https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70635be81b4cb1ec72128c73a71daf9.pdf b45a144740feb17f14068c0b874dcbab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1090 Title A name given to the resource Etnografia Buriacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.169-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Entnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 I S S N P L 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ETNOGRAFIA W BURIACJI P o n i ż s z y szkic jest r e z u l t a t e m obserwacji i k w e r e n d y przeprowadzonej podczas p o d r ó ż y n a u k o w e j do I r k u c k a i U ł a n - U d e odbytej w l u t y m i marcu 1983 r. Celem tej p o d r ó ż y bylo zebranie m a t e r i a ł ó w do o b r z ę d o ­ wości u B u r i a t ó w , u w a g i z a ś o badaniach n a u k o w y c h na t y m terenie powstały na marginesie zasadniczego t e m a t u moich prac. Nie m o g ą one zatem b y ć w y c z e r p u j ą c e i b y ć m o ż e z a w i e r a j ą istotne l u k i , a nawet b ł ę ­ dy. D e c y d u j ę się na ich p u b l i k a c j ę g ł ó w n i e z tego powodu, że i c h przed­ miot jest w Polsce nadal egzotyczny m i m o stosunkowo szerokiego za­ interesowania udzielanego r o l i P o l a k ó w w poznaniu S y b e r i i (w t y m także B u r i a c j i ) . Zainteresowanie to jednak z zasady p o m i j a t ł o , na j a k i m działali Polacy, najnowsze z a ś dzieje b a d a ń n a u k o w y c h nad s p o ł e c z e ń ­ stwem b u r i a c k i m są n i e m a l c a ł k o w i c i e w Polsce nieznane. Buriacja j a k o p o j ę c i e historyczne odnosi się do o b s z a r ó w zamieszka­ nych w p r z e s z ł o ś c i i częściowo obecnie przez B u r i a t ó w . L e ż ą one na za­ chód od B a j k a ł u (z c e n t r u m w I r k u c k u ) oraz na w s c h ó d od niego. W za­ chodniej części tego t e r y t o r i u m znajduje się obecnie autonomiczny okręg b u r i a c k i , we wschodniej zaś B u r i a c k a Autonomiczna R e p u b l i k a Radziecka w s k ł a d z i e RFSRR. Obszary te z e t k n ę ł y się z k o l o n i z a c j ą r o ­ syjską w X V I I w . i z tego j u ż o k r e ł u p o c h o d z ą pierwsze m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego. B y ł y one r e z u l t a t e m obserwacji p o d r ó ż n i k ó w i d y p l o m a ­ tów oraz n i e k t ó r y c h a d m i n i s t r a t o r ó w . Kompleksowe badania z zastoso­ waniem m e t o d n a u k o w y c h p o d j ę ł a w i e l k a syberyjska ekspedycja z lat 1733-1743 k i e r o w a n a przez G. M u l l e r a z u d z i a ł e m J. Gmelina, S. K r a szeninnikowa, J. L i n d e n a u i i n n y c h . O p r ó c z o p i s ó w p r z y r o d n i c z y c h p r z y ­ niosła ona p o w a ż n e studia historyczne oparte na miejscowych archiwaliach (obecnie j u ż utraconych) \ a częściowo t a k ż e obserwacje etnograficzne, nie u j ę t e w s z a k ż e w systematycznym opracowaniu. W k r ó t c e Rosyjska Akademia N a u k z o r g a n i z o w a ł a k o l e j n ą e k s p e d y c j ę s y b e r y j s k ą k i e r o w a n ą 1 Wymienić tu należy klasyczne dzieło Mullera: G. F . Miller, Opisanie Sibirskogo carstwa i wsiech proisszedszich w niem diel, S-Petersburg 1787; reedy­ cja tegoż: Istorija Sibiři, Moskwa—Leningrad 1937-1941, t.4.-2. Por. także I. G. G m e 1 i n, Reise durch Sibirien, Gottingen 1751-1752, t. 1-4. �170 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przez P. Pallasa, k t ó r y p o z o s t a w i ł d o s k o n a ł y opis badanych o b s z a r ó w z a w i e r a j ą c y wiele m a t e r i a ł u etnograficznego . Jego w s p ó ł t o w a r z y s z I . Georgi jest autorem pierwszego syntetycznego d z i e ł a o e t n o g r a f i i l u ­ d ó w i m p e r i u m rosyjskiego, w k t ó r y m z n a l a z ł y się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y buriackie (na marginesie w s p o m n ę , że polskie t a k ż e ) . Jeszcze w t y m s a m y m stuleciu p o w s t a ł a pierwsza monografia o B u r i a t a c h M . T a t a r i n o wa, k t ó r e j r ę k o p i s z 1765 r. d o c z e k a ł się w y d a n i a dopiero po d w u w i e ­ kach . 2 3 4 W i e k X I X p r z y n i ó s ł d w o j a k i e b o d ź c e dla i n t e n s y f i k a c j i b a d a ń . Jed­ n y m z n i c h b y ł a a k t y w i z a c j a osadnictwa p o c h o d z ą c e g o z t e r e n ó w euro­ pejskich i z w i ą z a n e z t y m potrzeby rozpoznania w a l o r ó w gospodarczych, w a r u n k ó w demograficznych i etnicznych. P o j a w i a się w ó w c z a s w i e l e prac ź r ó d ł o w y c h oraz syntetycznych o p a r t y c h na d o b r y m warsztacie d o k u m e n t a c y j n y m . D r u g i m b o d ź c e m s t a ł o się l o k o w a n i e z e s ł a ń c ó w p o l i ­ t y c z n y c h m . i n . na terenie B u r i a c j i . W n o s i l i o n i znaczne o ż y w i e n i e i n ­ telektualne w o s p a ł e d o t ą d ś r o d o w i s k a o charakterze a d m i n i s t r a c y j n o w o j s k o w y m i k u p i e c k i m , co p r z y c z y n i ł o s i ę do wzbogacenia ż y c i a k u l t u ­ ralnego i rozbudzenia z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą B u r i a t ó w j a k o w a r t o ś c i ą a u t o n o m i c z n ą . L i t e r a t u r a p r z e d m i o t u szczególnie p o d k r e ś l a w t y m k o n ­ t e k ś c i e w p ł y w d e k a b r y s t ó w . R o d z i ł y się w ten s p o s ó b tendencje do w y ż ­ szego n i ż d o t ą d w a r t o ś c i o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , co dotyczy z a r ó w n o k u l t u r y B u r i a t ó w , E w e n k ó w , jak też dawnych osadników rosyjskich. W p o ł ą c z e n i u z szerszym u d o s t ę p n i e n i e m o ś w i a t y s t w o r z y ł o to w a r u n k i dla w y k s z t a ł c e n i a p r z y s z ł y c h badaczy s p o ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . D z i ę ­ k i t e m u t r a f i l i do n a u k i D o r d ż i Banzarow, G a ł s a n Gombojew czy A . Szczapow, t e n ostatni p o c h o d z ą c y z c h ł o p s k i e j r o d z i n y r o s y j s k o - b u r i a c k i e j . Wszyscy w y m i e n i e n i d z i a ł a l i w p o ł o w i e X I X w . 5 Po to jednak, b y tacy l u b i m podobni ludzie m o g l i p r z e k s z t a ł c i ć się z k r a j o z n a w c ó w w uczonych, potrzebny b y ł jeszcze jeden bodziec. B y ł n i m r o z w ó j o r i e n t a l i s t y k i akademickiej w samej Rosji. O s i ą g n ę ł a ona a P. S. P a l l a s , Putieszestwie po raźnym prowincijam Rossijskoj impierii, S-Petersburg 1773-1788, cz. 1-3; wersja niemiecka tej pracy: Sammlungen historischer Nachrichten uber die mongolischen Volkerschaften, S-Petersburg 1776-1801, t. 1-2. * I . G . G e o r g i , Opisanije wsiech obita juszczich w Rossijskom gosudarstwie narodów, S-Petersburg 1776-1799, cz. 1-4 (opis Buriatów znajduje się w cz. 4). •» Opisanije o bratskich tatarach, socziniennoje korabielnego flota szturmanom Michajlo Tatarinowym, red. G. N. Rumjancew, Ulan-Ude 1958. « Ich ukoronowaniem była praca o charakterze encyklopedycznego kompen­ dium: K . R i t t e r , Ziemlewiedienije Azii. Geografija stran wchodjaszczich w sos- ¡ taw azijatskoj Rossii iii pogranicznych s nieju. Wostocznaja Sibiř: oziero Bajkal Щ i Pribajkalskije strany. Zabajkalie i stiep Gobi, S-Petersburg 1894-1895, cz. 1-2. • Należy tu także wymienić publikację, która jest doskonałym źródłem do badania Щ stosunków własnościowych, struktury rodziny itp.: Matierijały po issledowaniju Щ ziemlepolzowanija i chozjajstwiennogo byta sielskogo nasielenija Irkutskoj i Eni- Щ siejskoj gubernij, Irkutsk 1889-1894, t. 1-4. *| �ETNOGRAFIA BURIACJI 171 ś w i a t o w y poziom w dwu u n i w e r s y t e t a c h — petersburskim i k a z a ń s k i m . W europejskiej Rosji k s z t a ł c i l i się i d z i a ł a l i Banzarow i Gombojew, k t ó ­ rzy c a ł k o w i c i e weszli w kosmopolityczny ś w i a t orientalistyczny. Ś w i a t ten jednak o d d z i a ł y w a ł r ó w n i e ż na to, co działo się w samej B u r i a c j i . Uczeni p r z y j e ż d ż a l i t a m w celu prowadzenia s t u d i ó w terenowych, pod­ t r z y m u j ą c p r z y okazji z a p a ł u l o k a l n y c h amatorskich badaczy (por. ś w i a t o w y a u t o r y t e t mongolistyczny — Józef K o w a l e w s k i , Polak i p r o f e ­ sor u n i w e r s y t e t u w K a z a n i u oraz jego z w i ą z k i z b u r i a c k i m uczonym sa­ m o u k i e m I g u m n o w e m ) . N i e k t ó r z y uczeni buriaccy p o w r a c a l i po p e w n y m czasie w rodzinne strony, b y t a m k o n t y n u o w a ć badania i j e d n o c z e ś n i e s z e r z y ć o ś w i a t ę (por. G. C y b i k o w , znany dzięki swej w y p r a w i e do T y ­ betu). Z e w n ę t r z n e o d d z i a ł y w a n i e na r o d z ą c ą się n a u k ę b u r i a c k ą w y r a z i ł o się jednak najsilniej w pracach Syberyjskiego o d d z i a ł u Rosyjskiego T o ­ w a r z y s t w a Geograficznego. 1 T o w a r z y s t w o to (Russkoje Gieograficzeskoje Obszczestwo) p o w s t a ł o w 1845 r. j a k o agenda A k a d e m i i N a u k i istnieje do dziś. Jest ono i n s t y ­ tucją wielce z a s ł u ż o n ą dla poznania w s z y s t k i c h o b s z a r ó w p a ń s t w a , r ó w ­ nież w aspekcie etnograficznym. M i a ł o ono z r e s z t ą s w o j ą e t n o g r a f i c z n ą s e k c j ę . T o w a r z y s t w o o r g a n i z o w a ł o ekspedycje badacze, w s p o m a g a ł o miejscowych a m a t o r ó w - z b i e r a c z y , d o s t a r c z a ł o m o ż l i w o ś c i p u b l i k o w a n i a m a t e r i a ł ó w . P o c z ą t e k w y d a w n i c z e j d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a datuje się od 1846 r. i m o ż e b y ć uznany za c e z u r ę w y z n a c z a j ą c ą n o w o ż y t n y okres r o z w o j u w i e d z y etnograficznej w Rosji. S y b e r y j s k i ( p ó ź n i e j Wschodniosyberyjski) o d d z i a ł T o w a r z y s t w a zor­ g a n i z o w a ł się juz w 1851 r. i w r k ó t c e p r z y s t ą p i ł do p u b l i k o w a n i a prac swoich c z ł o n k ó w i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . W 1890 r. u r u c h o m i ł on s p e c j a l n ą serię w y d a w n i c z ą Z a p i s k i po Etnografii, k t ó r a s t a ł a się symbolem a k t y w ­ ności badawczej na t y m polu. J e m u też trzeba o d d a ć z a s ł u g ę o d k r y c i a talentu najwybitniejszego buriackiego etnografa, C h a n g a ł o w a , k t ó r e g o p r a c ę w s p i e r a ł o metodycznie i finansowo. O p r ó c z swoich w y d a w n i c t w y j n y c h O d d z i a ł Wschodniosyberyjski p u b l i k o w a ł też czasopisma o pro­ f i l u etnograficznym. Najbardziej z n a n y m z n i c h b y ł a „ S i b i r s k a j a Ż i w a j a s e r 4 ' I §- I i I I § I I I Starina" wzorowana na o g ó l n o r o s y j s k i e j „ Ż i w o j Star/nie". Ponadto m a ­ t e r i a ł y etnograficzne u k a z y w a ł y się w p u b l i k o w a n y c h poza T o w a r z y s t w e m pismach S i b i r s k i i A r c h i w " oraz S i b i r s k i i S b o r n i k " W y m i e n i ł e m t u jedynie n a j w a ż n i e j s z e t y t u ł y r e z y g n u j ą c z w y d ł u ż a n i a l i s t y k t ó r a J J J J J J J O J J У m o ż e i m p o n o w a ć z a s i ę g i e m d z i a ł a l n o ś c i w y d a w n i c z e j . T e m a t y k a buriacka z a j m o w a ł a w niej d o m i n u j ą c e miejsce. W ś r ó d i n s t y t u c j i p a t r o n u j ą c y c h gromadzeniu w i e d z y etnograficznej o B u r i a t a c h z n a j d o w a ł się t a k ż e K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y . D z i a ł a l n o ś ć m i syjna w ś r ó d m n i e j s z o ś c i w y m a g a ł a p r z y g o t o w a n i a z zakresu w i e r z e ń i o b r z ę d ó w l u d n o ś c i miejscowej. W y s t ę p o w a ł o t u t e ż s p r z ę ż e n i e zwrotne: n i e k t ó r z y misjonarze k o n c e n t r o w a l i się na poznaniu o b y c z a j ó w , aby do¬ s t a r c z y ć m a t e r i a ł u s w o i m kolegom. J e d n a k ż e t w ó r c z y u d z i a ł d u c h o w n y c h �172 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w badaniach nad B u r i a t a m i nie b y ł szczególnie a k t y w n y i o d b i e g a ł od d o k o n a ń misjonarzy na i n n y c h terenach, np. na A ł t a j u . Prasa k o ś c i e l n a z a m i e s z c z a ł a w s z a k ż e wiele p r z e d r u k ó w z i n n y c h ź r ó d e ł , w t y m t a k ż e z l o k a l n y c h gazet, p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do u t r w a l e n i a t y c h m a t e r i a ł ó w dla n a s t ę p n y c h p o k o l e ń badaczy . Ż y c i e naukowe S y b e r i i k o n c e n t r o w a ł o się w g u b e r n i a l n y m I r k u c k u , t a m t e ż m i a ł s w ą siedzibę Wschodniosyberyjski o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geo­ graficznego. Z p r z y c z y n topograficznych m o ż n a u w a ż a ć I r k u c k za me­ t r o p o l i ę b u r i a c k ą , miasto b o w i e m z n a j d o w a ł o się na terenach zasiedlo­ n y c h n i e g d y ś przez zachodnich B u r i a t ó w . N i c w i ę c dziwnego, że p r o b l e ­ m a t y k a b u r i a c k ą z a j m o w a ł a poczesne miejsce w ś r ó d z a d a ń realizowa­ n y c h przez i r k u c k i e p l a c ó w k i badawcze. B u r i a c i b y l i z r e s z t ą n a j l i c z n i e j ­ szą i ekonomicznie n a j w a ż n i e j s z ą g r u p ę e t n i c z n ą Syberii. O n i też znajdo­ w a l i się od dawna w c e n t r u m zainteresowania miejscowego m u z e u m . 6 M u z e u m i r k u c k i e jest p l a c ó w k ą w y j ą t k o w ą z a r ó w n o ze w z g l ę d u na s w ó j wiek, p o z y c j ę w k u l t u r o t w ó r c z e j d z i a ł a l n o ś c i , j a k t e ż z a s ó b m a ­ t e r i a ł ó w . W r o k u b i e ż ą c y m (1983) obchodzi ono 200-lecie istnienia, jest w i ę c j e d n y m z najstarszych m u z e ó w ś w i a t a . P o w s t a ł o j a k o gabinet oso­ b l i w o ś c i i biblioteka zarazem. Niewiele j e d n a k w i e m y o jego p o c z ą t k o ­ w y c h zbiorach, g d y ż s p ł o n ę ł o ono w r a z z i n w e n t a r z a m i i b i b l i o t e k ą w o l b r z y m i m p o ż a r z e 1879 г., k t ó r y p o c h ł o n ą ł c a ł e n i e m a l miasto. W z n o ­ w i ł o szybko d z i a ł a l n o ś ć jako p l a c ó w k a o o r i e n t a c j i etnograficznej i ar­ cheologicznej i zarazem agenda T o w a r z y s t w a Geograficznego . Do r e ­ w o l u c j i b y ł o ono n a j w i ę k s z y m m u z e u m Wschodniej Syberii, t o t e ż obej­ m o w a ł o s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą w i ę k s z ą część tego t e r y t o r i o m . Z b i o r y etno­ graficzne w ł ą c z a j ą przede w s z y t k i m m a t e r i a ł b u r i a c k i i ewenkijski, lecz t a k ż e j a k u c k i , a ł t a j s k i i p o c h o d z ą c y od r ó ż n y c h mniejszych l u d ó w . S ą to bardzo bogate i i n t e r e s u j ą c e kolekcje, k t ó r e t y l k o c z ę ś c i o w o d o c z e k a ł y 7 8 8 W ten sposób dwa tytuły uzyskały rangę źródła etnograficznego. Są to: „Irkutskie Eparchialnyje Wiedomosti" oraz „Prawosławnyj Błagowiestnik". To ostat­ nie pismo wydawane było w Moskwie, poświęcało jednak bardzo wiele miejsca Syberii (w każdym bądź razie Wschód dominował w jego treści), w tym szcze­ gólnie Buriatom. U k a z y w a ł y się w nim nie tylko przedruki, lecz także prace ory­ ginalne. Jako ciekawostkę można odnotować wypowiedz księdza Drewnowskiego, zesłanego za udział w powstaniu styczniowym i trudniącego się praktyką lekarską w gubernii irkuckiej. Przed powrotem do kraju wysoko ocenił on pracę d u c h o w i e ń ­ stwa prawosławnego wśród ludności autochtonicznej, m.in. z interesującego nas punktu widzenia: Proszczanie s irkutskoju duchownoju missieju, „Irkutskie E p a r ­ chialnyje Wiedomosti", 1892: nr 19 s. 1-7, nr 10 s. 1-5. 7 Fasadę powstałej wówczas siedziby muzeum zdobią tablice z widocznymi z daleka nazwiskami wybitnych badaczy Syberii wczesnego okresu: Muller, Pal­ las, Middendorf, Kraszeninnikow, Humboldt, Messerschmidt, Gmelin, Georgi, Ledebour, Wrangel (wg kolejności ich rozmieszczenia). Listę tę dedykuję tym, którzy skłonni są widzieć w Syberii „polską prowincję badawczą". Więcej dla poznania Syberii zdziałali inni Europejczycy, a w okresie późniejszym Rosjanie. Sprawdzałem wyrywkowo, co kolekcja zawdzięcza polskim etnografom z te­ renu Syberii. Księgi inwentarzowe nie notują żadnych nabytków od Sieroszewskie8 �«te.. 173 ETNOGRAFIA BURIACJI się opracowania naukowego. M i m o że muzeum posiada c i e k a w y d z i a ł h i s t o r y c z n y i w s p ó ł c z e s n y , m o ż n a je nadal t r a k t o w a ć jako p l a c ó w k ę e t n o g r a f i c z n ą . B y ł a b y to t e ż jedyna i n s t y t u c j a o tej specjalizacji w I r ­ k u c k u , etnografia nie jest b o w i e m d y s c y p l i n ą u p r a w i a n ą obecnie w t a m ­ tejszych o ś r o d k a c h n a u k o w y c h . W y d z i a ł h i s t o r y c z n y u n i w e r s y t e t u za­ t r u d n i a w p r a w d z i e k i l k u e t n o g r a f ó w , z a j m u j ą się o n i w s z a k ż e g ł ó w n i e d y d a k t y k ą i nie t w o r z ą ś r o d o w i s k a , na dodatek nie s p e c j a l i z u j ą się w k u l ­ turze b u r i a c k i e j . Podobnie j a k w p r z e s z ł o ś c i , r ó w n i e ż obecnie m u z e u m dostarcza f o r u m dla d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a Geograficznego (może t y l k o role niejako się o d w r ó c i ł y i to ostatnie d z i a ł a p r z y muzeum). T o w a r z y s t w o p e ł n i trzy funkcje — popularyzatorską, w y d a w n i c z ą i pobudzającą konkretne badania p r z y zastosowaniu r ó ż n o r a k i c h b o d ź c ó w . Jest ono nadal m i ę dzydyscyplinarne, brakuje w n i m jednak e t n o g r a f ó w , za t o a k t y w n i są archeolodzy. M i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć k i l k u p e ł n y c h entuzjazmu d z i a ł a c z y i zarazem uczonych, k t ó r z y m i m o w o l i p r z y p o m i n a l i d y n a m i c z n y okres prac T o w a r z y s t w a z p r z e ł o m u w i e k ó w . Z ż a l e m trzeba natomiast s t w i e r ­ dzić, że nie ma j u ż t a k i c h postaci w ś r ó d e t n o g r a f ó w , j a k i e w ó w c z a s o ż y ­ w i a ł y ż y c i e naukowe i d z i a ł a l n o ś ć s w y c h i n s t y t u c j i , b y w y m i e n i ć t y l k o D . K l e m e n c a (muzeum), G. Potanina, M . K r ó l a , I . Podgorbunskiego (To­ w a r z y s t w o ) czy B . Petriego (uniwersytet). P r z y m u z e u m m i e ś c i się t e ż biblioteka T o w a r z y s t w a b ę d ą c a u n i k a l ­ n y m zbiorem r z a d k i c h ź r ó d e ł i k o l e k c j ą bibliofilską, n i e k i e d y k o m p l e t n i e j s z ą od k s i ę g o z b i o r u B i b l i o t e k i i m . L e n i n a w M o s k w i e . Niestety w a ­ r u n k i lokalowe u t r u d n i a j ą j e j w ł a ś c i w e f u n k c j o n o w a n i e . 9 go (poza jednym zaginionym) czy Piłsudskiego. Feliks K o n dostarczył, zespół ka^ miennych figurek zwierząt oraz drewnianych naczyń z Tuwy, natomiast w archi­ wum fotograficznym jest kilka wykonanych przez niego zdjęć z tegoż terenu. M u ­ zeum posiada zbiór 7 akwarel Stanisława Katerli prezentujących obozowiska E w e n ­ ków oraz motywy irkuckie. Osoba autora, jego biografia oraz inne dzieła są nie­ znane i pracownicy muzeum byliby wdzięczni, za ewentualne informacje. Wymie­ nione przeze mnie polonica z archiwum muzealnego nie są oczywiście wyczerpu­ jące. • Należy w tym miejscu powiedzieć, że w początkach X X w. zatrudniony był w tej bibliotece (może nawet przez pewien czas ją prowadził) К. I . Giedroyć, autor jednej z publikowanych bibliografii. O tej postaci nie wspominają polskie opracowania, inicjały imion zaś nie pozwalają utożsamiać jej z geologiem księciem Antonim Giedroyciem, również zresztą zapomnianym przez polskich badaczy ze­ słania (o tym ostatnim wspomina Z. W ó j c i k , Aleksander Czekanowski, Lublin 1982, s. 204; tymczasem Słabczyński podaje w wątpliwość istnienie Antoniego, bez­ zasadnie zresztą, pisze natomiast o Aleksandrze; W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy pod­ różnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 123). Dodam, że w Irkucku pracują history­ cy radzieccy zajmujący się zesłańcami polskimi, tacy jak S. Kowal i B. Szostako­ wicz, którzy doskonale operują materiałem źródłowym i posiadają dużą wiedzę o temacie. Dziad tego ostatniego, Włodzimierz Szostakowicz syn osiedleńca pol­ skiego w Irkucku, był członkiem komitetu zarządzającego muzeum irkuckim i przez pewien czas jego kierownikiem. �174 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ B u r i a c i p r z y c i ą g a l i u w a g ę bardzo w i e l u badaczy nie t y l k o ze w z g l ę d u n a . i c h d o m i n u j ą c ą p o z y c j ę na etnicznej mapie rosyjskiego wschodu. S ą oni i n t e r e s u j ą c y m p r z e d m i o t e m b a d a ń t a k ż e z tego w z g l ę d u , że znaj­ d u j ą się na s k r z y ż o w a n i u k i e r u n k ó w geograficznych i k o n t a k t ó w k u l t u ­ r o w y c h . Pod w z g l ę d e m j ę z y k a i p o d s t a w o w y c h cech k u l t u r y n a l e ż ą do etnosu mongolskiego. I c h t e r y t o r i u m zaliczane jest do p o ł u d n i o w e j Sy­ b e r i i , ale j e d n o c z e ś n i e znajduje się t e ż na s k r a j u A z j i Centralnej. P r z y j ­ m o w a l i zatem i p r z e k a z y w a l i dalej w p ł y w y p o c h o d z ą c e z obu t y c h o b s z a r ó w . S t a n o w i ą najbardziej na p ó ł n o c w y s u n i ę t e ognisko k u l t u r y r e l i g i j n e j pochodzenia t y b e t a ń s k i e g o , a j e d n o c z e ś n i e silny o ś r o d e k sza­ m a n i z m u syberyjskiego. W i c h k u l t u r z e odnajdujemy ś l a d y bliskich k o n ­ t a k t ó w z l u d a m i t u n g u s k i m i oraz t u r e c k i m i z p ó ł n o c y (Jakuci) i p o ł u d ­ niowego zachodu ( A ł t a j , Sajany itp.). J e d n o c z e ś n i e u i c h t u r e c k i c h . i t u n ­ guskich s ą s i a d ó w z n a l a z ł y się elementy k u l t u r y mongolskiej. U zachod­ n i c h B u r i a t ó w (przedbajkalskich) nastąpiła t a k silna a k u l t u r a c j a do w z o r ó w rosyjskich, że p r a k t y c z n i e nie m o ż n a i c h j u ż u t o ż s a m i a ć z B u r i a t a m i t r a n s b a j k a l s k i m i . D o t y c z y to ż y c i a gospodarczego, j ę z y k a , s t y l u życia, a nawet cech psychicznych. Charakterystyczna jest postawa części inteligencji zachodnioburiackiej, k t ó r a w p o s z u k i w a n i u t o ż s a m o ś c i k u l ­ t u r o w e j przenosi się na w s c h ó d , gdzie żyje jeszcze „ t r a d y c j a b u r i a c k ą " . Z drugiej s t r o n y wiadomo, że nawet t a m nie istnieje j e d n o l i t y w z ó r owej t r a d y c j i . B u r i a c i podzieleni b y l i na wiele g r u p u m o w n i e n a z y w a n y c h p l e m i e n n y m i , p r z y c z y m p r ó b y ustalenia i c h liczby i cech w y r ó ż n i a j ą ­ cych nie d a ł y z a d o w a l a j ą c e g o r e z u l t a t u . Dopiero po r e w o l u c j i w p r o w a ¬ dzono jeden w s p ó l n y j ę z y k l i t e r a c k i o p a r t y dialekcie c h o r i ń s k i m nie znaczy to jednsk ŻG stcił się on j ę z y k i e m codziennym. Wszystkie te okoliczności s o r a w i l v że bardzo t r u d n o iest d o k o n a ć svntezv k u l t u r v b u r i a c k i e i " i że w zasadzie do p o ł o w y naszego stulecia koncentrowano się na o p i s y w a n i u jej r ó ż n o r o d n o ś c i . P o w s t a ł o w t e n s p o s ó b wiele p r z y ­ c z y n k ó w do etnogafii p o s z c z e g ó l n y c h g r u p l o k a l n y c h . P r z y c z y n k ó w t y c h , i to bardziej w a r t o ś c i o w y c h , b y ł y setki, t o t e ż m i j a się z celem i c h analiza czy prezentacja a u t o r ó w . Trzeba w s z a k ż e p o w i e ­ dzieć, że w g ł ó w n y m nurcie b a d a ń z n a j d o w a l i się autorzy buriaccy. Spod i c h p i ó r a w y s z ł y t e ż najwybitniejsze w ó w c z a s prace. Chodzi t u z w ł a s z c z a o d w u badaczy n a z y w a n y c h z a ł o ż y c i e l a m i b u r i a c k i e j e t n o g r a f i i D . B a n zarowa i N . C h a n g a ł o w a . W y j ą t k o w a p r a c o w i t o ś ć i talent tego ostat1 1 1 0 1 2 Próbę taką podjęła autorka leningradzka: K . W. W j a t к i n a , Oczerki kul­ tury i byta burjat, Leningrad 1969. Dziełem jego życia była praca Czernaja wiera iii szamanstwo u mongołow i drugie statji, S-Petersburg 1891 (użyty tu etnonim nie powinien mylić, w owym czasie stosowano go jako nadrzędny do Buriatów). Później opublikowane zostały jego pisma wszystkie: D. B a n z a r o w , Sobranie soczinienij, Moskwa 1955. Publikował on za życia w różnych czasooismach. Zebrano je i uzupełniono o pewne inedita w: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranie soczinienij, U ł a n - U d e 195811 1 2 �ETNOGRAFIA BURIACJI 175 i.i liego s p r a w i ł y , że s t a r c z y ł o b y zebranych przez niego m a t e r i a ł ó w jako jodstawy ź r ó d ł o w e j dla r o z w o j u w s p ó ł c z e s n e j etnografii B u r i a t ó w , a przynajmniej pewnych jej k i e r u n k ó w . W i ę k s z o ś ć relacji etnograficznych w o w y m okresie p o c h o d z i ł a od zachodnich B u r i a t ó w z n a j d u j ą c y c h się j u ż w ó w c z a s w d ł u g o t r w a ł y m kontakcie z osadnikami r o s y j s k i m i . Ś w i a d c z y to przede w s z y s t k i m o ak­ t y w n o ś c i ś r o d o w i s k a i r k u c k i e g o oraz inteligencji b u r i a c k i e j , k t ó r a zda­ w a ł a sobie s p r a w ę z tego, j a k szybko z a c h o d z ą procesy z m i a n y k u l t u ­ rowej, k t ó r e z m u s z a j ą etnografa do w y ś c i g u z czasem. Inaczej nieco sy­ tuacja w y g l ą d a ł a w B u r i a c j i wschodniej z a r ó w n o z p o w o d u powolnego procesu zmiany, j a k t e ż w z g l ę d n e j słabości ś r o d o w i s k a naukowego. Wypada nieco szerzej p r z e d s t a w i ć w a r u n k i , w j a k i c h ś r o d o w i s k o to p o ­ wstawało. U ł a n - U d e , dzisiejsza stolica R e p u b l i k i B u r i a c k i e j (do 1934 r. n a z y w a ł a się ona W i e r c h n i e u d i ń s k ) , b y ł o miastem wojskowym, urzędniczym i w dalszej k o l e j n o ś c i k u p i e c k i m . Pod w z g l ę d e m o ż y w i e n i a i n t e l e k t u a l ­ nego u s t ę p o w a ł o nie t y l k o I r k u c k o w i , lecz t a k ż e Czycie i Kjachcie. T ę o s t a t n i ą p r z e ś c i g n ę ł o z a u w a ż a l n i e pod w z g l ę d e m liczby m i e s z k a ń c ó w do­ piero p o d koniec X I X w . Przed r e w o l u c j ą praktycznie i s t n i a ł a t u jedna t y l k o i n s t y t u c j a o charakterze d y d a k t y c z n o - n a u k o w y m — I n s t y t u t J ę z y k ó w Wschodnich (1904-1907). B y ł a to p l a c ó w k a rodem z W ł a d y w o s toku, przeniesiona czasowo do W i e r c h n i e u d i ń s k a z p o w o d u z a g r o ż e n i a j a p o ń s k i e g o . Nie o d e g r a ł a ona w ł a ś c i w i e ż a d n e j r o l i w życiu i n t e l e k t u á l nym Buriacji . Z k o l e i K j a c h t a oraz j e j b l i s k i s ą s i a d T r o i c k o s a w s k zrobiły w X V I I I i X I X w . w y j ą t k o w ą k a r i e r ę . P o ł o ż o n e na granicy z M o n g o l i ą p r z e j ę ł y c a ł y p r a k t y c z n i e k o n t y n e n t a l n y handel z C h i n a m i , s t a ł y się cen­ t r u m n o w o ż y t n e j w e r s j i Szlaku jedwabnego, t y m razem zdominowanego przez h e r b a t ę . Wobec t y c h d w u miast W i e r c h n i e u d i ń s k b y ł jedynie p r o ­ w i n c j o n a l n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla wschodniej B u r i a c j i , o ż y w i o ­ n y m dodatkowo przez pobliskie b a r g u z i ń s k i e tereny z ł o t o n o ś n e . Szlak 1 3 14 -I960, t. 1-3. Bogata spuścizna autora nie została w pełni udostępniona. Według zasłyszanych opinii, w rękopisach znajdują się materiały dorównujące objętością już opublikowanym (trzy tomy cytowanej pracy liczą w sumie 1400 stron). Czy­ nione są wstępne starania o wydanie dzieł wszystkich Changałowa. Nawet fakt jej działania nie utrwalił się w pamięci dzisiejszego środowiska naukowego, historycy zaś, których na ten temat indagowałem, byli nim zaskoczeni. Źródłem mojej informacji była tablica pamiątkowa na budynku tej szkoły m ó w i ą ­ ca o antycarskiej demonstracji studentów w 1905 r. Było to praktycznie jedno bliźniacze miasto, w którym Kjachta stanowiła podmiejską osadę złożoną z rezydencji kupieckich, budynku urzędu celnego i ma­ gazynów towarowych. Znacznie większy Troickosawsk pełnił funkcje „podgrodzia" skupiającego infrastrukturę obsługującą Kjachtę. Toteż ta ostatnia była bardziej znana na zewnątrz i w 1934 r. nadała n a z w ę połączonemu organizmowi miejskie­ mu. i S 1 4 "i" ś , V Ь [¡ jíl \\ J | �1 176 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ h a n d l o w y z C h i n a m i t ę d y nie p r z e c h o d z i ł . W tej s y t u a c j i w ł a ś n i e K j a c h t a dzięki s w e m u bogactwu i k u p i e c k i e m u o ż y w i e n i u s t w a r z a ł a m o ż l i w o ś c i dla ż y c i a intelektualnego. T u p o w s t a ł a pierwsza na terenie wschodniej B u r i a c j i gazeta, t u t e ż zorganizowano pierwsze m u z e u m (1891), t u c i ą g ­ n ę l i z E u r o p y o s i e d l e ń c y w nadziei na k a r i e r ę i p r z y g o d ę . B y l i w ś r ó d nich i Polacy, j a k J. T a l k o - H r y n c e w i c z czy M . L i s o w s k i (przyrodnik), k t ó r z y jak najlepiej zapisali się w t r a d y c j a c h n a u k i b u r i a c k i e j i r o s y j ­ skiej. Uczestniczyli a k t y w n i e w t w o r z e n i u i p r a c y m u z e u m i r ó w n o l e g l e do niego p o w s t a ł e g o T r o i c k o s a w s k o - K j a c h t y ń s k i e g o o d d z i a ł u T o w a r z y s ­ t w a Geograficznego, k t ó r y o d e g r a ł w y b i t n ą r o l ę w organizacji b a d a ń t a k ż e etnograficznych — na terenie p o ł u d n i o w e j B u r i a c j i i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . O d d z i a ł o p u b l i k o w a ł przed r e w o l u c j ą 30 w y d a ń swego pisma . T a k p o w s t a ł o ś r o d o w i s k o p r z y c i ą g a j ą c e r ó w n i e ż z e s ł a ń c ó w oswobodzo­ n y c h z niezbyt o d l e g ł e j k a t o r g i n e r c z y ń s k i e j . S p o ś r ó d około 18 t y s i ę c y P o l a k ó w k t ó r z y znaleźli sie w S y b e r i i no p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m nie¬ k t ó r z y z a t r z y m y w a l i się w B u r i a c j i na d ł u ż e j , a i c h p o t o m k o w i e nieraz do dziś t u mieszkaia I n n i d ą ż y l i na z a c h ó d do I r k u c k a Tobolska i dal e i do E u r o p y po drodze niejednokrotnie p o z o s t a w i a j ą c ' p o sobie ś l a d y w postaci b a d a ń nad k l i m a t e m flora geologia czy etnografia B u r i a c i i W t e i ostatniej dziedzinie z a p i s a ł sie nie o d k r y t y dotad A p o l i n a r y Ord y ń s k i k t ó r e m u w a r t o p o ś w i e c i ć o d r ę b n y szkic i d o k o n a ć analizy zapi­ sanych przez niego m a t e r i a ł ó w nie d o s t r z e ż o n y c h przez badaczy » B y ć m o ż e odnaida sie t e ż i n n i k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w B u r i a c i i pozostawili po sobie nie znane jeszcze'zapiski z obserwacjami. W C e n t r a l n y m P a ń s t w o w v m A r c h i w u m B u r i a c k i e i A4SR zna idu ia sie n o n o ć reknnisv w ipz y k u p o l s k i m nie poddane d o t ą d kwerendzie. 1 5 1 6 K j a c h t a , podobnie jak I r k u c k , b y ł a o ś r o d k i e m r o s y j s k i m . B y ł o b y jednak b ł ę d e m sądzić, że nie t w o r z y ł a się t a m inteligencja buriacka. Ro­ sjanie nie m i e l i zwyczaju i z o l o w a ć się od l u d n o ś c i miejscowej, często też uczestniczyli w r o z w i j a n i u w ś r ó d niej o ś w i a t y ( p o w o ł a j m y się jeszcze raz na p r z y k ł a d z e s ł a ń c ó w , w t y m d e k a b r y s t ó w ) . D z i a ł a ł a t e ż sieć szkol­ n i c t w a publicznego. Stopniowo r o s ł a liczba B u r i a t ó w , k t ó r z y nie t y l k o r o z w i j a l i s a m o ś w i a d o m o ś ć k u l t u r a l n ą , lecz t a k ż e d ą ż y l i do uczynienia z niej h a s ł a j e d n o c z ą c e g o n a r ó d . " „Trudy Troickosawsko-Kjachtynskogo Otdielenija Priamurskogo Otdieła I m peratorskogo Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" (1898-1912). Ukazało się 15 to­ m ó w zawierających 30 zeszytów. Prócz tego publikowane były Protokoły tegoż od­ działu zawierające krótkie doniesienia naukowe. Według spisu z 1923 r. w całej Buriackiej A S S R było ich 214 osób. Ordyńskiego nie notują żadne polskie opracowania dotyczące P o l a k ó w bada­ jących Syberię. Człowiek ten spędził kilkanaście lat w Buriacji, po czym pra­ cował jako dziennikarz w zachodniej Syberii. Opublikował wiele obserwacji z ży­ cia Buriatów w ujęciu reportażowym (w sumie kilkaset stron druku). Część z nich ma znaczenie etnograficzne. 1 8 1 7 f �177 ETNOGRAFIA BURIACJI Marzenia o awansie k u l t u r a l n y m n a r o d u w ł a ś c i w e w i e l u przedsta­ wicielom i n t e l i g e n c j i b u r i a c k i e j w y b u c h ł y z n o w ą siłą po r e w o l u c j i . H a s ł a r ó w n y c h p r a w i ' p r z y ś p i e s z o n e g o r o z w o j u dla zacofanych l u d ó w z a k t y w i z o w a ł y d z i a ł a c z y w i e l u sfer życia. ( D o d a ć trzeba, że d o t y c z y ł o to t a k ż e etnicznych Rosjan, k t ó r z y z i n t e g r o w a l i się z k r a j e m t r a k t o w a ­ n y m przez n i c h j a k o ojczyzna drugiego stopnia.) Z w ł a s z c z a d z i a ł a c z e gospodarczy r o z u m i e l i p o t r z e b ę i n t e l e k t u a l n e j p o d b u d o w y dla z a c h o d z ą ­ cych zmian, czemu d a w a ł o w y r a z p u b l i k o w a n e przez Przybajkalskie Sto­ warzyszenie S p ó ł d z i e l c z e pismo „ P r i b a j k a l s k i j K r a j " (lata 1920-1921). Jego ł a m y w y p e ł n i a ł y studia historyczne, etnograficzne i gospodarcze. Wspomniane Stowarzyszenie z a i n i c j o w a ł o w y d a w a n i e biblioteczki p o pularnonaukowej, również zawierającej t e m a t y k ę etnograficzną. , S ł u s z n i e j b y ł o b y p o w i e d z i e ć , że Stowarzyszenie r e a l i z o w a ł o i n i c j a t y ­ w y r o d z ą c e się w ł o n i e p o w s t a ł e g o w 1918 r. w W i e r c h n i e u d i ń s k u T o ­ w a r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m , k t ó r e w 1920 r. Uczyło 50 c z ł o n ­ ków. W t y m ż e r o k u , k i e d y c z ł o n k o w i e jego p o l i c z y l i się i uznali, że jest ich z b y t m a ł o , d o p r o w a d z i l i do powstania — za ś r o d k i Stowarzyszenia Spółdzielców — Katedry wiedzy o Przybajkalu w Uniwersytecie Ludo­ w y m , r ó w n i e ż m ł o d e j p l a c ó w c e p o w o ł a n e j w 1920 r. I s t n i e j ą pisane i n ­ formacje z tego okresu, że K a t e d r a p u b l i k o w a ł a „ I z w i e s t i j a " z w y k ł a d a ­ m i w y g ł a s z a n y m i podczas zajęć, nie u d a ł o m i się jednak i c h o d s z u k a ć w bibliotekach. K a t e d r ą k i e r o w a ł h i s t o r y k W . Girczenko. P r z e s t a ł a ona istnieć, w r a z z u n i w e r s y t e t e m , w 1922 r. 18 i [ ić f . U t w o r z e n i e w 1923 r. B u r i a t - M o n g o l s k i e j r e p u b l i k i autonomicznej na terenie T r a n s b a j k a l i i b y ł o zatem nie t y l k o f o r m a l n y m a k t e m w y n i ­ k a j ą c y m z z a ł o ż e ń l e n i n o w s k i e j p o l i t y k i n a r o d o w o ś c i o w e j , lecz r ó w n i e ż rezultatem p r e s j i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k b u r j a c k i c h . Z r e s z t ą obie te l i n i e , o d g ó r n a i oddolna, w o w y m czasie " w s p ó ł b r z m i a ł y . Ś r o d o w i s k a te upat r y w a ł y w a u t o n o m i i nie f o r m ę izolacji od z e w n ę t r z n e g o ś w i a t a , lecz na o d w r ó t — m o ż l i w o ś ć kontrolowanego przez siebie i zgodnego z ogol­ n y m interesem B u r i a t ó w procesu modernizacji. S t o l i c ą z o s t a ł W i e r c h n i e u d i ń s k , n a j w i ę k s z e j u ż w ó w c z a s miasto r e p u b l i k i , b ę d ą c e jeszcze d w a lata w c z e ś n i e j c e n t r u m k r ó t k o t r w a ł e j Dalekowschodniej R e p u b l i k i Ra¬ dzieckiej. Podczas istnienia tej ostatniej p o w o ł a n o m u z e u m k r a j o z n a w cze ( 1 9 2 1 ) oraz p i e r w s z ą p l a c ó w k ę n a u k o w ą — B u r i a t - M o n g o l s k i Ko¬ 19 18 I Buriaci należą do mongolskiego zespołu kulturowego i . językowego, z tego 4 więc względu otrzymali w rosyjskojęzycznej literaturze podwójny etnomin o I Poziomach identyfikacji. Nazwa ta utrzymywała się do 1958 r. w dwu terminologii 1 oficjalnej. Sami Buriaci stosują etnomin „burjad", który rosyjscy osadnicy przero- I I i I I I bili jeszcze w X V I I w. na „brat", „bratskij". Niektóre późniejsze źródła wymieniają datę 1923, ja jednak opieram się na materiałach ówczesnych. Ponieważ funkcjonowanie instytuacji naukowych w Bu¬ nacji bezpośrednio po rewolucji nie doczekało się jeszcze skrótowego chociażby opracowania, poświęcam w i ę c temu zagadnieniu nieco w i ę c e j miejsca. B y ł to bo¬ wiem okres bardzo interesujący i płodny w inicjatywy. I 12 - 11 Etnografia Polska t. 28/2 - �178 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ m i t e t N a u k i (1922). K o m i t e t ten, b ę d ą c y c z y m ś w rodzaju m a ł e j akade­ m i i nauk, p o w s t a ł z i n i c j a t y w y d w ó c h autonomicznych o k r ę g ó w b u riackich. Jeden z n i c h z n a j d o w a ł się w Republice Dalekowschodniej, d r u g i z a ś na z a c h ó d od B a j k a ł u , czyU w Republice Rosyjskiej. Ś w i a d c z y to o autentycznie s p o ł e c z n y m charakterze p o m y s ł u . W p o c z ą t k o w y m okresie d z i a ł a n i a K o m i t e t k o n c e n t r o w a ł się na badaniach j ę z y k o w y c h i l i t e r a c ­ k i c h , - z a j ą ł się p r z y g o t o w a n i e m propozycji p o w o ł a n i a j ę z y k a literackiego, r o z p o c z ą ł prace nad s ł o w n i k i e m i p o d r ę c z n i k a m i . Równolegle, (od 1924 r.) d z i a ł a ł o w republice B u r i a t - M o n g o l s k i e T o ­ w a r z y s t w o N a u k o w e i m . D . Banzarowa, k t ó r e p o w s t a ł o zamiast T o w a ­ r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m r o z w i ą z a n e g o w 1923 r. P u b l i k o w a ł o ono w s p ó l n i e z K o m i t e t e m N a u k i pismo „ B u r j a t i e w i e d i e n i e " (1925-1930). U k a z a ł o się 7 jego w y d a ń ( u w z g l ę d n i a j ą c zaś ł ą c z n ą n u m e r a c j ę — 12) z a n i m z n i k ł o w r a z z w y d a w c ą . S t a ł o ono na stosunkowo w y s o k i m po­ ziomie i z a w i e r a ł o wiele m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , t a k ż e t y p u etnogra­ ficznego. M i a ł o charakter m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y zgodnie z t r a d y c j ą w p r o ­ w a d z o n ą przez T o w a r z y s t w o Geograficzne. Ostatni t o m nie z a p o w i a d a ł l i k w i d a c j i , natomiast w y t y c z a ł drogi na p r z y s z ł o ś ć , z a r ó w n o T o w a r z y ­ s t w u j a k i p i s m u . Wydarzenie to n a l e ż y ł ą c z y ć z p o d o b n y m losem u n i ­ w e r s y t e t u i r k u c k i e g o w t y m s a m y m czasie. W n i e k t ó r y c h ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h p o j a w i ł y się w ó w c z a s posta­ w y opozycji i n t e l e k t u a l n e j , co d o p r o w a d z i ł o do reorganizacji t y c h ś r o ­ dowisk w skali k r a j u . U n i w e r s y t e t i r k u c k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w k i l ­ k a n i e z a l e ż n y c h i n s t y t u t ó w (nie na d ł u g o z r e s z t ą ) , p e w n e z a ś lokalne t o w a r z y s t w a n a u k o w e r o z w i ą z a n o bezpowrotnie. I c h f u n k c j e p r z e j ę t e z o s t a ł y przez i n s t y t u c j e centralne, w d a n y m w y p a d k u T o w a r z y s t w o Ge­ ograficzne ZSRR oraz A k a d e m i ę N a u k . C z ę s t e reorganizacje w o w y m okresie nie s p r z y j a ł y r e a l i z o w a n i u d ł u g o f a l o w y c h i s k o o r d y n o w a n y c h p l a ­ n ó w n a u k o w y c h . B y ł y one uzasadniane o d c h y l e n i a m i nacjonalistyczny­ m i p e w n y c h badaczy, i c h zapatrzeniem w T y b e t jako ź r ó d ł o k u l t u r y re­ l i g i j n e j B u r i a t ó w oraz koncepcjami p a n m o n g o l i s t y c z n y m i w y r a ż a j ą c y ­ m i się w lansowaniu idei j e d n o l i t o ś c i B u r i a t ó w i M o n g o ł ó w w sensie k u l t u r o w y m i politycznym. Nieco w c z e ś n i e j (1929 r.) K o m i t e t N a u k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w P a ń ­ s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y i jeszcze t r z y k r o t n i e z m i e n i a j ą c n a z w y po­ z o s t a ł j e d y n ą p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą B u r i a c j i do 1958 r. specja­ l i z u j ą c ą się c a ł k o w i c i e w problematyce n a u k s p o ł e c z n y c h . B y ł on p o d ­ p o r z ą d k o w a n y r z ą d o w i R e p u b l i k i B u r i a c k i e j . U k a z a ł o się w ó w c z a s 31 t o m ó w w y d a w n i c t w n a u k o w y c h . P u b l i k a c j e pierwszego okresu k o n 2 0 2 1 » 1936 — Buriat-Mongolski P a ń s t w o w y Instytut Języka, Literatury i Historii; 1944 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury i Ekonomii: 1949 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury. Wszystkie wymienione wydawnictwa drukowane były w U ł a n - U d e . „Wiestnik Instituta Kultury Burjat-Mongolskoj ASSR", 1931, ukazały się 2 zeszyty (3 n-ry); 8 1 �179 ETNOGRAFIA BURIACJI c e n t r o w a ł y się na zagadnieniach k u l t u r y j ę z y k o w e j , sztuki ateizmu oraz ideologicznej w a l k i w j ę z y k o z n a s t w i e i historiografii. D r u g i okres (1939-1958) znamionuje znaczne podniesienie p o z i o m u naukowego, m . i n . d z i ę ­ ki n a p ł y w o w i n o w y c h k a d r w y k s z t a ł c o n y c h zgodnie z w y ż s z y m i w y m a ­ ganiami w a r s z t a t u . P r z e j ś c i e w 1958 r. do s t r u k t u r y A k a d e m i i N a u k •spowodowało nie t y l k o k o l e j n ą z m i a n ę n a z w y , lecz t e ż o t w o r z y ł o d r o ­ gę dla d y s c y p l i n d o t ą d nie u p r a w i a n y c h na ziemi b u r i a c k i e j , jeśli po­ miniemy przyjezdne ekspedycje — geologii, biologii i c h e m i i . Rozrasta­ ły się one na t y l e dynamicznie (dotyczy to t a k ż e nauk s p o ł e c z n y c h ) , że w 1966 r. p o w s t a ł a potrzeba w y d z i e l e n i a i c h w o d r ę b n e i n s t y t u t y . I s t ­ nieje i c h obecnie cztery, k t ó r e w r a z z Z a k ł a d e m E k o n o m i i t w o r z ą B u riacką F i l i ę Syberyjskiego O d d z i a ł u A N ZSRR. 2 2 Rok 1958 b y ł p r z e ł o m o w y nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji nauki. O t w o r z y ł on nowe, korzystne p e r s p e k t y w y przed d y s c y p l i n a m i humanistycznymi. W p r a w d z i e u t r a c i ł y one w y ł ą c z n o ś ć na terenie B u ­ riacji, z y s k a ł y jednak nowe b o d ź c e i zastrzyk sił. O i l e przedtem historia, etnografia i archeologia u p r a w i a n e b y ł y w j e d n y m z a k ł a d z i e l i c z ą c y m czterech p r a c o w n i k ó w , to obecnie stan etatowy w z r ó s ł do k i l k u n a s t u osób. S k o ń c z y ł się okres nacechowany w i e l o m a t r u d n o ś c i a m i . Przez pierwsze trzydziestolecie po r e w o l u c j i etnografia w B u r i a c j i p r z e ż y w a ł a w ł a ś c i w i e z a s t ó j . Nie dotyczy to m o ż e p i e r w s z y c h lat tego okresu, ale w ó w c z a s u k a z y w a ł y się przede w s z y s t k i m p u b l i k a c j e k o n t y ­ n u u j ą c e stary p r z y c z y n k a r s k i n u r t w badaniach, n i e k t ó r e t e ż s t a r a ł y się u w z g l ę d n i a ć z m i a n y p o j a w i a j ą c e się, w ś w i a d o m o ś c i l u d z i t u ż po r e w o ­ lucji. W k r ó t c e jednak n u r t t e n w y g a s ł . N a j w a ż n i e j s z y m chyba o s i ą g n i ę ­ ciem tego okresu jest praca profesora u n i w e r s y t e t u i r k u c k i e g o B . P e t r i e go Siemja i rod u siewiernych bur jat p u b l i k o w a n a w latach 1924-1925 w czterech r ó ż n y c h w y d a w n i c t w a c h . W 1934 r . h i s t o r i o g r a f i a buriacka p r z e s z ł a z w r o t z w i ą z a n y z k r y t y k ą d o m i n u j ą c e j d o t ą d koncepcji o n i e w y s t ę p o w a n i u w p r z e d r e w o l u c y j n y m w 1932 r. przekształcony w: „Kultura Burjatii" i wydawany wspólnie z Instytu­ tem Ochrony Zdrowia, publikowanie przerwano w tym samym roku po 4 zeszy­ tach. W latach 1939-1958 wydano 25 t o m ó w w kolejnej numeracji pod tytułami odpowiadającymi kolejnym nazwom instytutu. „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Jazyka, Literatury i Istorii", 1939-1941 (t. 1-6); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issle­ dowatielskogo Instituta Kultury i Ekonomiki", 1947-1949 (t. 7-9); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Kultury", 1950-1958 (t. 10-25; z nich t. 16 nieosiągalny w bibliotekach). Opis bibliograficzny powyższych w y ­ dawnictw spotykany w pewnych źródłach odbiega często od rzeczywistości, co może b y ć spowodowane ich rzadkością. W tym okresie publikowano „Kratkie Soobszczenija Burjatskogo Kompleksnogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta. 1959-1962 (z. 1-4) oraz Trudy tegoż in­ stytutu, 1959-1966 (z. 1-23), wydawane w Ulan-Ude. Dziesięć spośród tych ostat­ nich poświęcono problemom humanistycznym. ! 2 V �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s p o ł e c z e ń s t w i e b u r i a c k i m p o d z i a ł u klasowego i w a l k i klas. J e d n y m z j e j ź r ó d e ł b y ł y etnograficzne prace Petriego i jego poprzednika Szczapowa poświęcone wspólnocie krewniaczo-terytorialnej, k t ó r e wspólnotę t ę nie­ co i d e a l i z o w a ł y . K o r z y s t n y m r e z u l t a t e m owego z w r o t u b y ł o zajęcie się badaniem ź r ó d e ł a r c h i w a l n y c h , k r o n i k p r o w a d z o n y c h przez u ł u s y — w s p ó l n o t y buriackie — oraz k o d e k s ó w p r a w a zwyczajowego spisywa­ n y c h na u ż y t e k s a m o r z ą d o w y c h w ł a d z p o s z c z e g ó l n y c h „ p l e m i o n " . Ten k i e r u n e k badawczy z a o w o c o w a ł p ó ź n i e j p u b l i k a c j ą ź r ó d e ł oraz opraco­ waniami syntetyzującymi . 2 3 Z a n i m t o jednak n a s t ą p i ł o , p o w s t a ł a l u k a w badaniach etnograficz­ n y c h w y n i k a j ą c a z niedostatecznego * p r z y g o t o w a n i a metodologicznego i metodycznego k a d r y n a u k o w e j . L u k ę t ę w y p e ł n i a l i f o l k l o r y ś c i z a j m u ­ j ą c y s i ę zbieraniem i p u b l i k o w a n i e m t e k s t ó w . W ó w c z a s to zapisano w i e ­ le p r z e k a z ó w epickich oraz legend h i s t o r y c z n y c h . K o n c e n t r o w a n o się na drobniejszych f o r m a c h , g d y ż d o m i n u j ą c y w folklorze b u r i a c k i m epos 0 Geser-chanie (znany t e ż w M o n g o l i i i Tybecie, lecz w z u p e ł n i e o d m i e n ­ n y c h wersjach) d o c z e k a ł s i ę oczyszczenia z z a r z u t u o p a n m o n g o l i z m do­ piero w latach 50-tych. R ó w n i e ż j ę z y k o z n a w c y p r a c o w a l i nad z r ó ż n i c o ­ w a n i e m d i a l e k t ó w (temat ten pozostaje a k t u a l n y do dziś, atlas j ę z y k o w y z a ś znajduje się nadal w p r z y g o t o w a n i u ) . Badania etnograficzne sensu stricto w z n o w i o n o po 1950 r. r o z p o c z y n a j ą c od organizowania b a d a ń t e r e n o w y c h . J e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł y się p o j a w i a ć coraz liczniejsze p u b l i ­ kacje b ę d ą c e r e z u l t a t e m prac p o d j ę t y c h w c z e ś n i e j . i n t e n s y w n e studia nad ź r ó d ł a m i p i s a n y m i s t w o r z y ł y podstawy do w y ­ k s z t a ł c e n i a się etnografii historycznej z a j m u j ą c e j się s p o ł e c z e ń s t w e m okresu X V I I - X I X w . P r z y okazji w y s u n i ę t a z o s t a ł a w 1950 r. przez B . ' c i b i k o w a teza o d o b r o w o l n y m p r z y ł ą c z e n i u się B u r i a t ó w do Rosji, k t ó r a — j a k się zdaje — nie w p e ł n i u w z g l ę d n i a ł a postulat klasowej analizy (jeśli s p o ł e c z e ń s t w o b u r i a c k i e b y ł o f e u d a l n y m , m u s i a ł y się w n i m ś c i e r a ć sprzeczne interesy klasowe p r o w a d z ą c e do k o n f l i k t ó w r ó w ­ n i e ż w tej zasadniczej k w e s t i i politycznej). Zagadnienie to z n a l a z ł o d a l ­ sze n a ś w i e t l e n i e w pracach w y b i t n e g o h i s t o r y k a i etnografa Z a ł k i n d a , k t ó r y p o d j ą ł bardzo u d a n ą p r ó b ę analizy organizacji s p o ł e c z n e j , rodowej 2 4 1 rodzinnej, f o r m życia gospodarczego i s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h . Jest to — j a k d o t ą d — najlepsza synteza w i e d z y o s t r u k t u r z e s p o ł e c z e ń ­ stwa buriackiego. W nurcie etnografii historycznej p o z o s t a j ą t a k ż e d o s y ć liczne studia nad f o r m o w a n i e m się r ó ż n y c h g r u p p l e m i e n n y c h czy t e ż n a w e t h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . K w a l i f i k u j e się je j a k o etnogenetyczne, i c h r o - и Por. C . B. C y d e n d a m b a j e w , Burjatskie istoriczeskie chroniki i rodoslovjnyje, Ulan-Ude 1973. E . M. Z a ł k i n d , Obszczestwiennyj stroj bur jat w XVIII — pierwoj połowinie XIX w., Moskwa 1973. 2 4 �ETNOGRAFIA BURIACJI 181 dowód zaś s i ę g a lat 30-tych i 40-tych, k i e d y to etnografowie-amatorzy spisywali bez pomocy i n s t y t u c j i n a u k o w y c h relacje w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a . N a w i ą z y w a ł y one do t r a d y c y j n e j f o r m y k r o n i k i historycznej k o n k r e t ­ nej grupy i w znacznym stopniu o p e r o w a ł y m a t e r i a ł e m f o l k l o r y s t y c z ­ nym. Zagadnienia etnogenezy p o d e j m o w a l i r ó w n i e ż uczeni profesjonal­ n i ' * . Trzeba j e d n a k p o d k r e ś l i ć , że z p u n k t u widzenia r o l i , j a k ą odegrali przedstawiciele obu t y c h k i e r u n k ó w w n a j n o w s z y m okresie r o z w o j u etnografii b u r i a c k i e j , amatorzy z a s ł u ż y l i się niemniej od uczonych z u k s z t a ł t o w a n y m warsztatem, g ł ó w n i e d z i ę k i ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i m a ­ teriału. J e d n y m z t y c h wysoce z a s ł u ż o n y c h b y ł S. P. B a ł d a j e w , a u t o r dwu k s i ą ż e k i k i l k u n a s t u a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i p e w n y c h g r u p buriackich, o b r z ę d o w o ś c i weselnej i f o l k l o r o w i . W okresie n a j u b o ż s z y m w p u b l i k a c j e etnograficzne (przed 1960 r.) pojawiały się prace t r a k t u j ą c e o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i gospodarce, g d y ż prowadzono je w k i l k u r ó ż n y c h i n s t y t u c j a c h , z w ł a s z c z a w m u z e u m . Podsumowaniem tego k i e r u n k u badawczego s t a ł a się k s i ą ż k a T u g u t o w a . T e m a t y k a ta jest k o n t y n u o w a n a , z w ł a s z c z a poza s t r u k t u r ą A k a d e ­ mii Nauk. Z k o l e i p r o b l e m a t y k a etnosocjologiczna o b e j m u j ą c a procesy zmian w s p ó ł c z e s n y c h i s t o s u n k ó w m i ę d z y e t n i c z n y c h , c z ę s t o podjemowana w i n n y c h o ś r o d k a c h ZSRR, z n a j d o w a ł a się d o t ą d w B u r i a c j i na d a l ­ szym miejscu. O m ó w i e n i e p e w n y c h prac z tego zakresu z n a l a z ł o się nawet w j ę z y k u p o l s k i m . U w a g ę e t n o g r a f ó w od d a w n a p r z y c i ą g a j ą pewne aspekty o b r z ę d o w o ­ ści religijnej, t y m bardziej i n t e r e s u j ą c e , że w B u r i a c j i reprezentowane są szamanizm, l a m a i z m i p r a w o s ł a w i e w w y d a n i a c h o r t o d o k s y j n y m i sekciarskim. Ponadto l a m a i z m p r z e ż y w a ł r ó ż n e f o r m y ruchu reformator­ skiego oraz t w o r z y ł synkretyczne z w i ą z k i z u d z i a ł e m szamanizmu i c h r z e ś ­ cijaństwa. P o w a ż n e miejsce w t y c h badaniach zajmuje aspekt p r a k t y c z ­ ny, mianowicie poszukiwanie skutecznych d r ó g laicyzacji. W ś r ó d bada­ czy tego n u r t u najwybitniejsze miejsce n a l e ż y do К . M . Gierasimowej, która zajmuje się r e l i g i o z n a w s t w e m nie t y l k o w aspekcie etnograficznym. Podejmuje ona r ó w n i e ż zagadnienia historyczne oraz estetyki w sztuce buddyjskiej. Ten k r ą g p r o b l e m ó w posiada b o g a t ą l i t e r a t u r ę jeszcze z o k r e ­ su przedrewolucyjnego (o studiach nad szamanizmem w s p o m i n a m na dalszym miejscu). T e r y t o r i u m B u r i a c j i jest wieloetniczne, t o t e ż nie m o g ł o z a b r a k n ą ć r ó w n i e ż b a d a ń nad E w e n k a m i oraz d a w n y m i osadnikami r o s y j s k i m i — 2 6 2 7 8 5 Najciekawszym przykładem publikacji typu amatorskiego jest: I . M . Manż i g i j e w, Jangutskij burjatskij rod, U ł a n - U d e 1960. Z kolei najlepszą próbą pro­ fesjonalnego autora stanowi G. N. R u m j a n e e w, Proischożdenie chorinskich bur jat, Ułan-Ude 1962. I. E . T u g u t o w, Materialnaja kultura bur jat, Ułan-Ude 1958. » B. J e w s i e w i с к i, Problematyka badań współczesnej wsi buriackiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 10: 1968, s. 107-116. 2 6 �~y 1S2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s t a r o o b r z ę d o w c a m i , c z y l i w y z n a w c a m i sekt p r a w o s ł a w n y c h . k t ó r y c h re­ presje z e p c h n ę ł y do S y b e r i i jeszcze w X V I I w . S t a r o o b r z ę d o w c y (ina­ czej z w a n i siemiejskimi) nadal jeszcze często s t a n o w i ą zwarte s p o ł e c z n o ­ ści c h a r a k t e r y z u j ą c e się s w o i s t ą k u l t u r ą i s i l n y m p r z y w i ą z a n i e m do j e j w z o r ó w . K o n t y n u u j ą oni s w o j ą s p e c y f i k ę p o l e g a j ą c ą m . i n . na w y s o k i m poziomie g o s p o d a r n o ś c i i w i ę z i g r u p o w e j , co w y r ó ż n i a i c h k o r z y s t n i e od otoczenia. B y l i o n i p r z e d m i o t e m zainteresowania w i e l u badaczy p r z e d r e w o l u c j ą , r ó w n i e ż w n a j n o w s z y m okresie nie jest to specjalizacja za­ n i e d b a n a . Z kolei zainteresowanie E w e n k a m i ( z w a n y m i d a w n i e j T u n ­ guzami), najliczniejszym l u d e m m a n d ż u r s k i e j g r u p y j ę z y k o w e j , nie od­ powiada randze tego etnosu. O c e n ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć do etnografii r a ­ dzieckiej w ogóle, nie dotyczy ona w y ł ą c z n i e ś r o d o w i s k a b u r i a c k i e g o . 28 29 N i e k t ó r e z w y m i e n i o n y c h t u t e m a t ó w realizuje się pod szyldem i n ­ n y c h d y s c y p l i n , czasami t e ż poza p l a c ó w k ą A k a d e m i i N a u k . Z e s p ó ł et­ n o g r a f ó w w A k a d e m i i liczy 4 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h i 1 techniczne­ go, t o t e ż nie b y ł b y w stanie p o d o ł a ć t y l u zadaniom. N i e m n i e j rodzaj p r o b l e m ó w , nad k t ó r y m i pracuje, oraz w y n i k i z a s ł u g u j ą na u w a g ę i uzna­ nie. N a p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ł b y m opracowanie n a j b l i ż s z e m o i m zainteresowaniom a p o ś w i ę c o n e rodzinie . Oparte ono z o s t a ł o na s k r u ­ p u l a t n y m w y k o r z y s t a n i u dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u oraz na badaniach w ł a s n y c h a u t o r k i i s t a n o w i bardzo c i e k a w ą i w y w a ż o n ą p r ó ­ b ę syntezy i s t n i e j ą c y c h m a t e r i a ł ó w . Jest to z p e w n o ś c i ą pierwsza w a ż n a praca o rodzinie i o b r z ę d o w o ś c i u l u d ó w m o n g o l s k i c h , j a k a się w ogóle p o j a w i ł a . N a p o d o b n ą o c e n ę z a s ł u g u j e r ó w n i e ż podsumowanie d o t y c h ­ czasowej w i e d z y o szamanizmie u B u r i a t ó w , dobrze osadzone w m a t e r i a ­ le f a k t y c z n y m i o d w o ł u j ą c e się do analizy p o r ó w n a w c z e j . Jest to r ó w ­ nież pierwsza p u b l i k a c j a na dany temat p o d j ę t a z a m b i c j ą w y c z e r p a n i a zagadnienia. Opracowania d w u p o z o s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w zeSpołu nie n o ­ szą cech n o w o ś c i i s t a n o w i ą p r ó b ę doskonalenia w a r s z t a t u badawczego. P o ś w i ę c o n e s ą etnogenezie oraz p r z e m i a n o m w s p ó ł c z e s n e j w s i . 3 0 3 1 3 2 Z e s p ó ł uczestniczy obecnie w realizacji k i l k u z a d a ń . J e d n y m z n i c h jest temat „ W s p ó ł c z e s n y b y t i procesy e t n o k u l t u r o w e w B u r i a c j i " , w k t ó ­ r y m u d z i a ł w e z m ą t a k ż e autorzy z z e w n ą t r z . Obejmie on poza B u r i a t a - 8 8 Wyróżnić tu należy F . F . B o ł o n i e w a oraz W. P, M o t i c k i e g o , a zwłaszcza pracę tego ostatniego Staroobrjadczestwo Zabajkalja, U ł a n - U d e 1976. Ц " N a u w a g ę zasługuje zwłaszcza niewielka monografia: A . S. Szubin, Kratkij oczerk etniczeskoj istorii ewenkow Zabajkalja, U ł a n - U d e 1974. K . D. В a s a j e w a, Siemja i brak u bur jat (wtoraja połowina XIX — naczalo XX w.w.), Nowosibirsk 1980. Т. M. M i с h a j ł o w, Iz istorii burjatskogo szamanizmu (s drieiuniejszich wriemien po XVIII w.), Nowosibirsk 1980. D. D. N i m a j e w, Problemy etnogeneza bur jat, U ł a n - U d e 1981 (maszy­ nopis pracy doktorskiej); B . Z o r i k t u j e w , Sowriemiennyj byt burjatskogo sieła, Nowosibirsk 1982. 8 0 8 1 8 2 �ш ETNOGRAFIA BURIACJI 183 m i r ó w n i e ż inne g r u p y etniczne. R o z p o c z ę ł y się t e ż prace p r z y g o t o w a w ­ cze nad doborem t e k s t ó w z f o l k l o r u o b r z ę d o w e g o ( o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n ­ na, kalendarzowa, t e k s t y s z a m a ń s k i e ) . Przeznaczone s ą do p u b l i k a c j i w r a m a c h monumentalnego z b i o r u f o l k l o r u syberyjskiego, k t ó r e g o w y ­ ¡ danie planuje A k a d e m i a N a u k ZSRR. M a on liczyć 60 t o m ó w , z czego 7 zarezerwowano dla t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z B u r i a c j i . Z n i c h 1 l u b 2 t o m y p r z y g o t u j ą etnografowie, co obejmie d o b ó r t e k s t ó w , opatrzenie i c h t ł u ­ maczeniem r o s y j s k i m ( k t ó r e m u s i b y ć wierne, a j e d n o c z e ś n i e dostatecz­ nie literackie) oraz k o m e n t a r z a m i n a u k o w y m i . L i t e r a t u r o z n a w c y z a k o ń ­ czyli j u ż prace nad t o m e m z a w i e r a j ą c y m epos o Geserze. B ę d z i e to j u ż trzecia edycja tego eposu z n o w y m t ł u m a c z e n i e m i r o z b u d o w a n y m apa­ r a t e m n a u k o w y m . U k o ń c z e n i e c a ł e g o p r z e d s i ę w z i ę c i a zaplanowane jest do k o ń c a w i e k u i b ę d z i e ono n i e w ą t p l i w i e d u ż y m w y d a r z e n i e m . W p o w y ż s z y m projekcie z a a n g a ż o w a n i są Basajewa i M i c h a j ł o w s p o ś ­ ród p r a c o w n i k ó w z e s p o ł u etnograficznego A N . Pozostali b ę d ą k o n t y n u o ­ w a ć r o z p o c z ę t e t e m a t y — etnogeneza' (Nimajew) oraz k u l t u r a materialna ( Z o r i k t u j e w ) . M o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , że w s p ó l n i e z etnografami z a t r u d n i o ­ n y m i w m u z e u m czy w I n s t y t u c i e K u l t u r y ( p l a c ó w k a na p r a w a c h szko­ ły w y ż s z e j w U ł a n - U d e ) b ę d ą oni t w o r z y l i coraz p r ę ż n i e j s z e ś r o d o w i s k o k o n t y n u u j ą c e dobre tradycje, k t ó r e o ż y w i a j ą e t n o g r a f i ę b u r i a c k ą od ć w i e r ć w i e c z a . J e d n y m ze ś w i a d e c t w tej t r a d y c j i jest sześć t o m ó w E t n o graficzeskogo Sbornika w y d a w a n e g o w latach 1960-1974. I n n y m jest z k o ­ lei d w u t o m o w e dzieło zbiorowe Oczerki istorii kultury Burjatii (1972, 1974), k t ó r e podejmuje r ó w n i e ż zagadnienia etnograficzne z zakresu k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i i t p . Oba te w y d a w n i c t w a r e a l i ­ zowane b y ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e s p e c j a l i s t ó w z r ó ż n y c h d y s c y p l i n . G r u ­ puje i c h - B u r i a c k i I n s t y t u t N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y f i l i i A k a d e m i i N a u k , i s t n i e j ą c y od 1966 r. P o n i ż e j p r z y t o c z ę k r ó t k ą jego c h a r a k t e r y s t y k ę . 3 3 j • ! ! Posiada on 6 z a k ł a d ó w , 69 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , w t y m 8 h a b i ­ l i t o w a n y c h i 39 d o k t o r ó w oraz 45 p r a c o w n i k ó w technicznych (stan z k o ń ­ ca 1982 г.). I s t n i e j ą w n i m z a k ł a d y : 1) h i s t o r i i , etnografii i archeologii, 2) l i t e r a t u r y , f o l k l o r y s t y k i i h i s t o r i i sztuki, 3) o r i e n t a l i ś t y k i , 4) filozofii (zwłaszcza ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j ) , 5) j ę z y k o z n a w s t w a i 6) r ę k o p i s ó w (jest to p r a k t y c z n i e a r c h i w u m ) . W ś r ó d zasadniczych b i e ż ą c y c h k i e r u n k ó w badań instytutu figurują m.in. następujące: — współczesny rozwój społeczno-kulturalny Buriacji i w p ł y w budowy B a j k a l s k o - A m u r s k i e j M a g i s t r a l i na ten proces; — etniczna historia B u r i a t ó w ; — historia f o r m o w a n i a się i r o z w o j u klas w d a w n y m s p o ł e c z e ń s t w i e buriackim; »» Instytut miał swoją serię w y d a w n i c z ą : Trudy Burjatskogo Instituía Obszczestwiennych Nauk, Ułan Ude 1968-1976 (t. 1-29; spośród nich t. 25 nieosiągalny w bibliotekach). �184 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ — r o z w ó j f o l k l o r u i s z t u k i b u r i a c k i e j we w s p ó ł z a l e ż n o ś c i z k u l t u r ą l u ­ d ó w ZSRR i Centralnej A z j i ; — regionalne f o r m y b u d d y z m u w A z j i Centralnej i proces i c h s y n k r e tyzacji z wierzeniami ludowymi. I n s t y t u t z d o b y ł p o z y c j ę jednego z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w o r i e n t a l i s t y k i radzieckiej. Specjalizuje się o n / w mongolistyce, t y b e t o l o g i i i b u d d o l o g i i . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c o r o z w i j a j ą się ostatnio badania nad filozofią b u d d y j s k ą , k t ó r e u z y s k a ł y d u ż ą r e n o m ę m i ę d z y n a r o d o w ą . Jest to obec­ nie jedyna p l a c ó w k a buddologiczna w ZSRR. Podejmuje ona w a m b i t n y s p o s ó b (zwłaszcza m ł o d s i jej w s p ó ł p r a c o w n i c y ) s e m i o t y c z n ą a n a l i z ę teks­ t ó w b u d d y j s k i c h , o p r a c o w u j ą i c h s t r u k t u r ę z n a k o w ą , kategorie m y ś l i filozoficznej i mechanizmy i c h w p ł y w u na k u l t u r ę i zjawiska s p o ł e c z n e . A r c h i w u m i n s t y t u t u posiada około 10 tys. d o k u m e n t ó w , w t y m m o n g o l ­ skie i t y b e t a ń s k i e r ę k o p i s y i ksylografy, n i e k t ó r e z n i c h u n i k a l n e . Pewne t e k s t y p u b l i k u j e się w r a z z opracowaniem n a u k o w y m , w i ę k s z o ś ć j e d ­ nak czeka na r o z w ó j odpowiedniej k a d r y , k t ó r a m o g ł a b y p o d o ł a ć t a k w i e l k i e m u zadaniu. W i n n y m j u ż i n s t y t u c i e rozwijane są badania nad medycyną tybetańską. Do c z o ł o w y c h o s i ą g n i ę ć i n s t y t u t u n a l e ż y z a l i c z y ć w y d a n i e 2-tomowej historii Buriacji, wspomnianych już szkiców z historii k u l t u r y Buriacji, a t a k ż e h i s t o r i i k u l t u r y M o n g o l i i . Z i n s t y t u t e m z w i ą z a n i są l u b b y l i W y ­ b i t n i uczeni; w orientalistyce Rumjancew, Biertagajew, w h i s t o r i i k u l ­ t u r y B u r i a t ó w Gierasimowa, Z a ł k i n d , w f o l k l o r y s t y c e b u r i a c k i e j B a ł d a jew, U ł a n ó w , w f o l k l o r y s t y c e rosyjskiej Azadowski, Eliasow. N a l e ż y t a k ­ że w s p o m n i e ć o badaniach nad nie o p r a c o w a n y m i d o t ą d j ę z y k a m i m a ­ ł y c h l u d ó w t u r e c k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h B u r i a c j ę (Rassadin). Niejedno z w y m i e n i o n y c h t u nazwisk z n a l a z ł o b y się r ó w n i e ż na l i ś ­ cie z a s ł u ż o n y c h e t n o g r a f ó w . Nie p o w i n n o to d z i w i ć , g d y ż z w ł a s z c z a w orientalistyce granice specjalizacji są bardzo p ł y n n e . T r a d y c j a tej g a ł ę z i w i e d z y k a ż e jej adeptom w y c h o d z i ć daleko poza p r o b l e m y j ę z y k a i l i t e r a t u r y , s i ę g a j ą w i ę c do h i s t o r i i k u l t u r y , etnografii, f o l k l o r u . J e ś l i m a j ą w y s t a r c z a j ą c o wszechstronny warsztat badawczy, p o t r a f i ą w ó w c z a s o s i ą g a ć dobre w y n i k i t a k ż e w dyscyplinach z b i e ż n y c h . Praktyczne r e z u l t a t y m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e g o z a a n g a ż o w a n i a w i e l u au­ t o r ó w m o ż n a o b s e r w o w a ć w p o s z c z e g ó l n y c h tomach serii Etnograficzesk i j Sbornik oraz w T r u d a c h I n s t y t u t u . P u b l i k o w a n i e t y c h p o ż y t e c z n y c h w y d a w n i c t w p r z e r w a n o w 1976 r. W t y m s a m y m czasie podobny los s p o t k a ł seryjne w y d a w n i c t w a n i e k t ó r y c h i n n y c h r e p u b l i k a ń s k i c h o ś r o d ­ k ó w A k a d e m i i N a u k . N a tej podstawie m o ż n a sądzić, że decyzja p o d j ę t a z o s t a ł a centralnie. N i e z a l e ż n i e od jej — w a ż n y c h przypuszczalnie — m o ­ t y w ó w , u t r u d n i ł a ona o r i e n t a c j ę b i b l i o t e k o m i b i b l i o g r a f o m poza g r a n i ­ c a m i ZSRR, k t ó r z y ś l e d z ą c w y b r a n e t y l k o w y d a w n i c t w a nie o r i e n t u j ą się często, czy m a j ą do czynienia z p r z e r w ą , czy t e ż z l i k w i d a c j ą t y t u ł u . M ó w i ę to t a k ż e na podstawie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . Siedzenie ż y c i a •i Ą i �I ETNOGRAFIA BURIACJI 185 naukowego o d l e g ł y c h p l a c ó w e k najsprawniej odbywa się poprzez u t r a w a lone i p o s i a d a j ą c e t r a d y c j ę w y d a w n i c t w a ciągłe. Z a s t ą p i e n i e i c h w B u ­ riacji m o n o g r a f i a m i i o d d z i e l n y m i p r a c a m i z b i o r o w y m i proces ten za­ kłóciło. K a ż d a pozycja w y m a g a obecnie o d r ę b n e g o s y g n a ł u i n f o r m a c y j ­ nego zanim zostanie odnotowana, co niejednokrotnie powoduje l u k i w po­ znawaniu b i e ż ą c e g o d o r o b k u n a u k i radzieckiej. P r z y m a ł y c h n a k ł a d a c h każde opóźnienie infprmacji spowodować może bezpowrotną u t r a t ę możli­ wości zdobycia p u b l i k a c j i , z w ł a s z c z a u k a z u j ą c y c h się w mniejszych o ś r o d ­ kach. N a szczęście pewne centralne serie z o s t a ł y u t r z y m a n e (np. T r u d y Insituta Etnografii, czy S b o r n í k Muzeja A n t r o p o l o g i i i Etnografii). 3 4 Na t y m n a l e ż a ł o b y z a m k n ą ć p r z e g l ą d d o k o n a ń etnografii b u r i a c k i e j . Nie b y ł b y on p e ł n y bez i n f o r m a c j i o muzealnictwie, ale brakuje m i da­ nych, b y p o d j ą ć s i ę tego zadania. T y m n i e m n i e j m i a ł e m o k a z j ę z e t k n ą ć się z k i l k o m a muzeami, o czym jestem w stanie p r z e k a z a ć jedynie i m ­ presje nie d o t y c z ą c e i s t o t y d z a ł a l n o ś c i muzealnej. B ę d ą to zatem u w a g i natury kronikarskiej. Krajoznawcze m u z e u m w U ł a n - U d e p o w s t a ł o w 1921 r. i z" czasem rozdzieliło się na t r z y organizmy. B e z p o ś r e d n i m k o n t y n u a t o r e m d a w ­ nego jest M u z e u m Historyczne. Obecnie f o r m u j e się nowe M u z e u m S z t u ­ k i Wschodu, k t ó r e w y s t a w i bogate zbiory z k r ę g u buddyjskiego, pozo­ stające d o t ą d w magazynach i znane jedynie z objazdowych w y s t a w za g r a n i c ą . Przed 10 l a t y utworzono m u z e u m etnograficzne w obecnej j e ­ go w e r s j i , c z y l i pod o t w a r t y m niebem. Znajduje się ono n a d a l w stanie powstawania i eksponuje t y l k o część zamierzonego zbioru, lecz to, co zrobiono, sprawia j u ż w r a ż e n i e z a m k n i ę t e j całości i pozostawia w i d z a z uczuciem satysfakcji. Jest w i ę c p o c h ó w e k archeologiczny t y p u „ k e r e k sur", stella „ j e l e n i k a m i e ń " , b ę d ą d w a h u ń s k i e p o c h ó w k i w k o m o r a c h z r ę b o w y c h z pobliskich k u r h a n ó w i w o ł g i ń s k i c h . Jest .cerkiew staro­ o b r z ę d o w c ó w , jedna z d w u zachowanych w Transbajkalii, j e s t - k o m p l e t ­ na zagroda s t a r o o b r z ę d o w c ó w - s i e m i e j s k i c h , zabudowa z w y k ł y c h r o s y j ­ skich o s a d n i k ó w z w i e j s k i m sklepem (też r z a d k o ś ć ) , obozowisko E w e n ­ k ó w , b u d y n k i B u r i a t ó w zachodnich i o d r ę b n y k o m p l e k s b u d y n k ó w wschodnich B u r i a t ó w z a w i e r a j ą c y j u r t y drewniane i w o j ł o k o w e ( m u z e u m z a k u p i ł o o s t a t n i ą podobno na terenie r e p u b l i k i u ż y w a n ą jeszcze w o j ł o ­ k o w ą j u r t ę p r z e n o ś n ą , k t ó r a b y ł a w posiadaniu pozaklasztornego l a m y ; s ł u ż y ł a m u ona za „ d o m m o d l i t w y " , sam z a ś m i e s z k a ł w d o m u d r e w n i a ­ nym). Z nieczynnego obecnie lamajskiego klasztoru w Gusinoziersku prze" Ocena dorobku etnograficznego po rewolucji dokonana przez autorów buriackich patrz: T. M. Mi с h a j ł o w, J u . B. R a n d a ł o w , Kratkij obzor etnograttczeskogo izuczenija burjat w sowietskoje wriemja, [w:] Issledowanija i matieriały po istorii Burjatii, U ł a n - U d e 1968, s. 41-54; E . M. Z a ł к i n d, Т. M. Michai­ łów, Etnograficzeskie issledowanija w Burjatii, [w:] Byt burjat w nastojaszczem. i proszlom, U ł a n - U d e 1980, s. 3-14. Patrz także: Razwitie nauki w Burjatii, U ł a n -Ude 1982. �186 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ niesiono j e d n ą ś w i ą t y n i ę , w k t ó r e j pomieszczono e k s p o z y c j ę - p r z e w o d n i k po architekturze k l a s z t o r ó w b u d d y j s k i c h . Jedno z p o m i e s z c z e ń muzeal­ n y c h przeznaczone jest na czasowe w y s t a w y , t y m razem prezentowano e w e n ł n j s k i e w y r o b y ze s k ó r y . M u z e u m ma charakter ż y w e g o skansenu, częściowo t y l k o zamierzony. W jednej z z a g r ó d jest stajnia z p o t r z e b n y m i do t r a n s p o r t u k o ń m i , obok s t o j ą owce g a t u n k u obecnie nie hodowanego, lecz c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla dawnego stada buriackiego. W i n n e j zagrodzie są reny, w i n n e j znow u ż j a k i , k t ó r y c h j e d n a k ż e nie doi s i ę z b r a k u f a c h o w c ó w (obchodzić się z n i m i u m i e j ą t y l k o n i e w i e l k i e g r u p y na p o ł u d n i u k r a j u ) . N a j b a r ­ dziej m n i e jednak u j ę ł a t y p o w o skansenowska n a t u r a l n o ś ć zachowania pracownic n a d z o r u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e obiekty. M i m o że b y ł e m o p r o w a ­ dzany przez zatrudnionego w m u z e u m etnografa, w ł ą c z a ł y się one a k t y w ­ nie do w y k ł a d u , znakomicie go p o s z e r z a j ą c , a t a k ż e d e m o n s t r u j ą c u ż y ­ cie p e w n y c h e k s p o n a t ó w , ł ą c z n i e z w y c i ą g n i ę t y m (z i c h w ł a s n e j i n i c j a t y ­ w y ) ze s k r z y n i s t r o j e m . Bez z b ę d n y c h p y t a ń w y n i o s ł e m przekonanie, że k o b i e t y te w y r o s ł y same w ś r o d o w i s k u , o k t ó r y m m ó w i ł y — jedna po­ c h o d z i ł a ze w s i s t a r o o b r z ę d o w c ó w , druga z a ś z zachodniej B u r i a c j i . M u ­ zeum znajduje się na zalesionym terenie w b l i s k i m s ą s i e d z t w i e miasta. Organizuje c z ę s t o publiczne i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e i k o n k u r s y ś c i ą g a ­ jąc w ten sposób wielu widzów. * D z i ę k i u p r z e j m o ś c i k i e r o w n i c t w a p r z y j m u j ą c e g o m n i e i n s t y t u t u oraz w ł a d z r e p u b l i k a ń s k i c h bez t r u d n o ś c i o t r z y m a ł e m z g o d ę na w y j a z d do K j a c h t y , m i m o że nie znajduje się ona na liście miast t u r y s t y c z n y c h . N i e ma t a m r ó w n i e ż p r z e j ś c i a granicznego o charakterze m i ę d z y n a r o d o ­ w y m . Los b y ł b o w i e m na t y l e z ł o ś l i w y , że K j a c h t ę o m i n ę ł a nawet n a j ­ nowsza l i n i a k o l e j o w a do U ł a n - B a t o r i P e k i n u . Jest to s y m b o l e m u p a d k u tego w a ż n e g o n i e g d y ś o ś r o d k a . P o d u p a d a ć on z a c z ą ł jeszcze w X I X w . , gdy t r a n s s y b e r y j s k ą m a g i s t r a l ę k o l e j o w ą , k t ó r a p r z e j ę ł a handel z C h i ­ n a m i , poprowadzono przez W i e r c h n i e u d i ń s k . K j a c h t a p r z e s t a ł a się l i ­ czyć w h a n d l u po u n i e z a l e ż n i e n i u się M o n g o l i i od C h i n (1911 г.), co b y ł o r ó w n o z n a c z n e z ograniczeniem t r a n z y t u do m i n i m u m . Jest to obecnie miasteczko m a j ą c e około 15 tys. m i e s z k a ń c ó w , m a ł o r u c h l i w e i p r z y c i ą ­ g a j ą c e jedynie l o k a l n y r u c h t u r y s t y c z n y . W t y c h w a r u n k a c h na szcze­ g ó l n y szacunek z a s ł u g u j e u p ó r miejscowego ś r o d o w i s k a (i determinacja w ł a d z r ó w n i e ż ) b v u t r z y m a ć o r z v z v c i u i r o z w i i a ć istnieiace od Donad 90 l a t m u z e u m k t ó r e nie t y l k o eksponuje r o z r a s t a j ą c e sie z b i o r y lecz t a k ż e p r o w a d z i badania terenowe. M a j ą one obecnie bardziej p r z y r o d n i czv charakter nie o b e i m u i a iak niegdyś c a ł e i B u r i a c i i i rjółnocnpi M o n g o l i i do ń r z e s z ł o ś c i t e ż n a l e ż ą dynamiczne w v o r a w v archeologiczne T a l k o H r v n c e w i c z a a t v m bardziei eksnedycie do A z ü CentralneT i a k te k t ó r e Dodeimowali K o z ł ó w Przewalski i i n n i w v s v l a n i ^ T m ^ c n w ý o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geograficznego M u z e u m d z L X e Z nak p o ż ó ł k ł ą k o p i ą dawnego R o z s z e r z y ł o ono i u T u p e h u ł o p o p r z e S • I ner *** �ETNOGRAFIA BURIACJI 187 e k s p o z y c j ę , na dodatek o t w o r z y ł o d w i e f i l i e . Jedna z n i c h specjalizuje się w sztuce l u d o w e j , druga z a ś p o ś w i ę c o n a jest r e w o l u c j i mongolskiej, k t ó r a r o z p o c z ę ł a się w ł a ś n i e od K j a c h t y . K o l e k c j a s z t u k i l u d o w e j jest stosunkowo ś w i e ż e j d a t y i d o m i n u j ą w niej w y t w o r y w s p ó ł c z e s n e , p r z y c z y m poszukuje się i c h na t e r y t o r i u m c a ł e j r e p u b l i k i i we w s z y s t k i c h grupach etnicznych. Planuje się otwarcie trzeciej f i l i i , w k t ó r e j znajdzie się ekspozycja i l u s t r u j ą c a h i s t o r i ę b a d a ń A z j i Centralnej, do czego zresz­ t ą m u z e u m to jest szczególnie predystynowane przez jego r o l ę w przesz­ łości. Jak w i ę c w i d a ć , m u z e u m k j a c h t y ń s k i e nie p o d u p a d ł o w r a z z u p a d ­ k i e m K j a c h t y , lecz w p r o s t przeciwnie. J e c h a ł e m t a m w przekonaniu, że u j r z ę r e l i k t m i n i o n e j ś w i e t n o ś c i p o d t r z y m y w a n y w wegetacji z nie zna­ n y c h b l i ż e j p o w o d ó w . N a miejscu p r z e k o n a ł e m się, że jest inaczej, lecz na p y t a n i e „ d l a c z e g o tak jest" u s ł y s z a ł e m od m ł o d e g o w i c e d y r e k t o r a : „ p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , do dzieł m i n i o n y c h p o k o l e ń " . Przyznam, że t a m w Kjachcie z a b r z m i a ł o to bardziej w i a r y g o d n i e , n i ż teraz, gdy na p o w r ó t w Europie o d t w a r z a ł e m to zdanie f u n k c j o n u j ą c e w naszej sze­ rokości geograficznej bardziej jako slogan niż w y z n a n i e w i a r y . W Kjachcie p i e l ę g n u j e się p a m i ę ć wszystkich, k t ó r z y z a s ł u ż y l i się w pracy na rzecz m u z e u m , w t y m t a k ż e T a l k o - H r y n c e w i c z a . P o k a z y w a ­ no m i nie p u b l i k o w a n e d o t ą d jego szkice r y s u n k o w e w n ę t r z mieszkal­ n y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w , j e d y n y znany przejaw etnograficznych zainte­ r e s o w a ń tego antropologa i archeologa. O g l ą d a ł e m też o d r ę c z n ą m a p ę ba­ danych przez niego o b s z a r ó w (cała p o ł u d n i o w a B u r i a c j a i p ó ł n o c n a M o n ­ golia) z n a n i e s i o n y m i z a b y t k a m i archeologicznymi, k t ó r e r o z k o p y w a ł l u b jedynie z a o b s e r w o w a ł : M u z e u m p r a g n ę ł o b y o t r z y m a ć od s p a d k o b i e r c ó w uczonego j a k i e ś jego osobiste p r z e d m i o t y , k t ó r e u ł a t w i ł y b y eksponowanie jego postaci znanej w i d z o m jedynie z k i l k u zdjęć ( p o w r a c j ą c do P o l s k i z a b r a ł on ze s o b ą wszystko, co do niego n a l e ż a ł o ) . Obok m u z e u m d z i a ł a n a d a l miejscowy odział T o w a r z y s t w a Geogra­ ficznego, k t ó r e k o n t y n u u j e , stosowanie do ograniczonych m o ż l i w o ś c i , d a w ­ n ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . D z i a ł a l n o ś ć T o w a r z y s t w a na terenie r e p u b l i k i ogranicza się w zasadzie do K j a c h t y i U ł a n - U d e . Podobnie j a k w I r k u c k u jest to d z i a ł a l n o ś ć m i ę d z y d y s c y p l i n a r ń a , z t y m że etnografowie b i o r ą w niej a k t y w n i e j s z y u d z i a ł . B u r i a c k a f i l i a T o w a r z y s t w a p u b l i k o w a ł a r ó w ­ nież s w o j ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . 3 5 3 6 , 5 Wychodzi ona obecnie pod nieco zmienionym tytułem, z zachowaniem wszak­ że ciągłej numeracji t o m ó w : Trudy Kjachtinskogo Krajewiedczeskogo Muzeja i K j a chtinskogo Otdielenija Wsiesojuznogo Geograficzeskogo Obszczestwa, t. 16: 1949, 17: 1959, 18: 1961, następne nie ukazały się. (Por. przyp. 15). Krajewiędczeskij sbornik, Ułan-Ude 1957-1962 (z. 1-7), 1975 (z. 8), wydaje Burjatskij filial Geograficzeskogo obszczestwa SSSR. W 1979 r. ukazał się tom Krajewiedienie Burjatii już bez kolejnej numeracji. Wskazuje to, że likwidacja pewnych seryjnych wydawnictw A N objęła również i ten tytuł (jest on w s p ó ł w y dawany przez A k a d e m i ę Nauk). w �188 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Ostatnia moja impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od C z y t y ) . T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r . p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć się uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chuUłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . Klasztor jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 K l a s z t o r sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j-uż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . s ? W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizma i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. 88 Tamże, s. 75-76. I. i �т 188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Ostatnia m o j a impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od Czyty). T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r. p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć s i ę uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chubiłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . K l a s z t o r jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 Klasztor sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j u ż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . « W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizmu i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. >* Tamże, s. 75-76. , i �