowo działać [...] ruchu jest c z a s u po kole, wyrazem czci dla co o z n a c z a , nieruchomej osi świata. B y ł to więc c z y n święty prowadzący do p o t r z y m y w a n i a [...] b y reaktualizować jest też następstwo pokoleń". ruch wszechświata, którego nieodłączną życia częścią �108 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI гих культур), показали существование элементарной структуры восприятия времени и прос­ транства, построенной из семантических двоичных оппозиций. Исходной точкой были по­ гребальные обычаи; поскольку в быту в действиях, заключающих элемент вращательного движения, обязательно направление „по солнцу" как благоприятное, обеспечивающее раз­ витие (шествование вокруг юрты при ежедневном открывании и закрывании ее, вращение жернова, подметание избы и т.д.), постольку после смерти домочадца применяется движе­ ние „против солнца" — или приостановление движения, запрет работ, заключающих такое движение, остановяение часовых стрелок и т.п. Анализ применяемых в магии приемов об­ ращения приводит к заключению, что движение „против солнца" имеет целью остановить или повернутьвспять,заставить вернуться кого-либо или что-либо: удержать покидающего любовника в любовной магии, пчел убегающих из улея, девушку в девственности, возвра­ щениепропавшего скота ит.п. Итак, поскольку движение сходное с направлениемвращения небесных тел — определяющих ход времени — как бы продвигает время вперед, влечеть за собой развитие (ламаистская концепция чакравартинов, „вращающих круг"), постольку движение „против солнца" вызывает поворот времени вспять или остановление его. Время в древнем мышлении—это последовательность состояний (А. Ван Жэинеп), повернуть время назад — это вернуть состояние, в каком находилось данное лицо или предмет. Отсю­ да — роль вращательного движенияво всех обрядах перемены состояния, обрядах перехода. Движение „по солнцу" означает в этих ритуалах Время, символизирует происходящую перемену. Троекратный обход юрты кортежем с новобрачнойв момент отъезда имеет целью совершить „прыжок в будущее" — как в далеком измерении (развитие создавшейся семьи), так и в рамках самого обряда (благополучный преход в новую юрту, преодоление дистан­ ции, открытие границы — аналогичнопри объезде овонов на перевалах). Круговое движение „по солнцу" применяется в обрядах перехода в разных культурах по-разному. В Монголии особенное значение имеют ритуалы типа даллага авах — „зазывание благополучия" путем вращения тарелки с едой, с окриком хураи! В этом обряде (совершающемся как отдельная ежедневная церемония и как форма, сопровождающая обряды перехода) движение „по солнцу" влечет за собой „приглашение", тогда какприменяемое в магии движение „против солнца" означает „изгнание" (зла, болезни) и унижение. Структура хронотопа заключает в себе переводимость, изоморфизм измерений:по солнцу (вправо) = вверх (Небо), а „против солнца" (влево) — в прошлое = в будущее = вперед = = назад = вниз (Преисподняя). На это накладываются другие двоичные оппозиции (свой-чужой, мужской-женский и пр.). Ритуальное обращение направления вращательного движения после смерти новления времени, прикращения течения жизни — знак оста- — представляет собой лишь часть общего обращения (оппозиции жизнь-смерть отвечает оппозиция правильно-превратно). Момент обращения появляется в поверьях, касающихся потусторонних миров, их вида, способов попасть туда (напр. передача монастырю коня для усопшего — с седлом, поставленным задом наперед). Некоторые обращения в ходе погребального обряда рассматриваются мною как средство отмены оппозиции жизнь-смерть, а скорее посредничества между ними. Для окончательного решения некоторых вопросов необходимо исследование материала, происходящего от культур южного полушария: как решается там противоречие между движением правого хода как направлением „против солнца", а значит отрицательным, и положительной валоризацией правой стороны (руки). Перевел С.Никонюк �