https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26b502529fe4598badab5e420e9af4fb.pdf b5a6e3994e4b9d5515897947375b8298 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1094 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.269-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KU.ilAK P R Z Y P O M N I A N Y ŚWIAT SRÓDZIEMIA. PRÓBA E T N O L O G I C Z N E G O O D C Z Y T A N I A W Ł A D C Y PIERŚCIENI J . R. R. T O L K I E N A 1 „ N i e każde złoto j a s n o błyszczy, N i e każdy błądzi, k t o w ę d r u j e , N i e każdą siłę starość n i s z c z y , K o r z e n i w głębi lód n i e s k u j e , Z popiołów strzelą z n ó w o g n i s k a , A m r o k rozświetlą błyskawice, Z ł a m a n y m i e c z swą m o c o d z y s k a , K r ó l tułacz w r ó c i n a stolicę". Choć T o l k i e n umieścił t e n , choć t y l k o w czytelnikom, inny swój wiersz jako motto n i e w i e l k i m s t o p n i u mówi o a k c j i zawiera bowiem esencjonalny opis trylogii, w y d a j e książki, b a r d z i e j problematyki tego się, że podobał dzieła się i tak b a r d z o potrzebną w m o m e n c i e u k a z y w a n i a się książki (przełom 1981 i 1982 r) d a w ­ kę o p t y m i z m u i w i a r y w v i c t o r i e wartości n a c z e l n y c h . M i m o iż j e s t to już d r u g i e w y d a n i e tego u t w o r u , zdecydowałem się je p r z e d ­ stawić, gdyż podobnie j a k p r z y p i e r w s z y m w y d a n i u i dość dużym ják n a nasze w a ­ runki nakładzie etnografa (40 000 e g z e m p l a r z y ) , znów okazało książka t a jest szczególnie interesująca todę a n a l i z y . Z a w a r t y ewolucjonizmu, się to niewystarczające. Dla bez względu n a stosowaną m e ­ w n i e j materiał s t a n o w i wystarczającą bazę d l a w y z n a w c ó w p r z e d s t w i c i e l i szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , f u n k c j o n a l i z m , struk­ t u r a l i z m u i k i l k u j e s z c z e i n n y c h „izmów". Chciałbym Nie upieram ograniczała przedstawić się, b y inne kilka możliwości a n a l i z y etnologicznej zaprezentowana punkty dzenie. T e m a t y k a książki widzenia, przeze mnie a powinna próba właściwie pracy spojrzenia pobudzić Tolkiena. n a to dzieło ich wypowie­ jest mitologiczna, baśniowa, chciałoby się powiedzieć n a ­ w e t o d w i e c z n a . J e s t o n a w t a k i m stopniu f i k c y j n a i odżegnująca się od w s z e l k i c h k o n e k s j i ze współczesnością, że aż n a m a c a l n i e współczesna, a l u z y j n a i prawie publicystyczna. Naturalnie tują różny jest odbiór Władcy Pierścieni; momentami jedni t r a k ­ ją j a k baśń d l a d z i e c i l u b dorosłych, i n n i j a k zbeletryzowaną mitologię, a są i tacy, co patrzą n a to dzieło j a k n a t r a k t a t filozoficzny (w r ó w n y m s t o p n i u h i s t o ­ r y c z n y co f u t u r y s t y c z n y ) l u b j a k n a ujętą w literackiej formie rozprawę socjolo­ giczną c z y kronikę historyczną. P o p r o s t u każdy znajdzie t u coś d l a siebie, n a t o m i a s t niewątpliwą zaletą książki jest j e j niezwykły c z a r sprawiający, że c z y t e l n i k jest nie t y l k o odbiorcą opowieści T o l k i e n a , a l e i j e j współuczestnikiem, słowem p r z e n o s i się w świat jego baśni. T r z e b a powiedzieć, że nie jest to j e d y n a książka T o l k i e n a wydana 1 Króla, w P o l s c e . Wcześniej ukazał się Hobbit, r z e c z o t y l e ważna, choć klasą n i e J . R . R. Dwie Tolkien, Wieże), Władca Pierścieni t. 1-3, W a r s z a w a 1981. (trylogia — t o m y : Wyprawa, Powrót �270 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E dorównująca t r y l o g i i , że jest to f a b u l a r n y się o w y d a n i u kolejnej wstęp do n i e j . T r z e b a też dodać, że m ó w i p r a c y T o l k i e n a Silmarilliona — książki ułatwiającej n i e h i s t o r i i i geografii Sródziemia ( k r a i n y , gdzie t o c z y się a k c j a Władcy pozna­ Pierścieni), a także p o s t a c i i rekiwzytów mających w p ł y w n a późniejszy kształt społeczny, p o ­ l i t y c z n y i dalszą historię tego t e r y t o r i u m . Profesor badacz J . R . R . T o l k i e n (zm. 1973) z U n i w e r s y t e t u najstarszej dynawskiej i islandzkiej) manuskrypty danych na opisywane literatury angielskiej zawierające półkuli trafił, przez T o l k i e n a j a k twierdzi Teresa k r o n i k i Sródziemia — północnej. Epoka w Oxfordzie, i północnoeuropejskiej Kieniewicz , skan­ n a nie г znane- k r a i n y leżącej w e d ł u g w s z y s t k i c h historyczna, wydarzenia, znakomity (irlandzkiej, w której miałyby n i e jest i d e n t y f i k o w a l n a toczyć się n a podstawie za­ p r e z e n t o w a n e g o p r z e z niego materiału. Ó w t o n traktujący dzieło T o l k i e n a nie j a k o pracę literacką, ale j a k o s p o p u l a r y z o w a n e charakterystyczny dla wszystkich (przetłumaczone?) dzieło h i s t o r y c z n e , j e s t pasjonatów tego w w i e l u k r a j a c h z a c h o d u (nie mylić z z a c h o d e m dobieństw jest w i e l e ) w księgarniach sprzedaje autora. powiedzieć, że się m a p y Sródziemia z różnych jego epok, p l a n y k o l e j n y c h m a r s z r u t bohaterów, i l u s t r o w a n e k a m i z różnych książek tego a u t o r a . P a k t e m Dość w ujęciu t o l k i e n o w s k i m , choć p o ­ kalendarze ścienne ze s c e n ­ jest, że powstało stale powiększające się grono l u d z i , którzy (podobnie j a k Wańkowicz S i e n k i e w i c z e m ) z a f a s c y n o w a n i egzegezą T o l k i e n a , s p r a w d z a n i e m terminologii dencji znajomości t e k s t u , r o z u m i e n i e m h i s t o r y c z n e j i geograficznej, jest w y d a n a przez prof. T y l e r a zastąpioną pomocą d l a b a d a c z y T o l k i e n a j a k o źródło n a u k o w e , logii bezwzględnej sobie pozwolić Etnografowi daje tolkienowska" to książka T y l e r a będzie n a u k o w y m źródła n i e pozwalają potraktowanie tych ten­ będąca 8 samą nie­ pracę wkładem „tol- h i s t o r i i i k u l t u r y Sródziemia. Przyjmując, (podobnie rzecz się na poważnym e f e k t e m Sródziemia. Jeśli z a t e m p o t r a k t u j e m y kienologów" w poważne t r a k t o w a n i e dotychczas u j a w n i o n e itd. Bardzo „encyklopedia przy analizie n a zastosowanie ma z wymiarem opowieści to możliwość w k r o c z e n i a o ze s w o i m jako warsztatem mitu że chrono­ geograficznym) Sródziemiu są jego p r z e b o g a t e j możemy c z y baśni. analizy (i z a t u ­ s z o w a n i a w t e n sposób wątpliwości co do o k a l e c z a n i a i n n y c h w a l o r ó w tego dzieła). „Nieuważny i spieszący niestworzonych, szego p o z n a n i a się fantastycznych czytelnik przygód może potraktować czterech hobbitów t e j niezwykłej c y w i l i z a c j i . T y m j e d n a k , z i e m i a , prostota, mądrość i poczucie dzenie l u d z i i elfów, grube t o m y trudności w poznaniu graficznych, imion humoru dzieło hobbitów, wielkość, u p a d e k k r o n i k i stawiają w n i e z n a n y c h językach. [...] faktów wymagania historycznych, Orientację historie z bliż­ których urzekł c z a r całej p r a w d y . T e k s t b o w i e m najeżony własnych, jako i zrezygnować i nastręczają wiele jest masą n a z w legend, dodatkowo utrudnia Sród­ i odro­ opowieści, geo­ cytatów wielość i m i o n i nazw używanych p r z e z różne l u d y Sródziemia n a określenie t y c h s a m y c h osób c z y m i e j s c . Typowym przykładem jest Gandalf Szary, czyli Szary Pielgrzym, którego elfy zwą M i t h r a n d i r , K r a s n o l u d y - T h a r k u n , a który z a młodu nosił imię O l o r i n . Równiewiele i m i o n nosił w ciągu życia A r a g o r n — E s t e l z a d z i e c i n n y c h l a t w RievendelL później D u n a d a n , w B r e e z n a n y j a k o Obieżyświat l u b Strażnik, w G o n d o r z e ny Kamieniem Elfów choć n i e z a w s z e , maczenie jednej panował jako Król E l e s s a r . Wielość n a z w w y n i k i e m posługiwania się k i l k o m a językami, stanowią W języku S z a r y c h Elfów określenie samo, co w e Wspólnej M o w i e — ludzie z W e s t e r n e s s e , Kieniewicz, Zapomniany świat Dunedaini nazwa­ przeważnie, myśli, oddają t e n s a m sens i dlatego też autor k r o n i k i się n i m i w y m i e n n i e . * T. jest one t ł u ­ posługuje znaczy tyle- t e n zaś z k o l e i t e r m i n j e s t Sródziemia, „Literatura n a Świecie", n r 11: 1977, s. 321. ' J . E . A. T y l e r , Kieniewicz, The Tolkien op. cit., s. 321-326. Companion, London 1976; omówienie tej p r a c y : �RECENZJE tłumaczeniem z języka Quenya 271 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Elfów Wysokiego Rodu) słowa Numenorejczycy, ludzie z Z a c h o d u " . 4 Tłumaczką książki Lewik. Wydaje jest Maria się, że p o p r a w k i Skibniewska, wiersze tłumaczył Włodzimierz w tłumaczeniu w i e r s z y w s t o s u n k u do pierwszego w y d a n i a n i e były najszczęśliwszym pomysłem. Powieść Hobbit byciu pierścienia, z a z n a j a m i a n a s z częścią bohaterów t r y l o g i i i o p o w i a d a o z d o ­ o jego dziwnych nięwidzialność. Z Wyprawy czuwający właściwościach dowiadujemy n a d bezpieczeństwem zapewniających się j a k G a n d a l f Sródziemia, szukający posiadaczowi Szary, dobry czarodziej sygnałów rosnącej w tęgę Siły Zła i współpracujący z w s z e l k i m i i s t o t a m i dobrej w o l i o d k r y w a , ścień będący w posiadaniu hobbita Froda jest J e d y n y m Pierścieniem, wszystkimi Pierścieniami Władzy. W s z y s t k i e są posiadaniu już w Nieprzyjaciela. n a r a z i e j e s z c z e szykującym doru, wszechwieczne F r o d a stają się p r z e d m i o t a m i wity tryb życia małych, szami z S h i r e ' u udaje w go swym wschodnim n a d światem. poszukiwań zapewniłoby Kraj hobbitów rządzącym tego siłom jednego, ciemności, królewstwie Mor- Shire osoba oraz obu stron. Zakłóca to spokojny, sympatycznych, jowialnych niziłkami) istot a n t r o p o i d a l n y c h , odeń owłosionych. F r o d o Zdobycie się do w o j n y panowanie pozostałe, z wyjątkiem hobbitów z hobbickiego praco­ (zwanych inaczej choć m n i e j s z y c h od człowieka i o w i e l e rezygnuje po­ że p i e r ­ sybarytyzmu i wraz bardziej z towarzy­ się do k r a i n y elfów R i v e n d e l l , gdzie odbyła się W i e l k a n a której postanowiono zniszczyć k l e j n o t . Najświatlejsi uczestnicy R a d y w i e d z i e l i , że p o s i a d a n i e i k o r z y s t a n i e z Pierścienia W ł a d z y z a t r u w a Rada, doskonale duszę właści­ c i e l a złem i żądzą władzy, a więc próba w y k o r z y s t a n i a p r z e z n i c h Pierścienia p r z e ­ ciw Nieprzyjacielowi doprowadzi do tego, że s a m i staną się do niego podobni. następnych wskazuje wieka, kart naszej trylogii n a niebezpieczeństwo społeczeństw, państw przez n a d m i a r n i e l i c z e n i e się z o p i n i a m i i n n y c h w Pierścienia. A b y dopomóc m u w spośród w s z y s t k i c h p l e m i o n władzy, b e z p r a w n e jej sprawowaniu. spełnieniu misji zamieszkujących się w n i e j 4 h o b b i c i ( F r o d o , S a m , M e r r y w i Pippin), Aragorn Powiernikiem uczestników t r z e c i e j erze i wreszcie Boromir — s y n właldcy G o n d o r u , wyprawy Sródziemie. i Gandalf Znaleźli Szary, Legó­ l a s — s y n króla elfów i doskonały łucznik, G i m l i — k r a s n o l u d i w i r t u o z topora czło­ j e j zgarnięcie c z y F r o d o zostaje wybrano Wiele deprawacji bojowego p r z e d s t a w i c i e l Dużych L u d z i . F r o d o i S a m m i m o w i e l u przeciwieństw docierają do s z c z e l i n Zagłady, a b y u n i c e s t ­ wić Pierścień. W t y m s a m y m czasie w o j s k a Gondoru i sprzymierzonego h a n u odnoszą ostateczne zwycięstwo n a d władcą M o r d o r u , Hobbici dokonują cudów o d w a g i i w o s t a t n i c h m o m e n t a c h w y r y w a n i śmierci. O s t a t n i a część książki o p o w i a d a , j a k drużyna z nim Ro- S a u r o n e m i jego armią. są z r a m i o n hobbitów w r a c a do swego- k r a j u , b y k u s w e m u przerażeniu i z d u m i e n i u zastać t a m ustrój a u t o r y t a r n y , z n i s z ­ c z o n y k r a j o b r a z , l u d z i żyjących bez n a d z i e i , biurokrację — słowem to w s z y s t k o , c o s p r z e c z n e było z naturą i kulturą hobbitów. Następuje p o w s t a n i e ( r e w o l u c j a ) z a c z y n a wracać do d a w n e j i Shire doświadczonych człon­ k ó w drużyny. Opowieść kończy się odejściem drużyny do k r a i n y elfów. N a końcu autor zamieszcza bardzo ziemia, genealogiom świetności pod p r z e w o d n i c t w e m starannie opracowane najważniejszych n y m i l i n g w i s t y c z n y m . R o b i to z a p e w n e filologicznych wątpliwy. i w i historycznych, a wpływ S a m Tolkien twierdzi, dodatki postaci, niektórym poświęcone historii Sród­ problemom etnogenetycz- równie poważnie, j a k i w s w y c h p r a c a c h jego profesji że zarówno przy jest w doborze tej literaturze nazw własnych, nie­ jak i n n y c h k w e s t i a c h czerpał z t r a d y c j i s t a r o a n g i e l s k i e j , j a k również z m o t y w ó w gockich 4 i frankońskich. Kieniewicz, Wydaje się być rzeczą niewątpliwą, op. cit., s. 323-324; f r a g m e n t książki T y l e r a , ale równie t e n odnosi że i n s p i r o w a n y się co p r a w d a dobrze możemy użyć go do o m a w i a n i a był do prac Tolkiena.. �Tabela I MORDOR SRODZIEMIE „szlachetnej postawy", zazwyczaj jasno­ istoty antropoidalne, włosi, zielono- lub blękitnoocy. Istoty formowane. Szkaradni, często skośnoocy, antropoidalne monstrualni, o nieprzyjemnym zapachu. o dużej frekwencji cech lecz szalenie zde­ Twarze ciemne, nawet czarne. Bezduszne z dominantą pozytywną automaty selekcjonowane na dokładne wykonywanie rozkazów, pozbawione j a ­ kichkolwiek skrupułów etos rycerski w życiu i w wojnie. W naj­ przedmiotowe traktowanie innych nawet gorszym razie zamknięci w sobie nie swoich krajan. szkodzą innym. Poczucie odpowiedzial­ sownie źli i okrutni. Opętani żądzą pięcia Potrafią ności za innych cechuje nie tylko po­ się po drabinie szczególne jednostki, ale w miarę rozwoju walni" — zatruci złem być władzy. bezintere­ „Niereformo- wydarzeń także całe społeczności demokratyczne [sic!], oświecone, mo­ dyktatura, totalitaryzm. Obywatel mechanizmem wości autorealizacji. Państwo jest akcep­ którego celem jest narzucenie tego sys- towane przez ogół obywateli. Władcy aparatu jest narchie. Jednostka posiada liczne możli­ państwowego, całemu Śródziemiu. Środkiem do tego cieszą się szacunkiem, są wyrozumiali jest ucisk i pozbawienie i sprawiedliwi. Instytucje społeczne są alnych plemion wyrazem potrzeb społecznych i posza­ nych jego nowania tradycji urzędnicy są dyktatorami. Kontrolę nad nimi obywateli. może ich indywidu­ M o r d o m i poszczegól­ Władca sprawować tylko i jego wyższy rangą. O stopniu akceptacji takiej władzy trudno w ogóle mówić wobec własnowolnienia społeczeństwa. ubez­ Trudno mówić o społeczeństwie w ogóle. Społe­ czeństwo jest straszliwie shierarchizowane. Aparat policyjny bardzo rozbudowany zwyczajny, zarówno w skali doby jak bezczas, czas wypłaszczony i roku, oraz epok historycznych. Jest to teraz w skali dnia i roku. Jest niewy­ — wielkie czas wymierny. Poszczególne jego jed­ mierny (można mierzyć go tylko, ze Sród­ nostki są łatwo ziemia). identyflkowalne Orientacja w porze dnia czy roku niemożliwa. Posiada jednak skie­ rowanie w przeszłość i przyszłość. W Mordorze ważniejsze jest jednak pojęcie przyszłości zachodni i południowy przynoszą świe­ wschodni żość i otuchę, rozwiewają ciemne chmury raża, odbiera nadzieję — odurza, paraliżuje, prze­ unoszące się nad światem duże różnice zarówno w krajobrazie na­ obszar zatruty, wyludniony, turalnym, jak i kulturowym. Krajobraz Sielskie łąki i pola. Jasne lasy. Przyjaźnie wyglą­ spopielony. wulkaniczny, mroczny. Bu­ dowle na ogół zrujnowane i opuszczone. dające góry. W krajobrazie widać har­ Populacja Mordoru zamieszkuje monijne współżycie człowieka (lub in­ tyczne miasta- puebla pełne machin za­ nych istot) i przyrody truwających środowisko. Jest to bra? „podobny do siebie", gigan­ krajo- monotonny w swej szpetocie i smutku. Trudno w nim znaleźć punkty charakterystyczne, uła­ twiające orientację biel, srebrny, zieleń, złoto słońca. Czerń czerń, czerwień, żółty i wszelkie odcienie używana jako kontur lub tło dla tym ciemne i posępne większego podkreślenia jasności barw �RECENZJE w równym stopniu odnajdujemy przez 273 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E tradycją celtycką, j a k i skandynawską. chociażby w opozycji w s c h ó d — z a c h ó d organizującej 5 Siad pierwszej geografię i h i s ­ torię Sródziemia, w p ł y w d r u g i e j w n a z w a c h t a k i c h istot, j a k troll, o r k , c z y w p e w ­ n y c h pomysłach f a b u l a r n y c h konstrukcji opowieści i w genealogiach ków układ pokrewnych przypominającej sagom i s l a n d z k i m , c z y w r e s z c i e w zarówno w części wydawniczy. Tolkien wypiera c z y c h wątkach odnaleźć możemy j e d n a k Okrągłego Stołu, Pieśni się związków książki najazdów pobrzmiewają Tatarów, wojen tycznych i szpiegowskich Sądzę, że b a r d z i e j motywy o Rolandzie, Joanny d'Arc czy idei Zjednoczonej kart jak i s u p l e m e n t a c h właśnie sagi i przyjęty p r z e z filologów i h i s t o r y ­ z jakąkolwiek inną dycją, negliżuje również w p ł y w ówczesnej rzeczywistości n a s w e dzieło. W rzach samej wprowadzającej, echa o królu A r t u r z e i R y c e ­ o Robin Hoodzie, biografii E u r o p y w okresie K a r o l a Wielkiego. wędrówek napoleońskich, oraz legend opowieści ludów, wojny tra­ pojedyn­ alpejskiego krymskiej rajdu Z innych Hannibala, c z y epizodów wynalazków t e c h n i c z n y c h I i I I w o j n y batalis­ światowej. uważny c z y t e l n i k mógłby p r z y n a j m n i e j podwoić listę t y c h s z c z e ­ gółowych motywów. Zajmiemy się t e r a z topografią jest o n a z o r g a n i z o w a n a najmniej 3 krainy, wokół Sródziemia. P o w i e d z i a n e zostało poprzednio, że osi wschód—zachód. Występują d l a których przeciwstawienie istotny. G d y b y ś m y p r z e d s t a w i l i j e n a j e d n e j Krotna Elfrfw t u jednakże wschód—zachód przy­ walor osi, wyglądałyby o n e następująco: Srodziemie N (daleko na zachodzie, za morzem I posiada Mordor r-j (wschód) [•-] (zwane również zachodem) H i s t o r y c z n i e S r o d z i e m i e podlegało e k s p a n s j o m zarówno z e w s c h o d u , j a k i z z a ­ c h o d u . Jednakże w I I I erze, w której toczy się a k c j a książki, k i e r u n e k „ W ę d r ó w k i ludów" może Oczywiście być t y l k o Mordor jeden: przyciąga Mordor-vSródziemie^-Daleki również terenów n a d g r a n i c z n y c h , a l e k i e r u n e k m i g r a c j i strugą w porównaniu opowiada boju z nawałnicą, o odwróceniu kierunku Zachód, istoty ze Sródziemia, jaką Sródziemie->-Mordor przewiduje zakładanej przez doktryna Saurona Nie m a tu jednak zwycięskie n i e zajmują ścisłego odwrócenia Saurona. tzn. wojska n a likwidacji a r m i i p r z e c i w n i k a i z n i s z c z e n i u jego g r a n i c z n y c h f o r t y f k a c j i . Wejście rantannie. Skażenie tej krainy jest * Por. np. J . G ą s s o w s k i , w mitach iryjskich ważnie więc zachodniego zapewne oceanu, Celtów, czyli lub wysp Atlantyku, były w mniemaniu z kwa­ jakiemu 1978, s. 153: „raj a n i n a niebie, l e c z r,a z a c h o d n i m oceanie Iryjczyków, [...] prze­ Wyspy lecz także i n n y c h mieszkańców c e l t y c k i e g o Z a c h o d u , z a m i e s z k a n e p r z e z bóstwa, d u ­ c h y zmarłych k r ó l ó w i bohaterów"; s. 154: „ w mitologii wyspy ze skażeniem, Warszawa n i e mieści się a n i w p o d z i e m i a c h , m a postać m i t y c z n e j w y s p y do M o r d o r u dopiero po długotrwałej porównywalne Mitologia Książka Do pod­ się n a obszarze kierunków, M o r d o r u , k r a i n y skażonej złem. Poprzestają i k o l o n i z a c j a tego o b s z a r u będzie możliwa z a p e w n e też k i l k a jest niewielką „migracji". Sródziemia n i e dochodzi. B a t a l i s t y c z n i e r z e c z cała r o z g r y w a przygranicznym. z a morzem. opanowuje Zachodu, których nie zawsze Celtów, Warszawa telnych herosów) c e l t y c k i e j o w e szczęśliwe z a m i e s z k a n e p r z e z d u c h y zmarłych są c e l e m w y p r a w i podróży, się w r a c a . " P o r . też J . R o s e n - P r z e w o r s k a , Religie 1971, s. 137: „ M a g m e l l albo m a g m e l d ( k r a i n a bogów, nieśmier­ jest też „słodką równiną", „krainą rozkoszy", wiecznie zieloną, pełną k w i a t ó w i łąk, gdzie w w i e c z n e j szczęśliwości bytują h e r o s i - ucztują, patrzą na tańczące dziewczęta, świata". 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 słuchają pieśni. M a g mell leży po zachodniej stronie �274 RECENZJE podlega każdy posiadacz I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pierścienia Władzy. Człowiek usiłujący zawładnąć t y m t e r y t o r i u m stałby się więc z a t r u t y złem, t a k j a k istoty żyjące t a m nieco wcześniej. Horyzontalia obydwu k r a i n — Sródziemia i M o r d o r u d l a l e p s z e j czytelności w tabelce I . N i e w y c z e r p u j e liwości przeciwstawień, ale już te z a p r e z e n t o w a n e — zostały ona zapewne przedstawione w s z y s t k i c h moż­ w n i e j budzą u uważnego c z y ­ t e l n i k a bądź z n a w c y T o l k i e n a p e w n e wątpliwości. Co do bardziej zapowiadanych widoczną wokół której wątpliwości, niekonsekwencją zorganizowane wschód. T y m c z a s e m wśród j a k i c h doświadczy jest p o j a w i e n i e są wartości M o r d o r u wiatrów czytelnik tabelki, się w i a t r u naj­ południowego. Oś, i Sródziemia, t o l i n i a zachód— pozytywnych o i d e n t y c z n y c h właściwościach, co w i a t r z a c h o d n i , występuje w i a t r południowy. N i e j e s t to j e d n a k p r z y p a d e k czy nieuwaga autora. Musimy odwołać się w t y m miejscu do Sródziemia, h i s t o r i i , której n a s z a opowieść jest t y l k o kolejną przedniej erze o d p o w i e d n i k i e m położone w później w północnej Mordorze. mierzone Mordoru siły tego państwa t e r y t o r i a południowe ze śródziemnym królewstwem N u m e n o r u . Umbar Zatem historii wersją. Otóż w było czarnoksięskie królewstwo części Sródziemia. C i e m n e Natomiast wcześniejszej odrodziły i Harad były l i n i a podziału siłami przypływa n a odsiecz n a zdobytych południowy w wymiar zatem nie tylko w historię. Z Angmar królewstwu Aragorn. na piratach U m b a r u wieje czasu, w ciwstawienie swemu — jednej Numenor), o śmiałym r a j d z i e A r a g o r n a okrętach Armia przebie­ rzeką władcy Przenosi Wiatr on nas więc s t r o n y jest j e j p r z y p o m n i e n i e m z drugiej zaś j e j zapowiedzią i odzyskaniu przez Gondor z po­ Gondoru z południa. p r z e s t r z e n i geograficznej. się sprzy­ gała wówczas n a osi północ—południe. P o n a d t o właśnie z południa p r z y b y w a kaźnymi po­ Angmaru (prze­ (przepowiednia u t r a c o n y c h obszarów p o ­ łudnia). Opisanie problemami tego jednego, jakże d r o b n e g o szczegółu p o z w a l a z e t k n i e się b a d a c z zrozumieć, z j a k i m i Sródziemia. M a m więc nadzieję, że c z y t e l n i c y w y ­ baczą m i pominięcie w i e l u i n n y c h , n i e k i e d y b a r d z i e j i s t o t n y c h wątpliwości, których wyjaśnianie wymagałoby ciągłego porzucania głównego wątku w t a k krótkim tekście ( j a k t e n artykuł) więcej z a m i e s z a n i a niż K o l e j n y m paradoksem związanego z M o r d o r e m , wydaje i n n y m i słowy mówiąc p r z y p o m i n a Sródziemia. Czerń występuje t a m mediacyjnym graniczne bądź w przyłączenia używają cały czas p r z e d rynsztunku bojowym c z y ubiorze Mamy Mordor to k r a j mechanicznej zła, jest z dobrem, ciemności, — po słabszej sił zła. W r e s z c i e jako nie­ emblematem są to obszary stronie czerń (np. A r a g o r n , dobra stosowana Frodo) jest charakteru. o p o z y c y j n y m i światami, z których Sród- jasnością, kłamstwa c y w i l i z a c j i podporządkowanej tego świata są zarówno przedmioty, barwach niektórych p o s t a c i t u z a t e m do c z y n i e n i a z d w o m a utożsamiane swych pozostania zwycięstwa dystynkcją i c h podwójnego, m e d i a c y j n e g o ziemie czerń jest więc także jej w wyborem: się do p e w n y c h zastosowanej Sródziemia, może być o d c z y t y w a n y z nim. T a k traktowana terytoriów, które stojące t y l k o i s t n i e n i e c z e r n i w ogóle; o i s t n i e n i u zła. F a k t , iż dzięki t a k są j a s n e k o l o r y zgoda n a złó i w a l k a wprowadziłoby się być występowanie c z e r n i , k o l o r u t a k mocno w zestawach b a r w n y c h głównie j a k o k o n t u r l u b tło. T a k a czerń p o t w i e r d z a czerni uwydatniane i wyjaśnienia. prawdą, szlachetnością, i n i s k i c h instynktów, idei zawładnięcia natomiast kraj nieludzkiej światem. Produktem j a k i ludzie, w r e s z c i e cała p r z y r o d a , Mordor ze s w y m i k r z y w y m i s z a b l a m i p r o w a d z i wojnę totalną niszcząc, paląc i tnąc w s z y s t ­ k o n a s w e j drodze. Zachód żyje w d o s t a t k u i t y l k o n i e w i e l k a część jego mieszkań­ ców zdaje sobie sprawę ze wzrastającego człowiek (lub i n n a istota) żyjący zagrożenia potęgą wschodu. bądź prześwietlonych lasów niechętnie myśli o możliwości u t r a t y s w e j S k o r o myśl t a k a jest o d r z u c a n a , n i e powstają oczywiście żadne a k c j e Rolę tę przejmują Przeciętny wśród s i e l s k i c h łąk, pól przynoszących dostatek stabilizacji. prewencyjne. n a siebie n i e l i c z n e , odcięte od r e s z t y Sródziemia s z c z e p y i osoby, �RECENZJE które t r a k t o w a n e są potrosze 275 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E j a k istoty z innego świata, niepotrzebnie wprowadza­ jące niepokój w powszedność s p o k o j n y c h d n i . M o r d o r n a t o m i a s t p r z e d m i o t o w o tuje zarówno własnego żołnierza, j a k i własne t e r y t o r i u m , n i e w a h a trak­ się unicestwić s w o i c h , gdy w y m a g a V go wyższa konieczność, c z y l i „dobro państwa i i d e i " . nierze Mordoru potrafią być bezinteresownie koniecznością pięcia się po d r a b i n i e nia Sródziemia. wykonywanie podjęcia Fakt, iż pewnych do M o r d o r u lewstwie Saurona i okrutni. Wszyscy Żoł­ opętani są władzy, N a m i e s t n i k Z ł a dąży zaś do o p a n o w a ­ mieszkańcy Wschodu są tresowani, programowani na zadań s p r a w i a , że gubią się, gdy s y t u a c j a w y m a g a od n i c h d e c y z j i — są więcej niż b e z d u s z n y m i wejściu źli t r a c i poczucie nie jest czasu odczuwany Pierścienia po p r z e k r o c z e n i u granic automatami. O s o b a z zewnątrz po i p r z e s t r z e n i . Zwłaszcza przez Mordoru przybyszów z czas zewnątrz. „nie mógł zorientować w Kró- Powiernik się w porze d n i a ; przypuszczał, że jest noc, a l e n a w e t r a c h u n e k d n i mylił m u się t e r a z . W t y m kraju ciemności gubiło się d n i , t a k j a k g u b i ł się każdy, k t o t u t a j d z i ł " *. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t t u ostatnie słowo T o l k i e n a — nie się", ,trafił", użył on wyrażenia Mordoru mieszczą „dotarł", się w e słowem zawierają w sobie „przedarł wspólnym mianowniku gdyż „obłędu", zabłą­ „zabłądził',, C e l o w o wszystkie „błędu", wartości „błądzenia", antytetyczną inność w s t o s u n k u do wartości rządzących światem Sródziemia niezależnie od tego, c z y będą one dotyczyły czasu, p r z e s t r z e n i , e t y k i , p o l i t y k i , c z y i n n y c h wymiarów. Odczuwanie czasu i dokonywanie jego p o ­ m i a r u w sposób choćby n a t u r a l n y n i e jest więc n a t e r y t o r i u m M o r d o r u podobnie j a k n i e sposób jest zorientować się dokładnie w jego topografii. możliwe, Zewnętrz- ność M o r d o r u s t a r a się s a m a narzucić p r z y b y s z o m (czy r a c z e j „zabłąkanym"), w c h ł o ­ nąć i c h w siebie, doprowadzić do tego, b y s t a l i się p o d o b n i i n n y m tego państwa. C z a s toczy się w e d l e przyjętych w mieszkańcom poza Mordorem, Sródziemiu. D l a M o r d o r u czas n i e m a z n a c z e n i a , gdyż n i e o d c z u w a się go t a m i n i e poddaje się on p o m i a r o m . Napisałem w m i a r n a obszarze tabelce, że może o n być mierzony z t e r e n u Sródziemia, a l e t y l k o dlatego, że do M o r d o r u „zabłądziło" dwóch hobbitów (Sam W i F r o d o ) , przenosząc j a k b y rzeczywistości więc p o m i a r część wartości Sródziemia n a z a t r u t e ów dotyczy terytorium. j e d y n i e c z a s u Sródziemia, który dzięki hobbitom „znalazł" się n a t e r y t o r i u m p r z e c i w n i k a . A z a t e m to S a m i F r o d o wpro­ wadzają czas Sródziemia n a t e r e n M o r d o r u . Gdyby fiction, science- chcieć t a k j a k niektórzy potraktować tę powieść j a k o literaturę obydwa światy musiałyby być odrębnymi galaktykami. Gwoli ścisłości należałoby powiedzieć, że n a o p i s y w a n y c h t e r e n a c h istnieją t r z y różne t y p y r z e c z y ­ wistości społecznych. przedstawicielami Leśni L u d z i e Pierwszą są choćby c z y pająk P r z e z w i e k i żyli w tworzy entowie Szeloba. świat — natury czy raczej Strażnicy D r z e w , Oni tworzyli wzorzec prenatury. Jego T o m Bombadil, w Dzicy pierwowieku przyrody. i z o l a c j i , zdała od e m o c j i , bez konie||pości w y b o r u dobra czy zła. M i m o t e j r z e c b y można „neutralności" większość istot świata n a t u r y pod k o ­ niec I I I e r y bierze tem jest rzeszą Wojnie o Pierścień po n a s z e j stronie. D r u g i m rzeczywistość kultury tajemniczych protoplastów różnych krasnoludy, dor; udział w zachód — l u d z i e , hobbici). Wreszcie i „humanistycznej" rzemiosł, sztuk i cywilizacji wszystko zwrócony i p r z e c i w k o inne sprawia, (elfy, trzecią rzeczywistość społeczną t w o r z y Mor­ że w y k r e o w a n y boko wszech­ z t y c h pragnień świat społeczeństwom i p r z e c i w k o całej p r z y r o d z i e (trolle, źli ludzie). Główne całą umiejętności k r a i n a zarówno a n t y k u l t u r y , j a k i a n t y n a t u r y . Dążność do z d o b y c i a władzy p o n a d świa­ z jest orkowie, " • wartości w zanurzone w świecie Sródziemia rozmieszczone czasie (historii). O d p o w i a d a t e m u czy e t n i c z n y c h . I choć oś S r o d z i e m i e — M o r d o r Tolkien, op. cit., t. 3, s. 219. są h o r y z o n t a l n i e s i a t k a powikłań i głę­ społecznych jest granicą światów o p r z e c i w n y c h �276 RECENZJE wartościach, I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E n i e z n a c z y to, że n a t e r y t o r i u m Sródziemia skażone, o p a n o w a n e p r z e z zło. I znów, b y wyjaśnić n i e występują obszary i c h położenie, należałoby o d ­ wołać się do h i s t o r i i , czego t y m r a z e m n i e zrobię n i e chcąc w p r o w a d z a n i a niezbyt i s t o t n y c h szczegółów. rejony skażone: n a granicy Gościńcu W s c h o d n i m , występującyh Na obszarze Shire'u kopalnie epizodycznie. Sródziemia Stary Morii w Jednakże pojawiają L a s i Kurhany, Górach M g l i s t y c h każde z nich się wielu, następujące Siedziby Trolli przy i k i l k a innych miejsc posiada swój antyteren, na którym mieszkają istoty walczące ze złem, co przez długi czas pozwalało zachować, jeśli n i e przewagę, to swego r o d z a j u lokalnym Trolli kontrolerem byłyby terenu neutralizowane równowagę byłby dla przez elfy n a obszarze Starego Lasu z Rivendell, Sródziemia. T o m Bobmadil, natomiast Takim Siedziby wpływom istot z M o r i i przeciwstawiałaby się działalność elfów z k r a i n y L o r i e n . O Mordorze wiemy punktów wewnątrz bardzo n i e w i e l e ; częściowo opisane są jego g r a n i c e i k i l k a k r a j u . I t u również w s t o s u n k u do h i s t o r y c z n i e utrwalonych s t r e f w p ł y w ó w w Sródziemiu m a się wrażenie, że M o r d o r p r z e d s t a w i a obraz cha­ osu, jest t e r y t o r i u m n i e z b a d a n y m . Perspektywa omawianych przez l i z o w a n a , co może d l a r o z w o j u zrozumienia rzeczywistości n a s obszarów jest jednakże lekko zwertyka- a k c j i n i e mieć pierwszorzędnego z n a c z e n i a , a l e d l a Sródziemia warto ją opisać. P o d z i e l m y przestrzeń tej k r a i n y n a pionowe strefy: dalsze niebo : domena Nazguli, Upiorów Pierścienia [—] niebo „nadziemne" : teren Gwaihira i białych orłów — awiatycznych sprzy­ [+] mierzeńców Sródziemia : miejsce najintensywniejszego Śródziemie [ + ] i [—] nych podziemie Tej : krasnoludy [+] „korzenie gór" pewne odmiany orków, trolli i innej szkarady [—] przestrzennej Sródziemia ścierania się przeciwstaw­ światów przez zło k o n s t r u k c j i wskazującej odpowiada pogląd n a opanowanie Tolkiena pionów y c h o przedwieczności zła, granic którego n i e d a się zlikwidować n a z a w s z e , t r z e b a z n i m walczyć s y s t e m a t y c z n i e , pamięta­ jąc, że gdy w a r u n k i będą m u sprzyjać niepostrzeżenie wzrośnie w potęgę, b y bywać panowanie n a d światem. M ó w i o t y m G a n d a l f wskazując zdo­ sens w a l k i r y c e ­ r z o m z a c h o d u i przestrzegając p r z e d przedwczesną radością: „inne złe siły mogą się pojawić, bo S a u r o n też jest t y l k o sługą i wysłannikiem. A l e n i e do n a s należy p a ­ nowanie nad wszystkimi falami przepływającymi p r z e z t e n świat; m y m a m y za z a d a n i e zrobić co w n a s z l i mocy, d l a t e j epoki, w której żyjemy, wytrzebić chwas­ t y ze znanego upraw,. n a m pola, a b y przekazać następcom rolę czystą, gotową do J a k a i m będzie sprzyjała pogoda, to już n i e n a s z a r z e c z i ma to n i e możemy mieć wpływu" . 7 I s t n i e j e podobieństwo w jednak czas, istniejąc. Jest odbiorze tam krajobraz, ale bez o d c z u w a l n y c h jednostek c z a s u i topografii ale bez punktów pomiaru, Mordoru. N i e istnieją one c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , jest choć zdaje się posiadać pojęcia: teraz, przyszłość i przeszłość. ze Sród- z i e m i e m j e s t s w o i s t y m s t a n e m równowagi, o t y l e p i o n o w e s f e r y tego o b s z a r u O ile zależność pomiędzy poszczególnymi terytoriami ogra­ niczone są p r z e z zło. Z i l u s t r u j e n a m to następujący 7 Tolkien, op. cit., s. 196. wykres: związanymi �RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E И 1 „dalsze niebo" „niebo nadziemne" M IV.-3 Sredziemie podziemia M H « „korzenie -ger" r -iDaleki Zachód' w t Mordor [-] ! Istoty z krańców t e j osi, m i m o swego p r z y p i s a n i a do p e w n y c h obszarów, mogą •uprawiać działalność n a obszarze Sródziemia, t z n . że choć n p . „dalsze n i e b o " jest sferą osiąganą t y l k o przez Nazgule, to mogą one przemieszczać się n a niższe p o ­ ziomy. Podobnie jest gór" do p o w i e r z c h n i z podziemnymi trollami, Sródziemia. I d e n t y c z n e z i o m y m ; c z y l i n p . D a l e k i Zachód to k r a j pod granicami Mordoru. Istoty stref które mogą dochodzić z „korzeni możliwości istnieją w wymiarze po­ elfów, a l e istoty te s p o t y k a n e są n a w e t krańcowych n i e mogą jednak docierać do p r z e c i w n e g o krańca osiг np. p r z e d s t a w i c i e l M o r d o r u n i e może dotrzeć do Z a c h o d n i e j K r a i n y Elfów. Z fabuły książki w y n i k a , że największe możliwości p r z e m i e s z c z a n i a posiadają istoty ze Sródziemia, Horyzontalność i to zarówno Sródziemia o g r a n i c z o n a w pionie, jak i jest n e g a t y w n y m w poziomie. pierwiastkiem czaso­ w y m , t z n . zło według opinii G a n d a l f a jest w i e c z n e zarówno w z n a c z e n i u przeszłości, j a k i przyszłości. N i e można go całkowicie pokonać, można j e t y l k o — j a k b y p o ­ wiedział lekarz — „zaleczyć". O w o ograniczenie Sródziemia wyglądałoby" zatem następująco: Czas i Daleki [•] Zachdd Mordor И Oś c z a s u p r z e d s t a w i o n a została w formie drogi, której p r a w e ograniczenie ( o d ­ p o w i e d n i k i e m p r z e s t r z e n n y m jest t u s t r o n a w s c h o d n i a ) jest u j e m n e ; l e w a , z a c h o d ­ n i a krawędź jest zaś dodatnia. K r z y w a wewnątrz p o k a z u j e h i s t o r y c z n e możliwości {ograniczenia) r o z w o j u Sródziemia. W e d ł u g słów G a n d a l f a oraz n a podstawie z n a n e j n a m już h i s t o r i i Sródziemia można stwierdzić, że zło występuje j a k o j e d n a z moż­ liwości, d l a r e a l i z a c j i której k o n i e c z n e są p e w n e w a r u n k i . K o s m o g o n i a T o l k i e n a j e s t z a t e m n a wskroś d u a l i s t y c z n a . Stąd zresztą bierze się popularność tej książki o d c z y t y w a n e j j a k o opowieść o w a l c e D o b r a ze Złem. Zło występuje w dwóch p o s t a ­ c i a c h : zewnętrznej — j a k o k o n s t r u k t geograficzno-społeczny określony o b s z a r e m i g r u p a m i istot, które m u się zaprzedały oraz wewnętrznej — j a k o s u b s t a n c j a p r z e ­ nikająca w głąb poszczególnych jednostek, z a pomocą drążących j e p a s j i i słabości. O f i a r a m i zła wewnętrznego padają: G o l l u m (ex właściciel Pierścienia), F r o d o ( z r a ­ n i o n y s z t y l e t e m N a z g u l a , z a t r u t y żądłem S z e l o b y i stopniowo opętywany chorobą w ł a d z y emitowaną przez Pierścień), S a r u m a n , Denethor, częściowo B o r o m i r . W s z e ­ l a k o t a k z n a k o m i c i e l i t e r a c k o s k o n s t r u o w a n e przykłady zła rozwijającego się w czło­ w i e k u wskazują n a m , że to jednakże n i e s a m człowiek jest p r o d u c e n t e m zła. Nieco w b r e w t e m u , co p o w i e d z i a n e zostało poprzednio, człowiek ( n i e k i e d y i n n a istota) s z a w a 1974, s. 34 �278 RECENZJE może stworzyć w sobie I ARTYKUŁY RECENZYJNE możliwość z a i s t n i e n i a , r o z w o j u zła, może też go uniknąć. Zło jest k o n s t r u k t e m zewnętrznym w s t o s u n k u do człowieka i b y zaistnieć w jego wnętrzu wymaga pośrednictwa c z y to i n n y c h , z d e p r a w o w a n y c h już istot, c z y też i istot, i używanych p r z e z nie rekwizytów. Taką iniekcją zła jest z r a n i e n i e zatrutym sztyletem Nazgula c z y . żądłem Szeloby. wodującym tę chorobę n a t u r y l u d z k i e j (Bilbo, F r o d o , G o l l u m ) . P a l a n t i r y jasnowidzenia), pośrednikami których Zła. używają zarówno Najskuteczniej Denethdr, opiera się Froda Pierścień też jest środkiem jak i mu zdrowy Saruman rozsądek, po­ (kryształy, są właśnie stały system wartości, bezkompromisowość i dobroduszność S a m a , który posiadając może najniż­ szy stopień świadomości spośród członków Drużyny w y c h o d z i poszkodowany, z zagrożeń najmniej choć też z m i e n i o n y i dużo d o j r z a l s z y . U większości t y c h postaci k o n t a k t ze złem o d b y w a się stopniowo, wsącza się o n o w niewielkich dawkach. staje p r z e d koniecz­ nością w y b o r u drogi dobra l u b zła. Możemy więc spojrzeć n a te p r o c e s y jako n a swego r o d z a j u P o każdym t a k i m „zabiegu" bohater akty inicjacji. Bohaterowie ce i micie, p o d d a w a n i są przeróżnym w n a s i , podobnie j a k to m a m i e j s c e w próbom. baj­ I c h przeżycia dadzą się opisać języku obrzędów Przejścia. Wyodrębniając c e c h y i n i c j a c y j n e ograniczyłem je d o członków Drużyny Pierścienia, choć mogłyby książki. Poprzestańmy być w i e l e byśmy więc z b r a k u t u znaleźć się i inne miejsca na uwadze, z kart i wprowadziłyby one niepotrzebną do t y c h rozważań komplikację. wówczas do czynienia z licznymi wariantami inicjacji. wymienić choć k i l k a spośród t y c h osób. A z a t e m E o w i n a Nazguli z trudem w y r w a n a gółem tego epizodu występowała w byłby fakt, że jego b o h a t e r k a przebraniu męskim walcząc Mieli­ jednakże ciężko r a n n a p r z y ataku do c h w i l i dcenniemanego pod z m i e n i o n y m g a c h R o h a n u , b y w końcu 3 e r y zostać żoną udzielnego jest S a r u m a n imieniem piastujący Sharkey. Warto została z r a m i o n śmierci. C i e k a w y m i n i c j a c y j n y m s z c z e ­ kładem odwórconej i n i c j a c j i później osoby że osób t a k i c h mogłoby Onegdaj do r o l i tchórzliwego dyktatora, zabitego szere­ S h i r e ' u występujący godność w w zgonu, w księcia k r a i n y I t i l i e n . P r z y ­ jako dyktator najwyższą imieniem końcu Białej przez Radzie własnego pod spadł służą­ cego. Można b y mówić o F a r a o m i r z e , o częściowych i n i c j a c j a c h l u b j e j o d w r ó c o ­ nych wariantach weny. Można w przypadku by wreszcie kształcenia m o d e l u inicjacji dząc do t o l k i e n o w s k i e g o Theodena, n a podstawie Boromira, materiału indywidualnej Denethora, na schemat rozumienia zasad rozwoju Eomera inicjacji społecznej są b e z d o m n i w obywatelstwie prze­ docho­ społecznego. Członkowie Drużyny Pierścienia są n a długi czas wyłączni ze s w y c h ności. N i e k i e d y czy A r - z t e j książki próbować społecz­ ( A r a g o r n ) l u b bezdomność i c h polega n a u c z e s t n i c t w i e świata ( G a n d a l f ) . W s z y s c y przebywają n a n i e z n a n y c h sobie w c z e ś ­ n i e j t e r y t o r i a c h . Kontaktują się z n i e b e z p i e c z n y m i i s t o t a m i , które często mają c e c h y demoniczne. Odkrywają i s t n i e n i e nie z n a n y c h sobie E n t o w i e , D z i c y Leśni L u d z i e , T o m B o m b a d i l ) . i większości świata istot ( n p . Wszyscy przechodzą próbę śmierci. W t r a k c i e t r w a n i a w t a j e m n i c z e n i a l u b po jego zakończeniu większość z n i c h o t r z y ­ muje nowe przydomki, ważne, pełne Meriadok, imiona tytuły l u b wręcz i m i o n a . T r z e j h o b b i c i ze szkodą Pippin—Peregrin, dla używanych Sam-Samwise). poprzednio Członkowie odzyskują s w e p o ­ zdrobnień Drużyny (Merry— Pierścienia są p o d d a w a n i najprzeróżniejszym próbom, np. odporności zarówno f i z y c z n e j j a k i p s y ­ chicznej, odwagi, odpowiedzialności, dojrzałości indywidualnej i społecznej, w o l i itp. P o zakończeniu i n i c j a c j i stają się j a k g d y b y i n n y m i osobami nymi do pełnienia zainteresowanie trzem, S a m — sprawny w historią swych społecznościach i bibliofilstwem, wspaniały b u r m i s t r z zarządca B u k l a n d u , mują odwieczną i odnowiciel Peregrin j e d e n z n a j l e p s z y c h królów G o n d o r u , nowych przez krótki ról (Frodo czas ogrodnictwa jest siły przygotowa­ zapoczątkowuje również burmis­ Shire'u, Meriadok — -than, czyli namiestnik Shire'u, Aragorn — G i m l i i Lególas dzięki s w e j przyjaźni p r z e ł a ­ nienawiść krasnoludów i elfów). Jedyną osobą, która nie m a n i - �RECENZJE czego nowego do spełnienia, jest Gandałf, Morze. To zdobywa właśnie najwyższy wygrania bywają on wojny jest pułap mistrzem wtajemniczenia. o c z y s z c z e n i e i wracają „części, z i n n y m s t a t u s e m " . A Jego bractwo z grupą elfów odpływa z a inicjacyjnej, dzięki rola się kończy której więc z inicjacyjne o członkach Drużyny: odbywające obrzęd w t a j e m n i c z e n i a wspólnie n i ­ J a k o p i e r w s i inicjację rozpoczynają H o b b i c i , oni też ją kończą, co jest baśń p o w i n n a zakończenia Hobbici w S h i r e i reformują gestia, że efekt Pierścień, swoje inicjacji tymczasem pewnym skończyć się w dokonują jeszcze chwili rewolucji państwo. Byłaby więc w t a k i m u s t a w i e n i u książki s u ­ jest ważny n i e t y l k o w s k a l i całego świata lecz również w s k a l i i n d y w i d u a l n e j Gandalf, jego Pier­ Krzywickiego d y s o n a n s e m w k o n s t r u k c j i książki. N o r m a l n a o „od­ do „społeczności", t y l e , że do i n n e j c z y m „pułk jednego w i e k u " w g t e r m i n o l o g i i wojny sam chwilą z a t e m możemy śmiało potraktować Drużynę 8 ścienia j a k o który w r a z ceremonii o Pierścień. Mieletyński powiedziałby rytualne 279 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Sródziemia) i w s k a l i swego społeczeństwa. Dlatego właśnie którego s k a l a działań dotyczy całego świata, o p u s z c z a Hobbitów n a gra­ n i c y S h i r e ' u , b y c i m o g l i s a m o d z i e l n i e wykorzystać nabytą wiedzę. I n i c j a c j a Robbitów jest wielką podróżą zarówno w sensie m e t a f o r y c z n y m , j a k i dosłownym. O d początku przebywają gdzie n a n i e z n a n y c h sobie od r a z u z a c z y n a się d l a n i c h s t o p n i o w a n i e wierzba, kurhany, atak Nazguli na Wichrowym wcześniej t e r y t o r i a c h , k o n t a k t u ze śmiercią (np. s t a r a C z u b i e , n i e w o l a u orków, z r a n i e n i e przez Szelobę ltd). Zwycięsko przechodzą przez te próby dzięki o d w a d z e , wierności przyjaciołom i solidarności. Lęk, egoizm, u c i e c z k a , wątpliwości p r z y dokonywaniu w y b o r u powodują n i e z a l i c z e n i e próby (casus F r o d a podczas a t a k u Nazguli). przejście pewnych śmiercią. Dokonują czy Aragorn, przypisywane okolic może być traktowane tego np. S a m i F r o d o G i m l i i Lególas pokonując dotychczas jedynie nięcia d o d a t k o w y c h duchom komplikacji problemu jako metaforyczne przeprawiając się przez M a r t w e Ścieżkę Umarłych zmarłych. Z Również zetknięcie braku — obydwa ze Bagno terytoria miejsca i dla u n i k ­ p o m i n i e m y t u kwestię l a s u , odludzi c z y szerzej „obcej" p r z e s t r z e n i j a k o m i e j s c a , w którym d o k o n y w a n o obrzędów inicja­ c y j n y c h . Z t y c h s a m y c h p o w o d ó w p o m i n i e m y również sprawę m r o k u , , c i e n i a , n o c y , które to pojęcia także p o w i n n y znaleźć się w pełnej a n a l i z i e obrzędów czenia. przyjmiemy, Na użytek tej „obcych" t e r y t o r i a c h analizy oraz i c h zetknięcie jest m e t o n i m i a ś m i e r c i . P o w i n i e n e m 10 że fakt przebywania wtajemni­ bohaterów z c i e n i e m , m r o k i e m / nocą lub na czernią również zasygnalizować fakt, iż a n a l i z a z n a ­ c z e n i a śmierci, p r z e z o g r a n i c z e n i e j e do członków Drużyny Pierścienia (choć z tego tylko powodu), jest niepełna. Należałoby s a m y c h członków Drużyny p o s i a d a właściwie pokazać, jakie znaczenie śmierć i n n y c h ^ jest to przecież w dla dramaturgii obrzędu w t a j e m n i c z a n i e i c h s a m y c h w śmierć. O t o " t a b e l k a ilustrująca c e c h y i n i c j a ­ c y j n e poszczególnych członków Drużyny: Spośród 9 członków Drużyny Pierścienia j e d e n ginie podczas i n i c j a c j i ( B o r o m i r ) , • E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, W a r s z a w a 1981, s. 281-282: „tak więc, i n i ­ c j a c j a i przejście z jednego s t a n u w d r u g i t r a k t o w a n e są j a k o zniesienie starego s t a t u s u i u s t a n o w i e n i e nowego, j a k o śmierć i p o n o w n e n a r o d z i n y , które nieściśle byłoby uważać z a „zmartwychwstanie". L . K r z y w i c k i , Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1957, s. 232. Ilustrację związku c i e n i a ze śmiercią z n a j d z i e m y w tomie 3, s. 170: „ostat­ n i o wszakże s z t u k a u z d r o w i c i e l i zawodziła, szerzyła się b o w i e m n o w a choroba, n a którą n i e z n a n o r a d y . N a z w a n o j ą C z a r n y m C i e n i e m , ponieważ j e j s p r a w c a m i b y ł y N a z g u l e . Dotknięci nią c h o r z y z a p a d a l i stopniowo w coraz głębszy s e n , p o t e m m i l k l i i śmiertelny chłód ogarniał i c h ciała, w końcu u m i e r a l i . „Niektóre w r o g i e t e r y t o r i a , przez które przejście jest niebezpieczne, posiadają e l e m e n t c i e n i a , c z e r n i w swej nazwie, np. Mroczna Puszcza, Góry C i e n i a w Moidorze. S 10 �Tabela I I Funkcje społeczne „Stan cywilny" Członkowie Drużyny Pierścienia Frodo Bezpo­ średni przed inicjacją (-) po przed po inicjacji inicjacją inicjacji kontakt ze śmier­ cią Pobyt Nowe akcesoria: na obcych Nowe imię, przy­ strój, oręż, ranytery­ domek Frodo Dziewolny wolny (+) (+) nowe Uzyskanie nie­ śmiertelności umiejętności toriach burmistrz i kronikarz blizny + (+) (+) więciopalcy o Wojny o Pier­ ścień S3 N ^ 7 krotny burmistrz Sam żonaty z Różą wolny (+) (+) Cotton (-•) Samwise (jego (+) (+) — wzmian­ prawdziwe ka przypisywa­ imię — bez na Elanor, 'cór­ zdrobnienia) ce Sama, że jako ostatni Po­ wiernik Pierście­ nia odpłynął za Morze Pippin (-) — gwardzista wolny Gondoru żonaty z Perłą (+) (+) T u k — zyskuje prawo do no­ z Long Cleeve (+) (-) ka, Peregrin I Wielki Podczaszy Merry (-) Marchii — zarządca Bucklandu ? wzmianka na wolny początku książ­ ki, że stał się głową licznej rodziny. N i e potwierdzona w genealogiach (+) (+) Meriadok „Wspaniały" > я H и с я м n н a N << «ч н szenia nazwis­ — T h a n Shire'u - M '(+) (-) �Gandalf Aragorn zwykły czło­ przewodni­ nek Białej R a ­ czący B i a ­ dy, czarodziej łej R a d y bezdomny Król Gondoru Gandalf Biały wolny wolny wolny żonaty z Arwe- strażnik ną z plemienia (+) (+) (poprzednio Szary) (+) (+) Elessar, Nasz elfów Król, Telkon- (+) (+) (+) (-) (+) (+) tar, Envinyatar Gimli wolny wolny (+) (+) Gimli Przyjaciel Elfów Lególas wolny wolny (+) (+) M (-) (+) (+) ( + ) o z n a c z a wystąpienie c e c h y (czsto ęwlelokkrotnie); (—) — o z n a c z a nlewystąpienie c e c h y ; — (?) — o z n a c z a b r a k d a n y c h . Niektóre i n f o r m a c j e p o d a n e w t a b e l c e mogą okazać się nieścisłe. C h o d z i szczególnie o t e , które dotyczą niewystąpienia c e c h y l u b b r a k u d a n y c h . T a b e l a o p r a c o w a n a została n a p o d s t a w i e t r y l o g i i W ł a d c a P l e r i c i e n i — b y ć może w i ę c w i n n y c h książkach T o l k i e n a znalazłyby się i n f o r m a ­ c j e uzupełniające niektóre d a n e . M o и N > to н к! Я С г> «! Я М О и N .>< Cl а и to CO 4 �282 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n n i zwycięsko przechodzą próbę śmierci, a część n a w e t Bohaterowie wane w jako muśnięcie śmierci. W y b i e r z m y sposób o c z y w i s t y mieszczą się w kontaktu uzyskuje nieśmiertelność. podlegają w i e l u próbom śmierci. Każde s p o t k a n i e ze złem jest t r a k t o ­ realnego, żenie. Rezygnuję w te rodzaje modelu k o n t a k t u ze śmiercią, i n i c j a c y j n y m . Będą to z a t e m których śmierć występuje j a k o r z e c z y w i s t e , cielesne więc z i l u s t r o w a n i a tego, co poprzednio nazwaliśmy które sytuacje zagro­ stopniowaniem k o n t a k t u ze śmiercią, gdyż są to p r z y p a d k i m n i e j czyste, a s a m a śmierć z a m a s k o ­ wana jest tam metaforą. Dla poszczególnych członków Drużyny t e n najbliższy k o n t a k t ze śmiercią, w w y n i k u którego u z n a n i zostają co daje i m okazję do symbolicznego narodzenia Pierścienia z a zmarłych, się n a nowo, przedstawiałby się następująco: uznany za zmarłego Gandalf gdy niknie w przepaściach Morji zmagając się z Balrogiem Pippin po przywaleniu przez olbrzymiego trolla Merry ciężko ranny w Walce z Wodzem Nazguli Aragorn przechodzą Ścieżkę Umarłych, drogę, której nikomu z żywych nie udało się Gimli dotychczas pokonać Lególas Sam po uznaniu przez siebie samych i przez wszystkich pozostałych swej śmierci Frodo zostają ocaleni z centrum Mordoru przez orły Część członków Lególas, gdyż Drużyny plemię Pierścienia to z n a t u r y swej zyskuje nieśmiertelność. P o s i a d a , ją jest nieśmiertelne. Z d o b y w a ją posiadający b a r d z o w y s o k i stopień w t a j e m n i c z e n i a już n a początku w y p r a w y . K r a s n o l u d jest nią n a g r o d z o n y j a k i m było zaprzyjaźnienie elf Gandalf Gimli m. i n . z a niebywały w y c z y n w d z i e j a c h Sródziemia, się z elfem. Nieśmiertelnymi zostają także Pierścienia, którzy n i e u l e g l i jego w p ł y w o w i , a więc B i l b o (bohater F r o d o i S a m . Próby, p r z e z j a k i e przechodzą, wymagają Powiernicy książki Hobbit), od n i c h w c o r a z większym s t o p n i u p r z e k r a c z a n i a g r a n i c s a m y c h siebie. K a ż d y k o l e j n y etap umożliwia osiąg­ nięcie wyższego s t o p n i a doskonałości, ale też r o d z i n o w e trudności. K o l e j n y m r y s e m i n i c j a c y j n y m jest p r a w i e zupełny b r a k kobiet w pierwszych p a r t i a c h t r y l o g i i l u b z n i k o m a i c h rola, p o d c z a s g d y końcowe części zaczynają z a ­ wierać wątki n i e m a l r o m a n s o w e . D o w i a d u j e m y i skonfederowanych z Drużyną) więc następujące p a r y : A r a g o r n s?ę, że d l a części bohaterów ( w t y m jest to po części i n i c j a c j a małżeńska. Powstają i A r w e n a , E o w i n a i F a r a m i r , S a m i Róża, P e r e g r i n i Perełka z L o n g C l e v e . P o n a d t o G i m l i zostaje r y c e r s k i m , p l a t o n i c z n y m miłośnikiem Galadrieli, a Eomer (król R o h a n u ) Arweny. Wątki romansowo-małżeńskae m i c i e paralelizują się z p o w r a c a n i e m krajów i społeczeństw do bezpiecznego kojnego O i spo­ życia. wielkiej przemianie F r o d o : „może n a w e t bo j a j e s t e m następuje inny" również bohaterów będącej wynikiem przebytej inicjacji mówi dojadę do S h i r e ' u , ale n i c już n i e będzie t a k i e , j a k d a w n i e j , 1 1 Hobbici jesienią; są n a swą to więc wyprawę miary udają się jesienią. P o w r ó t i c h zamkniętego j a k o p i e r w s i członkowie swego p l e m i e n i a wyruszają W znako­ cyklu c z a s u . O n i to w t a k daleką i długą podróż. rzeczywistości jest to d l a n i c h podróż do i n n y c h światów. T a m też przechodzą zwycięsko wiedzę, przez mądrość. " T o l k i e n , wszystkie Próba próby. Z podróży mądrości op. cit., s. 342. jest w owe więc inne „galaktyki" ostatnią, przed przywożą jaką muszą �RECENZJE 283 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E stanąć, próba najcięższa i n a j b a r d z i e j s a m o d z i e l n a . Do n i e j prowadziła cała d o t y c h ­ czasowa i n i c j a c j a . G a n d a l f odprowadzający hobbitów do i c h k r a i k u , j a w i się j a k o n a u c z y c i e l i m i s t r z c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j , który nia. Mówi o n : „nie pojadę tego właśnie Mój czas minął, n i e j e s t już m o i m nawet od dawna doskonale pomaganie zdaje sobie sprawę z celów do S h i r e ' u . S a m i m u s i c i e swoje was przygotowywałem. Czy jeszczeście zadaniem wprowadzanie i n n y m , gdy się do tego zabierają. W y wtajemnicza­ sprawy załatwić, do nie zrozumieli? ładu n a świecie a n i zresztą, p r z y j a c i e l e , już n i e potrzebujecie pomocy. Wyrośliście, wyrośliście bardzo w y s o k o , dosięgliście n a j ­ większych, o w a s w s z y s t k i c h już mogę być s p o k o j n y " . Podobnie z w r a c a 1 2 nich poczciwy karczmarz Butterbur S h i r e ' u : „co p r a w d a , prowadzący swą gospodę tuż pod się do granicami jeśli w o l n o mówić s z c z e r z e , przyjechaliście z tej podróży t a c y odmienieni, że z jpewnością dacie sobie radę ze w s z y s t k i m i kłopotami. N i e wątpię, że prędko z a p r o w a d z i c i e u siebie porządek!" *. e 1 Hobbici wkraczają do S h i r e ' u . Zastają kraj pogrążony w czerni autorytarnej d y k t a t u r y z w s z e l k i m i j e j k o n s e k w e n c j a m i . I t u m u s i m y porzucić n a chwilę r o z ­ ważania n a t e m a t i n i c j a c j i i zająć się t o l k i e n o w s k i m o b r a z e m totalitarnego państwa oraz koncepcją c z y r a c z e j w i z e r u n k i e m p o w s t a n i a w S h i r e . W a r t o będzie posłużyć się t u k i l k o m a c y t a t a m i . H o b b i c i z a r a z po p r z e k r o c z e n i u g r a n i c y orientują się, że n i e j e s t to t a k i s a m k r a i k , j a k t e n , który liczebność a p a r a t u ucisku — dawniej opuszczali. P r z e d e porządek „teraz jest p a r u s e t szeryfów i werbują utrzymywało w s z y s t k i m wzrosła k i l k u szeryfów, i c h jeszcze więcej, b o wyszły n o w e gdy prze­ pisy. Większość służy w b r e w w o l i , a l e n i e w s z y s c y " . A p a r a t u c i s k u i pochodząca 1 4 z importu grupa rządząca otacza się p r z y w i l e j a m i spychając n a poziom e g z y s t e n c j i zwierzęco-niewolniczej. Zło a p l i k o w a n e b e z i n t e r e s o w n y . „Ziela do f a j e k przeciętnego hobbita j e s t często w sposób n i k t n i e miał prócz L u d z i W o d z a ; W ó d z n i e l u b i p i w a , więc go hobbitom odmówił, pozwalając pić t y l k o s w o i m l u d z i o m ; w s z y s t k i e g o było coraz m n i e j , t y l k o przepisów c o r a z więcej, żeby n i k t n i e mógł n i c z własnego dobra zachować, gdy zbiry plądrowały d o m niby to dokonując rozdzialu»; w rzeczywistości b r a l i w s z y s t k o d l a siebie, a hobbitom prócz r e s z t e k , które można nabyć w domach «sprawiedliwego nie dawali nic, szeryfów, ale to p a s k u d z t w o n i e do s t r a w i e n i a " . Z a t e m g r u p a rządząca w państwach tego t y p u t r a k t o w a n a j e s t p r z e z 1S Tolkiena jako (okradzenie) organizacja społeczeństwa przestępcza, z własności której jednym prywatnej, z z celów poczucia jest pozbwienie społecznej inte­ g r a c j i , b y ostatecznie odebrać wszelką nadzieję i t y m łatwiej n i m rządzić. S z a r y hobbit m u s i ná wydając coraz co dzień czuć „autorytet" władzy. Próbuje to n o w e ustawy odbierające, zakazujące o n a osiągnąć t e n c e l l u b ograniczające. Mon­ s t r u a l n i e rozrośnięta b i u r o k r a c j a u c i n a n i e m a l myśli o możliwości p o k o n a n i a d y k t a ­ tury. Gospodarka S h i r e ' u nie posiada żadnych p o d s t a w ekonomicznych. Widz p a ­ trzący n a nią jest p e w n y , że. obliczono ją t a k , b y m a t e r i a l n i e 'zniszczyć społeczeń­ stwo. Wizję t a k i e g o i r r a c j o n a l n e g o , s p r z e c z n e g o z tradycją S h i r e ' u przedsięwzięcia p r z e d s t a w i a hobbitom n i e j a k i C o t t o n : „posłuchajcie j a k było z młynem S a n d y m a n a . " T o l k i e n , ' op. cit., s. 351. T r z e b a j e d n a k zauważyć, że w dość długich n i e k i e d y o k r e s a c h c z a s u r o l a m i s t r z a i n i c j a c j i j e s t w i n n y c h rękach. M u s i m y p a ­ miętać, że p r a w i e każda n o w a s y t u a c j a t w o r z y t u n o w y w a r i a n t , w którym role ulegają z m i a n i e (np. n a początku w y p r a w y inicjację p r o w a d z i A r a g o r n , p o t e m G a n d a l f , gdy drużyna j e s t r o z b i t a a S a n i i F r o d o podążają do M o r d o r u rolę taką spełnia F r o d o b y w p e w n y m m o m e n c i e oddać ją S a m o w i , który zwrócił m u ją pod k o n i e c książki). " T o l k i e n , op. cit., s. 350. Tolkien, op. cit., s. 359. 14 " T o l k i e n , op. cit., s. 372-373. �28á RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pypeć. go zburzył, j a k t y l k o sprowadził się do B a g E n d . P o t e m sprowadził Dużych L u d z i , z m i n a m i zbójów, żeby z b u d o w a l i nych nowy bandę młyn, większy i pełen r ó ż ­ z a g r a n i c z n y c h wynalazków. Pypeć zapowiadał, że w jego młynie będzie się mełło więcej i s z y b c i e j . M a t a k i c h młynów k i l k a . A l e żeby mleć, t r z e b a mieć z i a r ­ no, a do n o w e g o młyna n i e dostarczano go więcej niż do starego. Odkąd Sharkey p a n u j e , w ogóle n i e m a co mleć. Wciąż t y l k o słychać łoskot, d y m b u c h a z k o m i n a , smród z a p o w i e t r z a okolicę, a w w wylewają nocy. Umyślnie Hobbitonie jakieś nikt nie zazna spokoju brudy, zapaskudzili nimi w za dnia a n i dolnym biegu W o d ę i całe to p l u g a s t w o spływa do B r a n d y w i n y . Jeśli i m o to chodzi, żeby S h i r e zamienić w pustynię, to w y b r a l i dobrą drogę" . w Tak tylko w więc odgórne n i e usuwają „reformy" despoty chcącego d o t y c h c z a s o w y c h " kłopotów jeszcze dalsze zaułki a b s u r d u z a t r u c i e ^ środowiska i brak uchodzić z a oświeconego e k o n o m i c z n y c h , ale wpędzają ekonomicznego, a ich efektem j a k i c h k o l w i e k sukcesów rzeczą, o której w a r t o wspomnieć p r z y opisie jest gospodarczych. dyktatury nie kraj wiekopomne J e s z c z e jedną S h i r e ' u , jest e s t e t y k a . D y k t a ­ t u r a n i e l u b i przejawów wolności w i n d y w i d u a l n e j k r e a c j i l u d z k i e j , więc s t a r a się uniformizować wszelkie formy zewnętrzne. T o m a g i c z n e działanie m a pobudzić n a zasadzie s y m p a t i i podobny proces w e wnętrzu człowieka, m a doprowadzić do z g l a j szlachtowania mają jego obowiązywać świadomości. jako Dyktator j e d y n e . Oddają ustanawia nowe hobbici n i e mogą poznać swego rodzinnego krajobrazu: brakowało. Niektóre, j a k się zdawało, spłonęły. W aż n a brzeg, były zapuszczone p r z e d t e m droga do H o b b i t o n u nowych budowli. „wielu z n a j o m y c h tym wszystkim muszą szumiały drzewa. 17 oddali byłoby doraźnym celem t a m , gdzie Dziś w s z y t k i e sobie hobbici. są więc Oczywiście importowani; i c h do r e w o l u c j i ; w inicjacji. zniknęły. . poradzić Przywódcy p r z e s z k o l e n i e przygotowujące Nad w y s o k i k o m i n z cegły. P l u ł społeczeństwo S h i r e ' u jest p r z e c i w n e d y k t a t u r z e , n i e m a j e d n a k o d p o w i e d n i c h leaderów stanąć n a czele p o w s t a n i a . domów zbiegające b a r w n y m k o ­ chwastów. C o gorsza stronę B a g E n d u j r z e l i w c z a r n y m d y m e m pod w i e c z o r n e n i e b o " Z i pełne odtąd Powracający ciągnęła się tuż n a d s t a w e m , wyrósł rząd s z p e t n y c h Niegdyś wzdłuż drogi Patrząc z rozpaczą w które północnym s t o k u wzgórza Wodą, miłe h o b b i c k i e n o r k i opustoszały; ogródki, d a w n i e j biercem formy, one świetnie d u c h a reżimu. Problemem optyce etnologicznej jest jednak mogących z a granicą p r z e s z l i przekonanie to właśnie lękliwego i biernego tłumu, który, choć p r z e c i w n y d y k t a t u r z e , p r z e z t y l e c z a s u j e d n a k s z p i k o ­ wany j e j językiem, nie m a o d w a g i odwołują nego r o d u władzy zacząć w a l k i . H o b b i c i z Drużyny Pierścienia się do m i e j s c o w y c h opozycjonistów, przede w s z y s t k i m do a r y s t o k r a t y c z ­ Tuków dyktatora z Wielkich S m a j a l i , j e d y n y c h , którzy n i e podporządkowali zachowując pod s w y m panowaniem część wolnego S h i r e ' u . O n i to w r a z z k i l k o m a niezależnymi i prześladowanymi p r z e z reżim m i stanowią a r g u m e n t wraz z hobbitami — się terytorium osoba­ d l a społeczeństwa, że można riepocząć p o w s t a n i e , i oni też emigrantami j e organizują. N i e m a ono c h a r a k t e r u z e m s t y . Nie dochodzi do k a r a n i a i samosądów n a k o l a b o r a n t a c h , n a w e t d y k t a t o r zastaje z a ­ b i t y n i e p r z e z hobbitów, a przez swego sługę. Próby, j a k i m p o d d a w a n i są w części i n i c j a c j i bohaterowie, polegają n a p o w s t r z y m y w a n i u się od z a d a w a n i a ci. H o b b i c i są w i e l k o d u s z n i . Występują to oni są d l a swego społeczeństwa przecież w r o l i „magicznych tej śmier­ pomocników"; nauczycielami i mistrzami wielkiej, społecznej c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j . K r a j z a c z y n a odnawiać się. Już w następnym r o k u wiosna jest n i e z w y k l e piękna, łato zapisuje się w y j ą t k o w y m przed­ # tem przyroda grować, wspomaga krajobraz odnowionego odzyskuje piękno. I urodzajem. człowieka. Społeczeństwo jest to c h y b a Niszczona z a c z y n a się i n t e ­ największa próba, z j a k i e j hobbici również wychodzą zwycięsko, próba polegająca n a z b u d o w a n i u Tolkien, op. cit., s. 373. " T o l k i e n , op. cit., s. 361. 16 dostatniego �RECENZJE i ' szczęśliwego społeczeństwa 285 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E nie na kapitale kradzionych, cudzych własnej p r a c y , przemyślności i d a r a c h o d d a n y c h dóbr, ale na. przyjaciół. T a k więc próba mądrości r o z b i t a n a szereg stopni (danie l u d z i o m w i a r y w moż­ liwość z m i a n , r e w o l u c j a , powstrzymanie się od z a d a w a n i a logicznych skutków d y k t a t u r y , u s t a n o w i e n i e śmierci, l i k w i d a c j a praworządnego eko­ państwa, itd.) kończy się s u k c e s e m hobbitów. Ó w e l e m e n t ostatecznej próby i n i c j a c y j n e j , próby mądrości, pojawia się zresztą wcześniej i n i e d o t y c z y on wyłącznie członków Drużyny ścienia, l e c z także i i c h sprzymierzeńców w zostają nierozłączni j e s z c z e p r z e z walce z Sauronem. Wszyscy około pół r o k u po zakończeniu w o j n y Pier­ oni p o ­ i w tym czasie odwiedzają różne k r a j e , w których z a w s z e jest coś do p o p r a w i e n i a i uporząd­ kowania. I c h wspólna p r a c a potwierdza i t r o s k a o dobro k o l e j n y c h społeczeństw jeszcze r a z możliwość t r a k t o w a n i a uczestników w y p r a w y jako grupy pobratymstwa zawiązanego podczas i n i c j a c j i . T u również zauważyć można różnicę między zwykłą baśnią, która p o w i n n a kończyć się w momencie pokonania sił zła, a trylogią Tol­ D l a hobbitów p r z y b y c i e do S h i r e ' u opanowanego przez zło jest j a k g d y b y dal­ kiena, która p o z w a l a n a m śledzić dalsze próby bohterów. s z y m ciągiem podróży; przybywają przecież do zupełnie i n n e j k r a i n y niż t a , którą opuszczali. S tracji a f n i zresztą są i n n i — mądrzy i tę mądrość potrafią zastosować. I l u s ­ zastosowania nabytej mądrości służy n i e t y l k o ścisły t e k s t książki. Wszak" jest to baśń „ n a u k o w a " zrobiona przez h i s t o r y k a specjalistę i również a n e k s y o p o ­ wiadają o d a l s z y c h d z i e j a c h różnych ludów, k r a i n i z n a n y c h n a m p o s t a c i . I jak­ k o l w i e k n i e jest to już w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u l i t e r a t u r a , z jaką mieliśmy do c z y n i e n i a poprzednio, n i e sądzę j e d n a k , b y znalazł się c z y t e l n i k , który p o w s t r z y ­ małby się p r z e d wrażenie, że p r z e c z y t a n i e m również wszystkie opisywane i t y c h fragmentów, wydarzenia dzjały się dających kiedyś dodatkowo- i gdzieś n a- pra wdę. Książka t a jest wielką opowieścią o w a l c e dobra ze złem. O b y d w i e te wartości występują kultury pod różnymi p o s t a c i a m i i kryją metafory. Książka ziemia. B o h a t e r a m i Dlaczego pokazuje j e j są e p i g o n i czas je p r z e j r z y s t e d l a n a s z e j wielkiego przełomu w europejskiej dziejach I I I ery i zarazem prekursorzy j e d n a k T o l k i e n - n a u k o w i e c zdecydował się napisać to l i t e r a c k i e dzieło,, wykorzystując w n i m zresztą swoje umiejętności p r o f e s j o n a l n e ? O s t a t n i m i czasy- 1 8 słyszy się coraz częściej o n a u k o w c a c h z a n g i e l s k i c h c z y amerykańskich n y c h uniwersytetów porzucających łalnością b a r d z i e j tego z j a w i s k a , swoim s w e h u m a n i s t y c z n e profesje, konkretną. W y d a j e choć k i e r u n e k zawodem, mało tego renomowa­ b y zająć się d z i a ­ się, że T o l k i e n jest j e d n y m z prekursorów jego u c i e c z k i jest i n n y . N i e z r y w a on przecież ze — w literackiej pracy wykorzystuje swe naukowe umiejętności. N i e jest to z a t e m u c i e c z k a „ o d " tego c z y m żył do c h w i l i działalności l i t e r a c k i e j . J e s t to r a c z e j u c i e c z k a , „do" w y k r e o w a n e g o rającego e l e m e n t y z n a n y c h n a m światów i epok rzeczywistości Drudzy traktują jedynie l e k k i kamuflaż, W książce ucieczka barwne pozwala ucieczkę zawie­ od realiów w n i m świat naszej bajkowej, współczesności. dzieło T o l k i e n a j a k o historyczną scenografię uważając, że jest to zatem podczas spełnione od rzeczywistości opowiadanie n i a c h t a k bardzo na podjęcia świata, h i s t o r y c z n y c h . P o d o b n i e r z e c z się m a z c z y t e l n i k a m i tego dzieła. D l a j e d n y c h p r z e d s t a w i o n y mitycznej Sród­ I V ery. są gdy naprawdę dwa naszego właśnie jest to książka zapotrzebowania c z a s u i p r z e n i e s i e n i e się o współczesności, o współczesności. współczesnego w człowieka: świat baśni o konfliktach, pasjach i albo zagroże­ dotyczących współczesnego człowieka i u b r a n y c h j e d y n i e w kos­ t i u m baśni c z y m i t y c z n e j h i s t o r i i . O k o l e j a c h p i s a n i a Władcy Pierścieni, przyjęciu dzieła, i n t e r p r e t a c j a c h por.:. A. Z i ó ł k o w s k a , J.R.R. Tolkien, albo baśń zrehabilitowana, „Znak", R . 1983; n r 9, s. 1479-1490. 1 8 �.286 RECENZJE „ROCZNIK P O L O N I J N Y " , D l a badacza I ARTYKUŁY RECENZYJNE n r 2: 1981, ss. 217 zajmującego się problematyką polonijną p o w s t a n i e pisma specjalistycznego n i a artykułów z tego z a k r e s u . W p r z y p a d k u ' kolejnego, Polonijnego", nowego czaso­ s t w a r z a możliwości p o s z e r z e n i a płaszczyzny do w y d a w a n e g o przez Polonijne Centrum publikowa­ t j . drugiego, t o m u „Rocznika Kulturalno-Oświatowe UMCS w L u b l i n i e , m a m y wyraźny dowód potwierdzający tę tezę. B o oto z a przyczyną tego nowego czasopisma wspomnianym blikacjach jest do szerszego zamieszczonych wprawdzie szanse p u b l i k o w a n i a łamach bieżącego zamknięte numeru Pismo d l a autorów z i n n y c h ośrodków ba3awcze nie badawwiększe Centrum i p r z e d e w s z y s t k i m r e z u l t a t y t y c h badań p u b l i ­ kolejności. T a k jest w przypadku o m a w i a n e g o t u „Rocz­ n a łamach którego publikują przede w s z y s t k i m a u t o r z y związani z P o l o n i j n y m C e n t r u m Kulturalno-Oświatowym U M C S D r u g i zeszyt „Rocznika" — p i e r w s z y s k i e j " , t. 26: 1982 — o t w i e r a się skupiska „Rocznika". we w pu­ zrozumiała, że d l a t z w . autorów własnych istnieją pierwszej n i k a Polonijnego", polskiej prowadzone aniżeli d l a t y c h z zewnątrz. N i c w t y m zdrożnego, b o w i e m m a własne p l a n y są w na hermetycznie -czyoh, r z e c z to j e d n a k kowane obiegu społecznego weszły p r a c e powyżej C e n t r u m , a także i c h r e z u l t a t y mające swój w y r a z polonijnego emigracji w Lublinie. był n a łamach „Etnografii artykuł K r z y s z t o f a G r o n i o w s k i e g o w Buffalo do omawiany Buffalo. (USA), s. 5-24. O m a w i a Tworzyli ją wychodźcy Pol­ Ukształtowanie pt. w n i m autor polityczni początki doby powstań, n a t o m i a s t większa f a l a e m i g r a c j i z a r o b k o w e j przybyła t u w o s t a t n i m ćwierćwieczu X I X s t u l e c i a z t e r e n u całej r o z b i o r o w e j P o l s k i . Ludność tę wchłonął przede wszyst­ k i m przemysł amerykański. Z c z a s e m j e d n a k wyłoniła się z n i e j mała g r u p a , mująca się h a n d l e m i rzemiosłem n a s t a w i o n y m przede zaj­ w s z y s t k i m n a obsługę p o l - •skiej społeczności. Dużą rolę w życiu tej ludności odegrał Kościół k a t o l i c k i . N i e m a l •od początku e m i g r a c j i w j e j składzie z n a j d o w a l i ności d u s z p a s t e r s k i c h z a j m o w a l i nych sferach życia. O się księża, którzy oprócz sprawach t y c h pisze wyczerpująco artykuł jest c i e k a w y m przeglądem złożonych s p r a w Polonii i stanowi wartościowe powin­ isię także działalnością społecznie użyteczną w i n ­ dopełnienie Groniowski. W sumie dziejących się wśród t e j g r u p y ogólnej w i e d z y o j e j życiu w Stanach Zjednoczonych. Równie c i e k a w y jest artykuł W ł a d y s ł a w a K u c h a r s k i e g o i rozmieszczenie Temat w to polskiej rzadko grupy dotychczas etnicznej poruszany okresie o s t a t n i c h dwóch s t u l e c i — zatytułowany w Austrii w XIX w literaturze naszej г XX wieku, Wielkość s. 25-46. polonijnej, chociaż co słusznie podkreśla autor — A u s t r i a j e d n y m z ważnych odszarów napływu emigrantów p o l s k i c h . Już n a wstępie nuje była doko­ K u c h a r s k i p e w n e j k l a s y f i k a c j i tego wychodźstwa. D z i e l i j e n a osiadłe i c z a ­ sowe, a także kreśli historię tej e m i g r a c j i , w której w y d z i e l a sześć okresów. T r u d n o "tutaj wdaje w szczegółowo się autor „rdzennej nych charakteryzować w tematykę rozważania t e r m i n o l o g i c z n e A u s t r i i można określić t e r m i n e m instytucjach Polaków. P o n a d t o monarchii austriackiej artykułu. W pewnych i teoretyczne Polak". pełniło swe jego p a r t i a c h dotyczące tego, kogo W i e m y b o w i e m , że w obowiązki służbowe róż­ wielu cały zabór a u s t r i a c k i t a k silnie związany był z monarchią, że przez t e r e n A u s t r i i przewijało się w o w y m o k r e s i e w i e l u kupców, studentów, urzęd­ ników, pracowników różnych f i r m p o l s k o - a u s t r i a c k i c h itp. Konkretyzując, u c z e s t n i ­ czyli Polacy w wielu rzuconej i m zaborami s f e r a c h życia społecznego, gospodarczego i k u l t u r a l n e g o , m o n a r c h i i . Później, w l a t a c h po I w o j n i e t a uległa z n a c z n e j z m i a n i e . W i e l u P o l a k ó w wróciło do w o l n e j na­ światowej, s y t u a c j a Polski, wielu jednak osiadło w A u s t r i i n a stałe, a i c h l i c z b a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h wynosiła ok. 25 t y ­ sięcy. S t a n u tego dopełnili wychodźcy P o l s c y z 1939 г., a po k a p i t u l a c j i Niemiec h i t l e r o w s k i c h n a t e r e n i e A u s t r i i znajdowało się ok. 80 tysięcy Polaków. L i c z b a t a �RECENZJE I ARTYKUŁY •w latach 1945-1948 z n a c z n i e zmalała. A k t u a l n i e kowych z 1980 г., w 287 RECENZYJNE natomiast, według d a n y c h A u s t r i i m i e s z k a ok. 11 tysięcy Polaków. którzy posiadają już dzisiaj t y l k o świadomość polskiego pochodzenia, sięga nie m n i e j niż 40 tysięcy. Z d a n i e m są to A u s t r i a c y Kucharskiego szacun­ Są j e d n a k i tacy, a liczba ich trzeciego i następnych pokoleń p o l s k i c h emigrantów. Uzupełniając d a n e zaczerpnięte z a r t y ­ kułu wspomnieć należy, że autor p o r u s z a w n i m szereg s p r a w rodnych form tytuły instytucjonalnego czasopism, kreśli w naczelnych organach życia tej P o l o n i i . W y m i e n i a główne skupiska „Dorn Polski" w powszechnie polonijne, charakteryzuje i c h udział polonijnego. Tyjlisie teresujący artykuł n a łamach n u m e r u dzieje mało z n a n e j i a d m i n i s t r a c j i a u s t r i a c k i e j itp. W s u m i e jest to wartościowy artykuł dotyczący w y b r a n e g o p r o b l e m u Stowarzyszenie Polaków dotyczących różno­ organizacje polskiej (1907-1914), s. 47-62, to k o l e j n y i n ­ „Rocznika", w którym M a r e k i n s t y t u c j i kulturalno-oświatowej wiadomą z n a s z e j historii, że obszar w Mądzik kreśli G r u z j i . J e s t rzeczą K a u k a z u stanowił również sce zsyłek Polaków, którzy w a l c z y l i z c a r a t e m . W pojęcie t z w . „gorącego S y b i r u " , c z y l i K a u k a z u , który był przeciwieństwem właściwej, n a s z p i k o w a n e j przedmiotu wiemy przez cały w i e k X I X zesłańcami z P o l s k i . Z aktywności polskiego Prowadzili oraz p r a c o w a l i gospodarczych. Syberii literatury dokładnie, j a k dobrze przysłużyli się P o l a c y S y b e r i i . o n i b o w i e m n a j e j o b s z a r a c h rozległe b a d a n i a n a u k o w e instytucjach administracyjnych i jednostkach miej­ historiografii p o l s k i e j z n a n e j e s t w różnych J e d n y m z przejawów żywiołu było zakładanie w różnych częściach r o s y j s k i e g o i m ­ p e r i u m placówek kulturalno-oświatowych pod nazwą „Dom P o l s k i " . W placówkach tego t y p u ogniskowało się życie p o l s k i e w R o s j i . Prowadziły one działalność oświa­ tową, kulturalną, dobroczynną itp. O w s z y s t k i c h t y c h s p r a w a c h w s w o i m a r t y k u l e , przybliżając n a m mało z n a n e dzieje Kolejnym problemem dzieci polskich z Niemiec pióra H e n r y k a n a łamach „Rocznika" są Kolonie Polski Chałupczaka, i n f o r m u j e n y c h związków z k r a j e m obszarze omawianym na terenie w latach letnie o niebagatelnej sprawie utrzymania o potrzeb realnej kulturalno-oświatowych. Powstały w (1922) w działalności s w o j e j charakterze narodowym. pomocy Berlinie powstaje szereg przeciwności. Zrodziły stronie n i e m i e c k i e j , j a k też i p o l o n i j n e j . czaka, w wakacyjne którym omówiono także w za­ Związek kładł główny n a c i s k n a w y c h o ­ Wychowaniu jakie organizowano d l a dzieci polskich z Niemiec. akcjach pew­ po zakończeniu p r o c e s u kształtowania g r a n i c p o l - w a n i e dzieci i młodzieży w d u c h u p o l s k i m , b y podjąć następnie s z e r o k o działalność dla d l a około półtora m i l i o n a ludności p o l s k i e j pozostałej n a Republiki Weimarskiej Polaków w N i e m c z e c h Mądzik 1923-1938, s. 63-82. A r t y k u ł ten, s k o - n i e m i e c k i c h . Ludność t a oczekiwała od R z e c z y p o s p o l i t e j kresie r e a l i z o w a n i a informuje Polonii tyfliskiej. temu służyły J a k zwykle zakrojoną kolonie letnie, p r z y tego rodzaju się one i t u t a j , i to zarówno po O s p r a w a c h t y c h t r a k t u j e artykuł C h a ł u p ­ kwestie zasad do P o l s k i , zasięg a k c j i k o l o n i j n e j , kwalifikacji rozmieszczenie dzieci n a wyjazdy turnusów n a t e r e n i e P o l s k i , s t o s u n e k władz n i e m i e c k i c h do tej a k c j i , działalność finansową z nią z w i ą ­ zaną i w r e s z c i e jej rezultaty. Organizowana w latach 1923-1938 działalność kolo­ n i j n a d l a d z i e c i p o l s k i c h z N i e m i e c , Górnego Śląska, O p o l s z c z y z n y i Gdańska była Pod względem wielkości jedną z najważniejszych przez Drugą dzieci z i to obyczaje dobrze Rzeczpospolitą. Niemiec miało W kontakt efekcie a k c j i społecznych t e j działalności, z krajem rodzinnym. Poznawały n a r o d o w e , język, uczyły się p o l s k i c h tańców i piosenek. zorganizowana akcja ukierunkowana prowadzonych ok. 120 tysięcy n a zachowanie one W polskich zwyczaje sumie odrębności d o w e j P o l a k ó w w N i e m c z e c h , umożliwiająca p a t r i o t y c z n e w y c h o w a n i e była naro­ młodego p o ­ kolenia. w Mało z n a n a jest również w e współczesnej l i t e r a t u r z e polonijnej p e w n y m s t o p n i u przybliżą n a m T a d e u s z R a d z i k - w a r t y k u l e t e m a t y k a , którą pt. Szkolnictwo �288 RECENZJE polskie Po w Wielkiej zakończeniu Brytanii I I wojny I ARTYKUŁY w latach światowej RECENZYJNE 1945-1954. Instytucje n a terenie i organizacje, Wielkiej s. 83-113. B r y t a n i i znalazło się o k . 250 tysięcy Polaków. B y l i to n i e t y l k o l u d z i e dorośli, ale również d z i e c i i młodzież. Z każdym r o k i e m przybywało też n o w y c h o b y w a t e l i polskiego pochodzenia, potom­ k ó w osiadłej t a m e m i g r a c j i . Zaistniała więc p i l n a konieczność z o r g a n i z o w a n i a szkol­ nictwa wojny i w polskiego, a właściwie związku ze zmianą jego zakończeniu przez rząd brytyjski Rządu Jedności N a r o d o w e j , który powstał w wy­ Polsce. Działalność ta obejmowała s z k o l n i c t w o p o d s t a w o w e , średnie i wyższe. Regulowało ją s z e r e g ustaleń z rządem a n g i e l s k i m , p r z y b r y t y j s k i m Polish wstała po stosunków p o l i t y c z n y c h po u z n a n i u (w l i p c u 1954 r.) T y m c z a s o w e g o zwolonej przeorganizowania section, w której koncentrowały d l a młodzieży p o l s k i e j . P r z e d m i o t o w y pozwala n a szersze poznanie m i n i s t e r s t w i e oświaty p o ­ się s p r a w y związane artykuł o bogatej w a r s t w i e ze szkołami dokumentacyjnej złożonych problemów s z k o l n i c t w a polskiego w k i e j B r y t a n i i . S z k o l n i c t w o to i związane ¡z n i m różne i n s t y t u c j e polonijne teryzowało się dużą sprawnością organizacyjną, a jego zasługi w Wiel­ charak­ kreowaniu pol­ s k i e j i n t e l i g e n c j i w t y m k r a j u były ' z n a m i e n n e . Interesującej stwo problematyki zachodnioniemieckie Federalnej Niemiec, dotyczy wobec artykuł działalności s. 114-135. D a n e Grzegorza środowisk Społeczeń­ J a n u s z a pt. polonijnych o liczbie P o l a k ó w w w Republice Niemczech Zachodnich są dość zróżnicowane. P o d a w a n e są d w i e l i c z b y : p i e r w s z a ok. 80 tysięcy oraz d r u g a ok. 130-150 tysięcy. F a k t e m niewątpliwym jest, że P o l o n i a z różnych okresów n a s z e j h i s t o r i i , a s z a c u n k o w o tutejsza wywodzi się ok. 52 tysięcy to c i , którzy w y ­ w i e z i e n i n a roboty do byłej t r z e c i e j R z e s z y , pozostali t a m po I I w o j n i e światowej. P o n a d t o do P o l o n i i t e j zaliczyć należy również t y c h , którzy znaleźli się n a t e r e n i e RFN w ramach zdaniem a k c j i łączenia rodzin lub na innych Suma zasadach. sumarum, a u t o r a , wielkość P o l o n i i n a t e r e n i e R F N należy szacować n a 200 tysięcy osób. Dopełniając i n f o r m a c j i o zawartości o m a w i a n e g o „Rocznika" wspomnieć j e s z c z e należy o interesującym a r t y k u l e pt. Korespondencja skiej i Azjatyckiej z Towarzystwem Achmatowicz-Otok, zastosowania Andrzej teorii dyfuzji „Polonia", Polonii Lisowski i Andrzej innowacji Australijskiej, s. 136-159. A u t o r z y Kowalczyk, podjęli do badań n a d Polonią. W Afrykań­ artykułu, w Anna n i m próbę s u m i e j e s t to i n ­ teresujące s p o j r z e n i e n a zbiorowość polonijną odbiegające od jakże częstego jeszcze w n a s z e j l i t e r a t u r z e wyłączenia historyczengo omawiania Specjaliści zajmujący się artykuł J a c k a Serwańskiego w latach Chicago formy w oświatą polonijną pt. Niektóre z zagadnienia nauczania siedemdziesiątych, s. 160-171. W s k a z u j e tego n a u c z a n i a , i to zarówno w sensie p e d a g o g i c z n y m , n y m . N a w s z y s t k i c h poziomach nauczania odczuwa pomocy naukowych i podręczników, angielskojęzycznych. wiele tematyki oczekując Nie wchodząc zwłaszcza w rodzi od P o l o n i i , t a k mało j e j d a j e m y ? się przeczytają języka on n a polskiego różnorodność jak i instytucjonal­ się d o t k l i w y pomyślanych meritum, polonijnej. zainteresowaniem brak odpowiednich specjalnie pytanie: A l e to już s p r a w a dla osób dlaczego tak n i e do r o z ­ trząsania t u t a j . Omawiany sa polska sięgają 1948 г., szyńskiego", ona „Rocznik" kończy artykuł Stanisława Z a h r a d n i k a w Czechosłowacji ważną rolę publicystyczną. narodowoobronny, początkowo W numer „Tygodnika C i e ­ przeważającej przeciw p r z e c i w c z e c h i z a c j i . W y d a w a ł y ją różne u g r u p o w a n i a ne, słowem oddziaływała germanizacji, mierze miała później zaś społeczne, r e l i g i j n e i p o l i t y c z ­ ona n a w s z y s t k i e n u r t y życia ludności p o l s k i e j w g r a n i c a c h państwa czeskiego. Pra­ zatytułowany 1920-1980, s. 173-179. P r a s a t a , której początki k i e d y to pojawił się w C i e s z y n i e p i e r w s z y spełniała charakter w latach osiadłej �RECENZJE Tematykę 289 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E „Rocznika" dopełniają recenzje i dział „Kroniki". G o d z i wspomnieć o s t a r a n n e j r e d a k c j i tego k o l e j n e g o numeru pisma. W się j e s z c z e sumie otrzyma­ liśmy t e k s t y n a p r a w d ę bogate i n f o r m a c y j n i e , r z e t e l n e i k o m p e t e n t n e . K a ż d y z z a p r e z n t o w a n y c h artykułów w y m a g a szczegółowego z n a w s t w a t e m a t u , stąd też p r z e d ­ stawione omówienie traktować należy jako refleksje czytelnika, a nie uwagi r e ­ cenzenta. Antoni JANINĘ Wydawniczy, I DOMINIQUE Warszawa Cywilizacja SOURDEL, islamu, Państwowy i zagadnienia związane z tą najmłodszą religią uwagę w i e l u l u d z i n a u k i pochodzących z europejskiego łego na tradycji jest to r e l i g i a wciąż chrześcijańskiej. nadal bardzo jeszcze posiadająca Zainteresowanie dynamiczna wielką siłę i — pomimo ekspansywną, się, i s l a m tradycji, niejednokrotnie wchłaniał (i bibliografie monoteiczną absorbują kręgu k u l t u r o w e g o islamem dalej wyros­ jest t y m większe, że okresowych kryzysów co jest szczególnie w w i e l u współczesnych k r a j a c h C z a r n e j A f r y k i i A z j i Rozprzestrzeniając Instytut 1980, ss. 671, 148 i l u s t r a c j i czarno-białych, 16 i l u s t r . k o l o ­ r o w y c h , 65 rysunków, t a b l i c i m a p w tekście, 5 m a p l u z e m , Islam Kuczyński Południowo-Wschodniej. to czyni) wiele narodowych b a r d z o o d m i e n n y c h od t y c h , z których t a r e l i g i a wyrosła, n p . a r a b s k i c h beduinów. Jednakże dzięki p r o s t e m u i przystępnemu k o d e k s o w i wiązań i n d y w i d u a l n y c h nych czy n a r o d o w y c h ukształtować s w o i c h kulturowego — widoczne i społecznych oraz zastąpieniu więzi k l a n o w y c h , obowiązkiem wyznawców wyciskając n a nich braterstwa niezależnie swoje muzułmanów, od p o c h o d z e n i a religia zobo­ plemien­ ta potrafiła narodowego c z y też c h a r a k t e r y s t y c z n e piętno, które do d z i s i a j s t a n o w i o s w o i s t e j odmienności muzułmanów. Celem pracy sformułowanej małżeństwa Sourdel n a założeniach proroka M u h a m m a d a jest u k a z a n i e prawno-religijnych cywilizacji islamu, cywilizacji opartych n a ogłoszonym przez O b j a w i e n i u , t j . od V I I w. aż do r o z b i c i a i m p e r i u m muzułmań­ skiego p r z e z n a j a z d y T u r k ó w i Mongołów. Książka t a zasługuje nie m a zbyt w i e l u n a uznanie z kilku powodó^ Po pierwsze studiów s y n t e t y c z n y c h dotyczących p r z e d s t a w i o n e j dlatego, przez r ó w p r o b l e m a t y k i ; po drugie, że może o n a służyć — j a k się wyraził w że auto­ przedmowie R a y m o n d B l o c h — z a d o b r y przykład z a s t o s o w a n i a m e t o d y h i s t o r y c z n e j , a po t r z e ­ cie, że z a w i e r a ogromną ilość materiałów f a k t o g r a f i c z n y c h , dzięki którym można ją traktować niemalże j a k o podręcznik h i s t o r i i (dotyczy to zwłaszcza części p i e r w s z e j ) . P r a c a składa się z t r z e c h części obejmujących n a j b a r d z i e j istotne t e m a t y dotyczące zarówno h i s t o r i i , r e l i g i i , j a k i aspektów społecznych oraz g o s p o d a r c z y c h imperium muzułmańskiego. Część p i e r w s z a p r z e d s t a w i a n a r o d z i n y i r o z p a d i m p e r i u m . Z a w a r t e działy informują o początkach 750), l o s a c h władzy padzie imperium latach 622- (750-936) i ośrodkach p r o w i n c j o n a l n y c h oraz o r o z ­ tło g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e przedmuzułmańskiej, a u t o r z y przedstawiają wspaniały s u k c e s t e j r e l i g i i był m i a s t k u p i e c k i c h niepokój w niej roz­ (w (900-1260). Naświetlając «konomiczne A r a b i i i centralnej c y w i l i z a c j i arabsko-muzułmańskiej jakby odpowiedzią i społeczno- tezę, że n a nurtujący powstania społeczeństwo i powsta­ n i e m b o g a t y c h rodów k u p i e c k i c h . Z a tą tezą przemawiają l i c z n e c y t a t y z Objawie­ nia d a l s z y c h rozdziałach autorzy Muhammada związany z rozkładem s y s t e m u p l e m i e n n e g o przedstawione w części d r u g i e j . W zapoznają czytelników z d z i e j a m i podbojów a r a b s k i c h , w a l k o władzę w tworzącym się imperium, z których Í9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 wyłoniła się p i e r w s z a dynastia kalifów — Umajjadów, �290 RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE a następnie d r u g a — Abbasydów. W a l k a o władzę doprowadziła już n a początku p o w s t a n i a i m p e r i u m a r a b s k i e g o do rozłamów, a n a w e t w a l k wewnętrznych. Podział muzułmanów n a sunnitów, szyitów i chacydżytów osłabiał n i e t y l k o władzę c e n ­ tralną, a l e i spójność nowo powstałego świata muzułmańskiego. N i e można z a ­ pominać, że podbite n a r o d y , n i e j e d n o k r o t n i e o w i e l o w i e k o w y c h t r a d y c j a c h , n p . Mezopotamia, P e r s j a c z y E g i p t , korzystając z o w y c h n i e s n a s e k starały się uzyskać niezależność polityczną. P o d k o n i e c i s t n i e n i a władzy kalifów a b b a s y d z k i c h c o r a z większe z n a c z e n i e uzyskują w o j s k o w i n a j e m n i c y t u r e c c y , którzy zdobywając — n i e j e d n o k r o t n i e siłą — urząd e m i r a , d o p r o w a d z i l i w końcu do o g r a n i c z e n i a t e j władzy, właściwie t y l k o do wypełniania f u n k c j i r e l i g i j n y c h . N a j a z d y t u r e c k i c h , a p o t e m m o n g o l s k i c h koczowników dokończyły dzieła p o l i t y c z n e j d e s t r u k c j i i m ­ p e r i u m a r a b s k i c h kalifów. Materiał f a k t o g r a f i c z n y tej części jest z w a r t y t e m a ­ t y c z n i e i chronologicznie, co umożliwia c z y t e l n i k o w i dokładne prześledzenie d z i e ­ jów p o l i t y c z n y c h i m p e r i u m muzułmańskiego od jego początków aż do u p a d k u . Część d r u g a z a w i e r a n a t o m i a s t rozdziały mówiące o r e l i g i i i społeczeństwie. W części t e j p r z e d s t a w i o n e są rozdziały ukazujące główne e l e m e n t y Objawienia M u h a m m a d a i i c h rozwój ( V I I - V I I I w.), kształtowanie się d o k t r y n i ruchów r e l i ­ g i j n y c h ( I X - X I I ) , a także p r a w o , i n s t y t u c j e p o l i t y c z n e i moralność. D o w i a d u j e m y się, j a k i e to e l e m e n t y zawierało O b j a w i e n i e P r o r o k a i j a k przedstawiał się i c h rozwój i i n t e r p r e t a c j a n a p r z e s t r z e n i dziejów. I s t n i e j e w i e l e i n t e r p r e t a c j i i rozbież­ ności w z g r o m a d z o n y c h t e k s t a c h Koranu. G ł ó w n y m p o w o d e m było to, że i c h z a p i s u dokonano dopiero po śmierci M u h a m m a d a . Trudności przysparzał także s a m język a r a b s k i posiadający wieloznaczność słów i p e w n y c h l i t e r p i s m a w p r z y p a d k u , gdy b r a k i m znaków d i a k r y t y c z n y c h . T a k niedoskonały zbiór stał się oczywiście źródłem a n a l i z y i i n t e r p r e t a c j i , których w y n i k i doprowadziły do p o w s t a w a n i a d o k ­ t r y n i ruchów r e l i g i j n y c h , , które p o z n a j e m y w t e j p r a c y . D y s k u s j e i s p o r y n a d Koranem i sunną, c z y l i tradycją, legły u p o d s t a w b u j n i e rozkwitającej filozofii muzułmańskiej. Z filozofią były natomiast ściśle związane n a u k i p r z y r o d n i c z e z a ­ pożyczone od c y w i l i z a c j i a n t y c z n e j . D a l e j p o z n a j e m y historię r o z w o j u p r a w a muzułmańskiego, które od początku miało c h a r a k t e r obowiązujący, zwłaszcza w s t o s u n k u do aktów o c h a r a k t e r z e k u l ­ t o w y m , do których ograniczała się istota r e l i g i i , t z n . r e c y t o w a n i a w y z n a n i a w i a r y , m o d l i t w y , postu, p i e l g r z y m k i i jałmużny. Z obowiązków k u l t o w y c h wynikały również p r a w a l u d z i , których reguły opierały się oczywiście n a w e r s e t a c h Koranu i s u n n i e . Dotyczyły one głównie k a r a n i a przestępstw, o r g a n i z o w a n i a życia r o d z i n ­ nego oraz p r a w własności i dziedziczenia. O c h r o n a z a s a d n i c z y c h p r a w każdej j e d ­ n o s t k i znajdowała w y r a z w i n s t y t u c j a c h p u b l i c z n y c h związanych z władzą. N a c z e l e t e j władzy stał k a l i f , początkowo j a k o w y k o n a w c a p r a w a i s l a m i c z n e g o u s t a n o ­ wionego przez P r o r o k a , a potem już t y l k o strażnika dogmatu. K a l i f przekazywał niektóre s w e u p r a w n i e n i a p o m o c n i k o m zajmującym się sądownictwem, a d m i n i s ­ tracją c z y s p r a w a m i w o j s k o w y m i . Niektórzy z n i c h , j a k n p . kadiowie-sędziowie, m u s i e l i znać p r a w o religijne, c z y l i szari'e. Z b i e g i e m l a t r o z b u d o w a n y do p r a w i e a b s u r d a l n y c h g r a n i c a p a r a t b i u r o k r a t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y coraz b a r d z i e j hamo­ w a ł rozwój społeczno-ekonomiczny i m p e r i u m , a ponadto stał się s i e d l i s k i e m n e ­ p o t y z m u i k o r u p c j i . I d e e m o r a l n e związane z c n o t a m i męskimi, c z y l i muruwwa, a pochodzące od beduinów A r a h i i przedmuzułmańskiej, coraz b a r d z i e j były m o ­ d y f i k o w a n e p r z e z z a s a d y moralności irańskiej bądź też indo-irańskiej, tracąc t y m s a m y m swoją surowość opartą n a szlachetności, o d w a d z e i d u m i e wojownika-zdobywcy. Część d r u g a n i e jest już t a k k o h e r e n t n a , j a k część p i e r w s z a . P o interesująco p r z e d s t a w i o n y c h p o d s t a w a c h d o k t r y n a l n y c h i s l a m u , a także k o m p o z y c j i ' i t e m a t y k i niektórych s u r , c z y l i wersetów Koranu, autorzy zapoznają c z y t e l n i k a z d o k t r y n a m i i r u c h a m i r e l i g i j n y m i u k a z a n y m i w porządku c h r o n o l o g i c z n y m . P o z n a j e m y tutaj �RECENZJE głównych przedstawicieli tych I ARTYKUŁY doktryn 291 RECENZYJNE c z y ruchów, i c h poglądy filozoficzno-reli- gijne, obce w p ł y w y i t d . Bardzo rzy się p r z e d e prawowiernego kazu p r a w o muzułmańskie, c z y l i szari'a. krótko zostało p o t r a k t o w a n e ograniczyli w s z y s t k i m do muzułmanina recytowania wyznania przedstawienia podstawowych wiary, „filarów" modlitwy, i jałmużny. Zupełnie skrótowo p o t r a k t o w a n o rodzinnego, pozycji kobiety Zupełnie b r a k informacji była (i jest n a d a l ) moralności, do Mekki w o d n i e s i e n i u do życia w społeczeństwie, d z i e c i c z y też służby i niewolników. w y z n a w c ó w , c z y l i umma. podstawowej kończy omówienie każdego t j . wypełniania n a ­ pielgrzymki zakres p r a w a bazy społecznej j e d n o s t k i społecznej, Uderza żeństwa S o u r d e l nieuwzględnianie p r z y o m a w i a n i u i wiary, poszczenia, dotyczących r o l i p o d s t a w o w e j gmina Auto­ obowiązujących prawa imperium jaką również w p r a c y mał­ muzułmańskiego, j a k też — chłopstwa. Część moralności i e t y k i i s l a m u , które ograniczono prawie drugą wyłącznie do rozważań teologów i filozofów. Część t r z e c i a d o t y c z y życia gospodarczego i środowiska społecznego. Rozdziały zawarte w t e j części przedstawiają panoramę i m p e r i u m i jego zasoby, pałac i o t o ­ czenie władcy, a także m i a s t o i środowisko m i e j s k i e . W z życiem gospodarczym Cywilizacja i s l a m u była i środowiskiem cywilizacją społecznym miejską części tej z a p o z n a j e m y imperium regionów p u s t y n n y c h , a więc w s z y s t k i m terenów, których życie zależało od w o d y i n a w a d n i a n i a . kie z n a c z e n i e wiają szereg przypisywano rozwijaniu nie p u b l i k o w a n y c h rysunków archeologa ki pustynne", pustyni, których r u i n y n i e były odkrywane rezydencjami J . Sauvageta na wiel­ przedsta­ ukazujących udowodnił, że t z w . „zam­ są n a p o g r a n i c z u przeznaczonymi przede Stąd też systemów i r y g a c y j n y c h . A u t o r z y sieci i s y s t e m y kanałów nawadniających. Tenże archeolog się muzułmańskiego. lub nawet odpoczynek i w centrum rozrywki mu­ zułmańskich możnowładców, l e c z c e n t r a m i ośrodków r o l n i c z y c h o p a r t y c h n a d o p r o ­ wadzonym do p e r f e k c j i rolnej, rodzajach o systemie irygacyjnym. Dalej dowiadujemy u p r a w , hodowli, wykonywanych rzemiosłach. bogactwach się o gospodarce n a t u r a l n y c h i i c h .przeróbce, a także Gospodarka merkantylna przeważała m i a s t a c h muzułmańskich i o n a też legła u p o d s t a w bujnego r o z w o j u w dużych h a n d u , które­ go s z l a k i lądowe i m o r s k i e obejmowały n i e t y l k o z i e m i e i m p e r i u m , ale p r a w i e ówcześnie z n a n y świat. K u p c y docierający brymi propagatorami Następna wszelkie czyli państwa o pałacu i o t o c z e n i u architektoniczną do­ idei islamu. część t r a k t u j e dochody cały do odległych zakątków świata b y l i o miejscu i z którego uprzywilejowanym, emanowały władcy. Z a p o z n a j e m y i wyglądem zewnętrznym k u któremu wszelkie objawy się z l o k a l i z a c j a m i , pałaców spływały jego potęgi, konstrukcją i zespołów pałacowych, które powstawały w m i e j s c a c h krzyżowania się szlaków h a n d l o w y c h , b a r d z o często w p o ­ bliżu r z e k l u b i n n y c h źródeł w o d y . Wznoszono j e z k a m i e n i a , z w y p a l a n e j wypalanej wewnętrzny układ opierał się n a c e n t r a l n y m dziedzińcu z portykami, przez znaczną liczbę pomieszczeń. W r a z z r o z b u d o w y w a n i e m pleksu otoczonym się pałacowego kom­ dochodziły do niego jeszcze meczet, łaźnie, sady, ogrody i p a r k i ze zwie­ rzyńcami. T e ostatnie i c h po śmierci w setki i nie- cegły, zwieńczano potężnymi wieżami i otaczano w y s o k i m i m u r a m i . I c h niewolników, służby, .rzemieślników służb i f u n k c j i . O p i s y i n t r y g , wspaniałych dworzan oddają miały przypominać w i e r n y m r a j u . N a d całością i sprawną pałacowego ten j e s t n a p i s a n y i atmosferę bardzo barwnie dworzan, czekającycb tego zespołu wszyscy podzieleni czuwały według życia, h i e r a r c h i i , w y g l ą d u l u d z i i pomieszczeń, ceremonii i parad, charakter i o wspaniałościach organizacją a także c o d z i e n n y c h zajęć k a l i f a i i n n y c h siedziby władcy muzułmańskiego. Rozdział i interesująco. Uwzględniono w n i m h i s t o r y c z n y rozwój a r c h i t e k t u r y pałacowej, wyglądu i f u n k c j i d w o r z a n , a także indywidualnych upodobań s a m y c h władców. Część ostatnia dostarcza czytelnikowi wiadomości dotyczących drugiego waż- �292 RECENZJE riego składnika społeczeństwa I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E muzułmańskiego — m i a s t a i środowiska miejskiego. Można je, idąc z a a u t o r a m i książki, określić j a k o „centrum p o l i t y c z n e , e k o n o m i c z ­ ne, r e l i g i j n e i a r t y s t y c z n e , gdzie mógł żyć w idealnym namiestnika, tam kupcy "tam odprawiano tam opracowywano spokoju. rytualną muzułmanin, dzięki k o m f o r t o w i Stąd w y k o n y w a n a prowadzili swoje modlitwę, interesy, jedyny szczegóły p r a w a , byłą i bezpieczeństwu, władza książęca l u b jego tam pracowali widoczny znak t a m pisano, w z n o s z o n o rzemieślnicy, jedności wspólnoty, budowle, dekorowano j e , t a m było pod d o s t a t k i e m w o d y bieżącej i dóbr k o n s u m p c y j n y c h , t a m w r e s z c i e znajdowały się cele p i e l g r z y m e k i o b i e k t y k u l t u , n a których b a r d z o się l e g e n d a r n y n y zarówno s a m y c h miast, j a k i jego głównych b u d o w l i czetów. P o z n a j e m y turę Opisy obrazu mieszczańskich, co n i e tego m i a s t a . W i a d o m o przecież, że większość m i a s t s t a n o w i l i prości ludzie — struk­ życia mieszkańców m i a s t a , które jego atmosferę, dotyczą głównie średnich w a r s t w pełnego — przede w s z y s t k i m m e ­ także hierarchię a d m i n i s t r a c j i , urzędów, zawodów, c z y l i spoełczno-polityczno-religijną. ciedla często opierał i r e l i g i j n y prestiż m i a s t a " (s. 358). O b r a z t e n uzupełniają l i c z n e p l a ­ rzemieślnicy, uliczni sprzedawcy, oddają odzwier­ mieszkańców robotnicy war­ sztatów c z y też służba i n i e w o l n i c y . Czytelnika, uderza który całkowity •struktury przeczytał brak dokładnie informacji wszystkie części o w s i muzułmańskiej. przestrzenno-urbanistycznej, j a k i zasad oraz Cywilizacji islamu, Dotyczy to zarówno jej sposobów współżycia jej mieszkańców. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze sferą życia rodzinnego, zwłaszcza uboższych w a r s t w ludności, a także z kształtowaniem się obyczajowości. Braki w swojej utrudniającymi pracy dostrzegają s a m i autorzy, dokładne p r z e s t u d i o w a n i e tłumacząc się przeszkodami k u l t u r y muzułmańskiej, a zwłaszcza k u m e n t a c j i . „Tak n a przykład — piszą w e wstępie do s w o j e j książki — społeczeństwa, w którym t a k u l t u r a wyrosła i rozprzestrzeniała się, źródła lub dokumentalne ukazują jedynie arystokrację oraz intelektualistów, do­ z całego opisowe pozostawia­ j ą c przeważnie w c i e n i u l u d pracujący" (s. 23). Pomimo wielkich warto wspomnianych erudytów, powyżej jest głębokim braków praca i subtelnym dwojga studium francuskich uczonych, cywilizacji islamu, i należy przeczytać, jeśli się c h c e zapoznać z bogatą i interesującą które kulturą muzułmańską. To obszerne naukowych, studium uzupełnia,.^ dodając mu szczególnych j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i c h , słownik osób, n a z w wartości zarówno geograficznych i termi­ nów, który właściwie jest małą encyklopedią k u l t u r y świata muzułmańskiego. P o ­ nadto wskazówki formacyjnych, bibliograficzne dotyczące wydawnictw periodycznych, a także dzieł o c h a r a k t e r z e ogólnym, umożliwiają dzieł i n ­ pogłębianie wie­ dzy. W y k a z t a b l i c c h r o n o l o g i c z n y c h oraz k o m p l e t m a p pozwalają prześledzić rozwój i s t o t n i e j s z y c h wydarzeń i faktów ze świata i s l a m u n i e t y l k o n a tle poszczególnych części i m p e r i u m , ale także n a tle wydarzeń E u r o p y Z a c h o d n i e j , Wschodniej. ficznych Całość z a m y k a i n d e k s osób, d y n a s t i i i p l e m i o n , oraz indeks rzeczowy. Dodatkowo s z a t a i l u s t r a c j i czarno-białych i k o l o r o w y c h , wzbogaca tę Bizancjum i Azji indeks nazw cenną pozycję r y s u n k i , tablice i mapy Andrzej geogra­ bogata w tekście. Romanowski �