https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acec723665eab778762cac9d1f9b9538.pdf 4b6f3ebbefe8d5595e8a2b7bdc883356 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4881 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4527 Title A name given to the resource Po I Triennale sztuki naiwnej w Bratysławie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.67-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Louis Delattre, Wniebowstąpienie księcia Baudouina, ol. Aleksander Jackowski PO I T R I E N N A L E SZTUKI NAIWNEJ Oto kolejny s t o p i e ń w przedziwnej karierze malar­ stwa naiwnego — oficjalna konfrontacja naiwnej sztuki całego świata, p o ł ą c z o n a z u c z o n ą nad n i ą d y s k u s j ą . Kariera doprawdy ciekawa, p r z e k r a c z a j ą c a zdecydowa­ nie ramy zjawiska artystycznego, a s t a j ą c a s i ę faktem społecznym, k u l t u r o w y m . Po prostu m o ż n a j u ż m ó w i ć o i s t n i e j ą c y m r ó w n o l e g l e obok sztuki oficjalnej nurcie „ n a i w n y m " . M a on swoją publiczność, k o l e k c j o n e r ó w , i d e o l o g ó w i k r y t y k ó w , ma własnych m a r s z a n d ó w i a n i m a t o r ó w , a w i ę c i pewien określony wzorzec a t r a k c y j n y nie t y l k o dla odbiorcy, ale i dla samych malarzy, nierzadko s t a r a j ą c y c h się t y m właśnie wzorcem o k r e ś l i ć w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć . Pierwsze w y s t a w y malarzy n a i w n y c h m i a ł y na celu zwrócenie u w a g i na pewien fenomen artystyczny, na l W BRATYSŁAWIE twórczość, k t ó r a z a s k a k i w a ł a s w o b o d ą rozwiązań, od­ m i e n n o ś c i ą w i z j i ś w i a t a , twórczość, k t ó r a raz jeszcze dowodziła, że znamiona sztuki nie zależą a n i od spraw­ nego r z e m i o s ł a , arii od k o n t y n u a c j i ustalonych reguł. J u ż awangarda p o c z ą t k u w i e k u c h ę t n i e p o w o ł y w a ł a się na wszelkie p r z y k ł a d y sztuki p r y m i t y w n e j , naiwnej, ludowej, dziecięcej, spontanicznej. — znajdując w nich potwierdzenie słuszności drogi, k t ó r ą k r o c z y ł a . Picasso, Klee, Apollinaire, a później Brancusi ś w i a d o m i e burzyli zastygłe kanony akademickich konwencji, t o r u j ą c drogę do wyzwolenia w y o b r a ź n i , do sztuki ś w i a d o m i e w s p ó ł ­ t w o r z ą c e j i i n t e r p r e t u j ą c e j ś w i a t l u b t e ż — przeciw­ nie — a p e l u j ą c e j do p o d ś w i a d o m o ś c i , do przypadko­ wego gestu. Malarstwo n a i w n y c h podobnie j a k rzeźba m u r z y ń s k a czy sztuka dziecka s t a w a ł y się sojusznikiem 67 �68 �ówczesnych poszukiwań, p o t w i e r d z a j ą c je, a niekiedy i inspirując. Dla odbiorcy jednak pierwsze manifestacje m a l a r ­ stwa naiwnego były niemal r ó w n i e s z o k u j ą c e j a k i sztu­ ka ich protektorów. W ramach p a n u j ą c e j konwencji realistycznej były nie do przyjęcia. Dopiero zrozumienie i oswojenie się ze sztuką w s p ó ł c z e s n ą pozwoliło poprzez jej pryzmat spojrzeć i docenić obrazy starego Celnika, Vivina czy Bomboisa. Były to jednak zjawiska w y b i t n e , do k t ó r y c h m o ż n a było stosować wysokie k r y t e r i a artystyczne. I , tak czy­ niono. Z biegiem czasu zainteresowanie n u r t e m sztuki n a i w ­ nej rosło, zaczęto dostrzegać coraz to n o w y c h malarzy, wystawiać ich prace, hołubić •— czasem w uznaniu rze­ czywistej wartości artystycznej, czasem dlatego, że m o ż ­ na ich było zaliczyć do k i e r u n k u , k t ó r y s t a w a ł się coraz bardziej modny. Okazało się, że „ n a i w n i " są niemal wszędzie. Odkryto ich t y l k o w p ó ł n o c n e j F r a n c j i ponad setkę, odkryto w Niemczech, Szwajcarii, Belgii, USA, Anglii, Jugosławii, ZSRR, Ameryce P o ł u d n i o w e j , Hisz­ panii, Grecji, Izraelu. Zjawisko nie było jednoznacznie o k r e ś l o n e , niemniej poprzez analogie do uznanych j u ż w a r t o ś c i f o r m u ł o w a n o je jako odrębny kierunek w sztuce, podbudowywano eoretycznie. Nurt „ n a i w n y c h " z wolna a u t o n o m i z o w a ł ię, odbierano go już nie w k o n t e k ś c i e z a i n t e r e s o w a ń ztuką awangardy, ale jako zjawisko samodzielne. Nie zokujące — gdyż w gruncie rzeczy ś w i a t w y o b r a ź n i aiwnych jest nader ograniczony i daleko m u do w i z j i rrealistów, Salvadore Dali, Maksa Ernsta czy M a gritte'a. Nie szokujące w i ę c na tle szybkich przemian, które zachodzą we w s p ó ł c z e s n y m malarstwie, a w r ę c z przeciwnie, s p r o w a d z a j ą c e skomplikowany obraz ś w i a t a do f o r m u ł prostych, naiwnych, czasem pociesznych i rzewnych j a k stara fotografia czy wspomnienie c y r k o ­ w y c h a t r a k c j o n ó w i l u n a p a r k ó w . W dramatycznej i go­ r ą c z k o w e j epoce p a t r z y m y na m a l a r s k i ś w i a t naiwnych j a k na f i l m y i zdjęcia z belle epoque. I w ł a ś n i e coraz w i ę k s z y dystans p o w s t a j ą c y m i ę d z y k s z t a ł t e m nowoczesnej sztuki a n a w y k a m i odbiorców s p o w o d o w a ł (zwłaszcza po ostatniej wojnie), że malar­ stwo n a i w n y c h przyjmuje się jako s z t u k ę ł a t w ą , odwo­ ł u j ą c ą się do w s p o m n i e ń , prostych s k o j a r z e ń . Dialektyka p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h w kulturze s p r a w i ł a , że malar­ stwo naiwnych, odbiorowi k t ó r e g o u t o r o w a ł a d r o g ę sztu­ ka nowoczesna, obecne powodzenie zawdzięcza znużeniu s z t u k ą n o w o c z e s n ą . W y p e ł n i a ona, j a k m o ż n a sądzić, ż y w e jeszcze potrzeby sztuki narracyjnej, figuratywnej, sztuki o p o w i a d a j ą c e j o świecie, sztuki-bajki, sztuki po­ godnej i b u d z ą c e j u ś m i e c h zadumy lub rozbawienia. Malarstwo naiwne stało się w i ę c w istocie rzeczy j e d n y m z k i e r u n k ó w sztuki: omawiane w encyklope­ diach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach współczesnego m a ­ larstwa. Z n a l e ź l i się malarze zawodowi n a w i ą z u j ą c y z całą p r e m e d y t a c j ą do „ s t y l u naiwnego" (np. u nas M a r i a Anto). S p r z y j a j ą c a aura s p o w o d o w a ł a ujawnienie się w i e l u , nie zawsze najlepszych, t w ó r c ó w wypowiada­ j ą c y c h się w konwencji „ n a i w n e j " . Odkryto, a nawet p o w o ł a n o do życia c a ł e o ś r o d k i produkcji o b r a z ó w l u dowo-naiwnych. Zjawisko to szczególnie w y r a ź n i e daje się z a u w a ż y ć w J u g o s ł a w i i . W ostatnich latach zorganizowano też, obok licznych pokazów indywidualnych, w i e l k i e w y s t a w y narodowe ¡ n a i w n y c h Belgii, J u g o s ł a w i i , Polski, Czechosłowacji, �70 �Brazylii itp. i k i l k a n a p r a w d ę w s p a n i a ł y c h , liczących się w kronikach życia artystycznego, p o k a z ó w twórczości naiwnych całego ś w i a t a w Brukseli, Bazylei, P a r y ż u , Nowym Jorku, Rotterdamie, Baden-Baden, Frankfurcie n/Menem, Hannowerze, a ostatnio w ł a ś n i e w B r a t y ­ sławie. Wystawy te organizowano przede w s z y s t k i m z u w a g i na wartość a r t y s t y c z n ą sztuki n a i w n e j , w y b i e r a n o w i ę c przeważnie pozycje pewne, o ustalonej j u ż marce, ś w i a ­ domie k o n s t r u u j ą c p a n o r a m ę „ n a i w n e g o obrazu ś w i a t a " W tych wypadkach m i e l i ś m y do czynienia z w y s t a wami-koncepcjami O. B i h a l j i - M e r i n a . A . Jakovsky'ego, D. Mahlowa, A . Hernandeza i t d . O n i decydowali, oni zakreślali granice dość przecież niejasnego pojęcia „ n a i w ­ ności". Rzecz bowiem w t y m , że nie m a j a k i e j ś oderwanej kategorii n a i w n o ś c i , są jedynie dzieła, k t ó r e m y w da­ nym czasie i k o n t e k ś c i e u w a ż a m y za naiwne. M y — sto­ jący „z z e w n ą t r z " , m y — o c e n i a j ą c y to malarstwo czy rzeźbę z pozycji w s p ó ł c z e s n e j sztuki. Przy czym w a r t o pamiętać i o t y m , że o k r e ś l e n i e „ n a i w n a sztuka" nie jest w pełni adekwatne do rzeczy, k t ó r e się pod to po­ jęcie podciąga, że obok tego o k r e ś l e n i a u ż y w a się, często wymiennie, wiele i n n y c h : sztuka p r y m i t y w i s t ó w , m a ­ larzy niedzielnych, dnia s i ó d m e g o , czystego serca, n a i w ­ nych realistów. P o j ę c i a te przy t y m nie p o k r y w a j ą się w pełni i a k c e n t u j ą nieco odmienne k r y t e r i a w y b o r u . Naiwny realizm preferuje dobrotliwą obserwację świata, n a t r ę t n ą p r a c o w i t o ś ć w m a l o w a n i u szczegółów, bez hierarchii ich w a ż n o ś c i albo w ł a ś n i e z h i e r a r c h i ą nader szczególną i przez to n a i w n ą . A l e w p o j ę c i u t y m nie bardzo mieszczą się mistyczne n i e m a l wizje b i b l i j n e Trillhaasego czy fantastyczny ś w i a t Ociepki. A z kolei czy m o ż n a do niedzielnych malarzy zaliczyć Nikifora, z o b s e s y j n ą p a s j ą m a l u j ą c e g o od wschodu słońca do późnego wieczoru? A j a k k l a s y f i k o w a ć sztukę, k t ó r a jest d r a m a t y c z n ą p r o j e k c j ą życia w e w n ę t r z n e g o , p o d ­ ś w i a d o m y m niemal zapisem e t a n ó w l ę k o w y c h i n a t r ę c t w ? S z t u k ę , k t ó r a w y m i e r z a realnemu ś w i a t u s p r a w i e d l i w o ś ć , sądzi, karze, o s k a r ż a ? Czy t a k a twórczość, w swej f o r ­ mie p r y m i t y w n a , a w w i z j i ś w i a t a — naiwna, mieści się w ramach szeroko p o j ę t e j „ n a i w n o ś c i " ? I m więcej pytamy, t y m o d p o w i e d ź w y d a się t r u d ­ niejsza, a stosowane o k r e ś l e n i a coraz bardziej umowne. Problemy te r y s o w a ł y się w y r a ź n i e j u ż w poprzed­ nich ekspozycjach, ale z całą ostrością u j a w n i ł y się właśnie w Bratysławie. Dotychczas bowiem — j a k j u ż p i s a ł e m — w y s t a w y komponowano z m a t e r i a ł u znanego i w d u ż e j mierze powszechnie akceptowanego (przez e k s p e r t ó w ) . W B r a ­ t y s ł a w i e p o s t ą p i o n o inaczej. Organizatorzy zwrócili się do r ó ż n y c h osób i i n s t y t u c j i na c a ł y m świecie, prosząc o n a d e s ł a n i e k o l e k c j i prac. Nie precyzowano przy t y m w y r a ź n i e granic pojęcia. N a d e s ł a n y w odpowiedzi ma­ t e r i a ł nie zawsze b y ł reprezentatywny, niekiedy ogra­ niczał się do w y b o r u przypadkowego (Ameryka Płd.) albo dość n i e p e ł n e g o ( J u g o s ł a w i a , Francja, Szwajcaria), w k r a c z a ł w regiony kiczu i dyletantyzmu (np. rzeźba w dziale austriackim) czy t e ż amatorstwa bazującego na ś w i a d o m y m powielaniu s c h e m a t ó w sztuki w s p ó ł c z e s ­ nej (Indie). T r u d n a do uchwycenia w y d a w a ł a się też granica ze s z t u k ą l u d o w ą , i to nie t y l k o e u r o p e j s k ą (rzeźby drewniane w dziale w ę g i e r s k i m , szwajcarskie malarstwo S y b i l l i Neff k o n t y n u u j ą c e t r a d y c j ę malar- 71 �stwa z Appenzelle), ale zwłaszcza e g z o t y c z n ą — m a m t u na m y ś l i etiopski malunek s p e ł n i a j ą c y wszelkie w a ­ r u n k i „ n a i w n e g o " dzieła, a przecież n a l e ż ą c y do k r ę g u tradycyjnej sztuki ludowej (plemiennej?) tego k r a j u . Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w szukaniu k o n t a k t ó w , w y n i ­ k a j ą c a z b r a k u d o ś w i a d c z e ń organizacyjnych, k t ó r a spo­ w o d o w a ł a , że n a d e s ł a n y m a t e r i a ł na Triennale nie zaw­ sze r e p r e z e n t o w a ł n a j w y ż s z e w a r t o ś c i , d a ł a niezamie­ rzone zapewne, ale niezmiernie ciekawe rezultaty. Z o ­ b a c z y l i ś m y rozległą p a n o r a m ę sztuki, k t ó r ą p o d c i ą g a się do o k r e ś l e n i a „ n a i w n a " , p r z e k o n a l i ś m y się raz jeszcze, jak umowna i trudna do ustalenia jest granica tej n a i w ­ ności. Okazało się, że dla n i e k t ó r y c h k o l e k c j o n e r ó w , którzy n a d e s ł a l i na apel o r g a n i z a t o r ó w posiadane prace, pojęcie sztuki naiwnej w r ę c z p o k r y w a się ze s z t u k ą a m a t o r ó w , d y l e t a n t ó w , a w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h do­ tyczy tylko kategorii formalno-stylowych, jako że p r z y ­ syłano i dzieła malarzy o nienagannym warsztacie p r o ­ fesjonalnym, ś w i a d o m i e p o d e j m u j ą c e pewne konwencje plastyczne. Trudna b y ł a w tych w a r u n k a c h praca j u r y , z w ł a s z ­ cza że w w i e l u Wypadkach nic się w ł a ś c i w i e nie w i e ­ działo o samym t w ó r c y . K i m jest? Na ile autentyczna jest jego w y p o w i e d ź ? Pytania bynajmniej nie o b o j ę t n e , na Zachodzie bowiem (a nawet w Polsce) i s t n i e j ą k o ­ mercyjne bodźce dla tworzenia takiej w ł a ś n i e naiwnej sztuki i liczne są p r z y k ł a d y ś w i a d o m e g o podjęcia przez amatora (czy nawet profesjonalistę) f o r m u ł y „ n a i w n e j " , jako tej, k t ó r a m o ż e z a g w a r a n t o w a ć r y n k o w y sukces. W B r a t y s ł a w i e j u r y s t a n ę ł o na stanowisku, że tego r o ­ dzaju prace, nie w y n i k ł e z w e w n ę t r z n y c h konieczności, a t y l k o z ś w i a d o m e g o w y b o r u konwencji, nie p o w i n n y się znaleźć na wystawie. 72 Sprawy, o k t ó r y c h t u m ó w i ę , s t a ł y s i ę też g ł ó w n y m tematem dyskusji, k t ó r a m i a ł a miejsce na t r z y d n i o w y m sympozjum zorganizowanym w czasie t r w a n i a wystawy. Inicjator i komisarz generalny Triennale, Stefan Tkać, p r ó b o w a ł l a n s o w a ć n o w y t e r m i n : „ i n s i t n e umenie" (der insiten Kunst, insitic art), z a s t ę p u j ą c „ n a i w n o ś ć " p o j ę ­ ciem w y w o d z o n y m z ł a c i ń s k i e g o t e r m i n u „ i n s c i t u s " — wrodzony, n i e ś w i a d o m y . Propozycja ta nie została jednak w dyskusji pod­ trzymana, w w i e l u b o w i e m j ę z y k a c h , m . i n . w naszym, t e r m i n ten jest nieznany, pozbawiony zaplecza skojarzeń. Choć k t o wie, czy nie trafniej niż inne o k r e ś l e n i a przy­ lega do charakteru samego zjawiska, podkreślając moment s p o n t a n i c z n o ś c i , w y n i k a n i a kształtu dzieła z „ w n ę t r z a " , z dyspozycji psychiki t w ó r c y . Czym jest jednak ta i n n o ś ć , s p o n t a n i c z n o ś ć czy „naiw­ ność". Zagadnienie to r o z w a ż a n o w k i l k u referatach i wypowiedziach. P o g l ą d y B i h a l j i - M e r i n a i Schmitsa znajdzie czytelnik na i n n y m miejscu, podobnie jak Piwockiego. W y p o w i e d ź Piwoekiego, k t ó r y b y ł jednym z p r z e w o d n i c z ą c y c h obrad, d o t y c z y ł a zresztą głównie samego sytuowania t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h i sprecyzowania różnic m i ę d z y t ą t w ó r c z o ś c i ą a s z t u k ą l u d o w ą czy ama­ t o r ó w . G o r ą c e p r z y j ę c i e tego w y s t ą p i e n i a b y ł o nie tylko dowodem szacunku i sympatii dla polskiego historyka sztuki, ale i uznania dla k l a r o w n o ś c i m y ś l i , k t ó r e j nigdy nie za wiele, z w ł a s z c z a przy podejmowaniu tematu, k t ó r y j a k ż e ł a t w o prowadzi na manowce poetyckich s p o s t r z e ż e ń , mglistej metafizyki i r e t o r y k i . Referat niżej podpisanego s t a n o w i ł p r ó b ę klasyfikacji r ó ż n y c h postaw t w ó r c z y c h , spotykanych w zjawisku „ n a i w n e j " sztuki. S t a r a ł e m się w y k a z a ć , że w gruncie rzeczy m a m y do czynienia z co najmniej k i l k u odręb- �10 II 9 Israel Litwak, Stolorz, Dworzec w Times Square w Nowym Jorku, ol. II. 10. Maria Korsak, Widok na Pragę, Katowicach, akw., tusz. II. 12. Franciszek Kocielski, Pejzaż, tempera. �13 n y m i grupami twórczości, k t ó r e w s p ó l n i e oznaczamy pewnym u m o w n y m h a s ł e m . Czym i n n y m jest bowiem p r y m i t y w i z m w y n i k a j ą c y z izolacji k u l t u r o w e j t w ó r c y , czym i n n y m samodzielny sposób obserwowania ś w i a t a czy uleganie naporowi w y o b r a ź n i . S t a r a ł e m się dowieść, że granica „ n a i w n o ś c i " jest p ł y n n a , r e l a t y w n a i że za­ zwyczaj tak samo nazywamy rzeczy dość różne. K r y t y k literacki z Pragi Aleksy Kusak w swej w y ­ powiedzi p o d k r e ś l a ł , że w ł a ś c i w i e wszystkie cechy for­ malne sztuki naiwnej znaleźć m o ż n a w dziełach l u d o ­ w y c h i w sztuce dwudziestego w i e k u . A na pytanie, co Więc w y r ó ż n i a s t y l sztuki naiwnej, o d p o w i e d z i a ł : „ S ą d z ę , że charakteryzuje ją oscylacja, niejako zawieszenie m i ę ­ dzy s z t u k ą a kiczem, ś w i a d o m o ś c i ą a i n s t y n k t e m t w ó r ­ czym, wiedzą p l a s t y c z n ą a świeżością doznań, skostnie­ niem tradycyjnej t e m a t y k i a w e w n ę t r z n y m ś w i a t e m artysty, m i ę d z y jego t w ó r c z y m stosunkiem do ś w i a t a a obojętnością i p r o z ą w s p ó ł c z e s n e j cywilizacji. Ta oscy­ lacja s t a ł a się elementem podstawowym w k o n s t r u k c j i estetyki sztuki naiwnej." Dietrich Mahlow, d y r e k t o r galerii miejskiej w N o ­ rymberdze i j u r o r Triennale, zwrócił z kolei u w a g ę na przemiany zachodzące w nurcie naiwnej sztuki. Z a i n ­ t e r e s o w a ł y go naiwne kompozycje abstrakcyjne i kolaże n a d e s ł a n e na Triennale. „ N a s u w a się w i ę c pytanie — pisał w n a d e s ł a n e j wypowiedzi — czy m o ż n a łączyć po­ jęcie abstrakcji z n a i w n o ś c i ą ? " Dla w y j a ś n i e n i a tej sprawy i n t e r e s u j ą c y m o ż e b y ć przypadek W e r o n i k i K o k o t t , s p r z ą t a c z k i z Hamburga. Podobnie j a k Seraphine zaczęła m a l o w a ć w p o d e s z ł y m już wieku. Malarstwa przedtem w ł a ś c i w i e w ogóle nie znała i nie uczyła się go nigdy. Jej k w i t n ą c e b a r w a m i 74 malarstwo nie przypomina f o r m realnych. Od trzy­ dziestu j u ż chyba lat m a l u j e k w i a t y i doszła w nich do f o r m niemal abstrakcyjnych. Inaczej m ó w i ą c — po­ zostając n a i w n ą m a l o w a ł a to, co s p r a w i a ł o jej przy­ j e m n o ś ć , co w y n i k a ł o z istotnych potrzeb wewnętrznych. ... I n n y p r z y k ł a d —• t w ó r c z o ś ć pani M e h r g u t z Oslo (na wystawie pokazana w dziale niemieckim). Zaczęła ona na stare lata k o m p o n o w a ć k o l a ż e wycinane z kolorowych o b r a z k ó w w ilustrowanych pismach. Otóż w odróżnieniu od k o l a ż y Schwitersa, w k t ó r y c h poszczególne elementy w i ą ż ą się l u ź n o ze sobą, t w o r z ą c w ł a ś n i e w takim roz­ sypaniu szczególną k o m p o z y c j ę k w i e t n ą , u Mehrgut wszystkie elementy ściśle s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e i tworzą k o m p o z y c j ę z w a r t ą , u z u p e ł n i a j ą c się tematycznie. M o ż n a by t u dodać, że zjawiskiem podobnym jest s ł y n n a Ursula w NRF, a u nas f a s c y n u j ą c e kompozycje b u k i e t ó w Felicji G ł o w a c k i e j , s t o j ą c e już na granicy p r z e d m i o t o w o ś c i i abstrakcji. Triennale b r a t y s ł a w s k i e p o s u n ę ł o n a p r z ó d rozważa­ nia i obserwacje nad s z t u k ą n a i w n ą , choćby przez ilość w ą t p l i w o ś c i i p r o b l e m ó w , k t ó r e się w y r a ź n i e zaryso­ w a ł y na wystawie. Najcenniejsze dla m n i e było wspólne o g l ą d a n i e i dyskutowanie poszczególnych działów i po­ zycji w y s t a w y , zwłaszcza u w a g i B i h a l j i - M e r i n a i Grochowiaka (z NRF) pozwoliły na p e w n ą konfrontacje; naszych s ą d ó w , opartych g ł ó w n i e o m a t e r i a ł polski, z p o g l ą d a m i zagranicznych a u t o r y t e t ó w . Niemniej cenie sobie w s p ó ł p r a c ę w j u r y k w a l i f i k u j ą c y m eksponaty, szczególnie z D. M a h l o w e m i E. L a n g u i . 2 Wydaje m i się jednak, że aby uczynić wyraźny krok n a p r z ó d , konieczne są j u ż nie impresje, nawet naj­ ciekawsze h i s t o r y k ó w sztuki, ale systematyczne, szeroko ��17 zarysowane badania w poszczególnych krajach oparte o stasowanie kombinowanych metod s i ę g a j ą c y c h do r ó ż ­ nych dziedzin n a u k i — od historii sztuki p o c z y n a j ą c , na etnologii, socjologii i psychologii k o ń c z ą c . N i m to n a s t ą p i , m o ż n a , j a k m n i e m a m , p o k u s i ć się o zarysowanie j u ż teraz pewnych w n i o s k ó w d o t y c z ą ­ cych w y s t a w i n a s t ę p n y c h Triennale. Wydaje się, że i s t n i e j ą w t y m w z g l ę d z i e dwie p o d ­ stawowe tendencje. Jedna — to d ą ż e n i e do pewnego puryzmu, do zachowania jednolitego oblicza stylistycz­ nego ekspozycji, druga — to rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń nie t y l k o na f o r m y w y r a ź n i e naiwne (zgodne ze sche­ matem franeusko-belgijsko-jugosłowiańskim), ale na wszelkie ciekawe (zjawiska p o j a w i a j ą c e się na obszarze twórczości nieprofesjonalnej. Jedna tendencja nie w y ­ klucza zresztą drugiej. W r ę c z przeciwnie, dopiero r e a l i ­ zacja problemowych w y s t a w t w ó r c z o ś c i nieprofesjonalnej może pozwolić na s p o k o j n ą o b s e r w a c j ę i w y o d r ę b n i e n i e prac, k t ó r e najbliższe s ą wzorcowi „ n a i w n e m u " . Czas j u ż n a j w y ż s z y dostrzec, że w nurcie nieprofesjo­ nalnym mieszczą się zjawiska ciekawe z a r ó w n o psycho­ logicznie, j a k i — przede wszystkim — artystycznie. A l e w y s t a w t a k i c h w ł a ś c i w i e nie ma, a u r z ą d z a n e co pewien czas pokazy a m a t o r ó w m a j ą z u p e ł n i e i n n y sens. S t a n o w i ą podsumowanie działalności jakiegoś ośrodka, grupy, ś r o d o w i s k a . O d p o w i a d a j ą na hasła z góry narzucone (czasem dość naiwne w swej d y d a k ­ tycznej koncepcji wychowania obywatelskiego przez sztukę). A gdyby i s t n i a ł y r ó w n i e ż w y s t a w y selekcjono­ wane pod k ą t e m widzenia w a l o r ó w artystycznych, u j a w ­ nić by m o g ł y inne oblicze sztuki spontanicznej, nie 76, zawsze ś w i a d o m e j , ale w a ż k i e j w życiu c z ł o w i e k a i cie­ kawej dla obserwatora. F o r m u ł a „ n a i w n a " , j a k b y ś m y nie chcieli jej rozsze­ rzać, nie wystarcza dla w y c h w y c e n i a wszystkich ważkich i i n t e r e s u j ą c y c h zjawisk w sztuce nieprofesjonalnej. I dopóki nie b ę d z i e się r o b i ć t a k i c h w ł a ś n i e wielokie­ r u n k o w y c h wystaw, nie l i m i t o w a n y c h ż a d n y m i z góry p r z y j ę t y m i definicjami, t r u d n o ś c i w y d a j ą się nieunik­ nione, gdyż trzeba ciągle r e z y g n o w a ć albo z ciekawych zjawisk t w ó r c z y c h , albo z czystości p r o f i l u wystawy. P e w n ą p r ó b ą takiego nowego spojrzenia na twórczość n i e p r o f e s j o n a l n ą b y ł a zorganizowana przed trzema laty w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " w y s t a w a pt. „ I n n i . Od Niki­ fora do G ł o w a c k i e j " . A l e i tamta wystawa, choć przez t y t u ł s u g e r u j ą c a zjawisko szersze n i ż „ n a i w n o ś ć " , nie d a w a ł a p e ł n e g o rozpoznania, w y k r e ś l a ł a jednak pewne w a ż n e pogranicza m i ę d z y s z t u k ą n a i w n ą i ludową (zwłaszcza problem rzeźby), s z t u k ą p s y c h o t y k ó w i amatorów-naśladowców. Na Triennale b r a t y s ł a w s k i m •— j a k j u ż mówiłem — znalazły się prace bardzo r ó ż n e , zdecydowanie przekra­ czające najbardziej 'nawet tolerancyjnie p o j m o w a n ą gra­ n i c ę n a i w n o ś c i . B y ł y w i ę c t a m r z e ź b y z metalu, np. „Ko­ gut" Einy Rautaruoho (Finlandia) znakomicie zrobiony z łopat, kos, k ł ó d e k i w i d e ł . Swoistym p r z y k ł a d e m dosko­ n a ł e g o p o p - a r t u b y ł wspomniany j u ż abstrakcyjny kolaż G e r t r u d y M e h r g u t (NRF), typowe rzemiosło artystycz­ ne — metaloplastyka S ł o w a k a Zigmunda H u b a ć k a , pełne dramatycznej ekspresji sceny A b r a h a m a Levina (USA), typowo ludowa r z e ź b a W ę g r a A n t a l a H o r v á t h a , pogra­ nicze — j a k ż e trudno definiowalne — ze s z t u k ą schizo- �П. 17- Maria Lenczewska, О skarbach w bytowskim zamku, ol. II. 18. Leokadia Płonkowa, Sw. Jan Chrzci­ ciel, dl. II. 19. Marta Michałowska, Portret matki, ol. freników, p s y c h o t y k ó w — nasz Monsiel. Przy n i e k t ó r y c h obrazach np. Reginy Dapra (Austria) trudno b y ł o roz­ strzygnąć, nie o d w o ł u j ą c s i ę do z n a j o m o ś c i życia i psy­ chiki malarki, czy są one spontaniczne, czy też z z u p e ł ­ ną finezją i ś w i a d o m o ś c i ą n a w i ą z u j ą do „ n a i w n e g o " sposobu obrazowania. Niestety, n a d e s ł a n e w i a d o m o ś c i o twórcach b y ł y często w r ę c z znikome, a sama analiza formalna (zwłaszcza gdy n a d s y ł a n o j e d n ą l u b dwie prace) nie zawsze m o g ł a z a p e w n i ć w y c i ą g n i ę c i e p r a w i d ł o ­ wych wniosków. Element ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e zresz­ tą u wielu w y b i t n y c h „ n a i w n y c h " , i z biegiem czasu wyraźnie wzrasta. Tak w i d z ę d o s k o n a ł e malarstwo Ge­ neralice, Rabuzina, u nas — P ł o n k o w e j . Powstaje p r o ­ blem trudny jeszcze do r o z s t r z y g n i ę c i e — granic dzie­ lących n a i w n o ś ć n i e ś w i a d o m ą , od n a i w n o ś c i ś w i a ­ d o m e j . I jeżeli na naszym gruncie uznamy za znako­ mity p r z y k ł a d tej ostatniej obrazy M a r i i A n t o , to nie wolno zapominać, że istnieje jeszcze jeden rodzaj świa­ domego w y b o r u — p r z y k ł a d — P ł a s k o c i ń s k i . W y b ó r naiwnej konwencji przez dyletanta, amatora. Ś w i a d o m y wybór konwencji d a j ą c e j n a j w i ę k s z ą s z a n s ę sukcesu. Sprawa jest zresztą bardziej złożona, t u t y l k o sygnali19 18 żuję, że i w ś r ó d „ n a i w n y c h " spotyka się zapożyczenia od w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i „ n a i w n y c h " . Szczególnie widoczne jest to w J u g o s ł a w i i , gdzie s t y l G e n e r a l i ć a zaciążył i z a i n s p i r o w a ł cały k r ą g okolicznych malarzy, widoczne jest to jednak nawet i u nas w sporadycznych p r ó b a c h n a w i ą z y w a n i a przez mniej uzdolnionych amato­ r ó w do N i k i f o r a czy Ociepki. M y ś l ą c o przyszłości b r a t y s ł a w s k i e g o Triennale, c h ę t ­ nie w i d z i a ł b y m je w u k ł a d z i e nie t y l k o narodowym, ale i p r o b l e m o w y m . A w i ę c w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a n e k r ę g i p o k r e w i e ń s t w i inspiracji, ukazywanie r ó ż n y c h n u r ­ t ó w , a nie zacieranie ich przez sprowadzanie do w s p ó l ­ nego m i a n o w n i k a . R o z w a ż a n i a te nie p o d w a ż a j ą jednak r o l i i sensu m i n i o n e j w y s t a w y . Nie t y l k o p o b u d z a ł a ona do refleksji, ale d a w a ł a s p o r ą s u m ę w r a ż e ń artystycznych; zawsze bowiem fascynuje z e t k n i ę c i e ze s z t u k ą p r o s t ą i w i e l k ą . I kto wie, czy nie na tych w ł a ś n i e p r z y k ł a d a c h n a j ­ ł a t w i e j dojrzeć istotny mechanizm twórczego aktu. Z p r a w d z i w y m wzruszeniem o g l ą d a ł e m p a t r o n u j ą c y w y s t a w i e autoportret Rousseau z Muzeum Narodowego w Pradze. Rola Celnika nie t y l k o w sztuce francuskiej, ale w całej naszej kulturze artystycznej wydaje się co­ raz bardziej w a ż k a . D o m i n o w a ł też nad c a ł ą w y s t a w ą . S p o ś r ó d k i l k u d z i e s i ę c i u innych bardzo ciekawych malarzy w y m i e n i ć by n a l e ż a ł o w ś r ó d t w ó r c ó w „ p r y m i ­ t y w n y c h " (nie upieram się przy s f o r m u ł o w a n i u ) chociaż­ by N a t a l i ę S c h m i d t o w ą z Czechosłowacji, z klasycznie „ n a i w n y c h " : Skurjeniego, F e j e ś a i Buktenica z Jugo­ sławii, t r o c h ę p o w t a r z a j ą c e g o już samego siebie Ge­ n e r a l i ć a ; F r a n c u z ó w : Bauchanta, V i v i n a , Bomboisa, 77 �20 Л. 20. Jan Lada, Śmierć Spartakusa, Unolit. II. 21. Adam Zegadło, Sw. Cecylia, drewno. 21 a z nie znanych mai d o t ą d •— Maurice'a G r i m a (piękne bajkowe sceny leśne) i Simona Schwartzenberga, t w ó r c ę ślicznie zinterpretowanej katedry Notre Dame. W ś r ó d o b r a z ó w niemieckich w y r ó ż n i a ł y się s w o j ą e k s p r e s j ą i p r y m i t y w n ą ż a r l i w o ś c i ą r e l i g i j n ą bliskie ś r e d n i o w i e c z ­ nym mistrzom obrazy Trillhaasego, p r z y w o d z ą c e t r o c h ę na m y ś l naszego O c i e p k ę . Trudno m ó w i ć o narodowych cechach sztuki „ n a i w ­ nej", w y r a ź n i e jednak widoczna jest cezura dzieląca narody o żywej jeszcze t r a d y c j i ludowej sztuki od k r a ­ j ó w u p r z e m y s ł o w i o n y c h , zurbanizowanych. Bardzo „ n a ­ rodowa" b y ł a ekspozycja w ę g i e r s k a , a t a k ż e i czecho­ s ł o w a c k a . Swoisty charakter m i a ł y prace z J u g o s ł a w i i , zresztą w dużej mierze s ł a b e i w t ó r n e ( w p ł y w Generalića, maniera szkoły w Kovacicach). Na i c h tle w y ­ r a ź n i e w y o d r ę b n i a ł y się zestawy takie j a k francuski, belgijski czy niemiecki. Francuski — w a l o r a m i m a l a r ­ skimi, r a d o s n ą o b s e r w a c j ą scenek jarmarcznych, ulicz­ nych, w e s o ł y c h miasteczek. Dział niemiecki k a z a ł m y ś l e ć o k r ę g a c h m i e s z c z a ń s k i c h , belgijski — dla mnie n a j ­ ciekawszy chyba z całej w y s t a w y , p o k a z y w a ł p o w a ż n ą , s k u p i o n ą f a s c y n a c j ę t e c h n i k ą , miastem. Szczególnie cie­ k a w y dla ś l e d z e n i a życia s t e r e o t y p ó w b y ł p e ł e n n a i w n e ­ go w d z i ę k u obraz fotografa nadwornego Louisa Delattre'a „Apoteoza księcia Baudouina". Podobnie j a k Aloys Sauter Delattre wychodzi z t r a d y c j i realistycznego m a ­ larstwa, a ściślej nawet — p o r t r e t u . Z u p e ł n i e urocze były w y r a ź n i e inspirowane l u d o w ą t r a d y c j ą p e ł n e w d z i ę ­ k u obrazy na szkle austriackiej nauczycielki, Helgi Muller. Nowością w y s t a w y b r a t y s ł a w s k i e j b y ł a liczna k o l e k ­ cja rzeźb. Pokazali je W ę g r z y , C z e c h o s ł o w a c y , J u g o s ł o - 78 �wianie, Polacy i Austriacy. Prace tych ostatnich prze­ kraczały już chyba g r a n i c ę r z e m i o s ł a i strasznej ama­ torszczyzny, inne w y r a ź n i e w y w o d z i ł y się z ludowej t r a ­ dycji. S ł o w a c y pokazali też dość zabawne f i g u r y z d r u ­ tu, prace r z e m i e ś l n i k a w y k o n u j ą c e g o p u ł a p k i na myszy. Najciekawsze b y ł y jednak poza w s p o m n i a n y m już f i ń ­ skim pop-artem r z e ź b y Zivkovica z J u g o s ł a w i i oraz na­ sze: Kudły, Czajkowskiego, L a m ę c k i e g o , ojca i syna Zegadłów, S k r ę t o w i c z a . Jak na tle w y s t a w y w y p a d ł w ogóle dział polski? Był chyba najbardziej r ó ż n o r o d n y , b u d z i ł duże zaintere­ sowanie. Poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą naszych n a i w n y c h dotychczas nie znano, a poza t y m wydaje się, że dzięki temu, iż u nas są jeszcze n a p r a w d ę niezepsuci, auten­ tyczni malarze, t w o r z ą c y t y l k o dla siebie, a nie na po­ kaz czy s p r z e d a ż , całość naszej ekspozycji b u d z i ł a zaufa­ nie i zaciekawienie. Zestaw polski na wniosek I n s t y ­ tutu Sztuki i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego przygotował niżej podpisany, w y s t a w k ę liczącą b ą d ź co bądź ponad 50 pozycji z o r g a n i z o w a ł o z d u ż y m n a k ł a d e m starań i p r z e s ł a ł o Muzeum Etnograficzne, co w a r t o t u podkreślić chociażby dlatego, iż w katalogu informacja ta została w niefrasobliwy sposób po prostu p o m i n i ę t a . Z prac polskich poza N i k i f o r e m i O c i e p k ą szczególne zainteresowanie budził R y b k o w s k i , M a r i a Korsak, M o n siel i M a r i a Lenczewska, a z r z e ź b H e n r y k i Adam Fot.: Jan Swiderski Adam 22 Zegadło: — il. 10—23; il. 1—9 dostarczone II. 22. Umywanie nóg, drewno Z e g a d ł o , K u d ł a oraz Zagajewski. W sumie dzieła 24 autorów. P o w a ż n y b y ł też nasz w k ł a d z a r ó w n o w pracy j u r y , j a k i w obrady sympozjum. Wygłoszono dwa referaty, prof. P i w o c k i p r z e w o d n i c z y ł w pierwszym dniu obrad. M o ż n a żywić n a d z i e j ę , że w n a s t ę p n y m Triennale udział nasz b ę d z i e nie mniejszy. Z a c h ę t ą m o ż e być i czynnik dodatkowy — ogromna serdeczność o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y zrobili wszystko, aby u p r z y j e m n i ć nam pobyt. B y l i tak w t y m szczerzy i spon­ taniczni, j a k to w ł a ś n i e S ł o w a c y p o t r a f i ą . PRZYPISY 1 I Triennale d'art naif. Bratislava 1966. Organiza­ torzy: Povernictvo SNR pre Skolstvo a K u l t ú r u i Slov e n s k á Narodna Galeria; czasokres t r w a n i a wystawy 26.8 — 2.X.1966 r. Komisarz Generalny — Stefan T k a ć . Sympozjum o d b y ł o się w dn. 21—23.IX.1966. 2 J u r y m i ę d z y n a r o d o w e p r a c o w a ł o w s k ł a d z i e : Emile L a n g u i (Belgia) — p r z e w o d n i c z ą c y , Dietrich Mahlow (NRF), Aleksander Jackowski (Polska), Julia Szabó (Węgry), Miroslav Mićko, Stefan T k a ć , K a r o l Vaculik i A n d r e i Barcik (Czechosłowacja). 3 Jedynym p r z y k ł a d e m , na k t ó r y m ó g ł b y m t u się po­ w o ł a ć , jest zorganizowana w 1961 r. przez Gewerbemuseum w Bazylei w y s t a w a pt. „ L a i e n m a l e r " (Amatorzy), k t ó r a jednak, jak m o g ę w n i o s k o w a ć z katalogu, r ó w n i e ż p r e f e r o w a ł a k r ą g twórczości „ n a i w n e j " . przez Komitet polichr. Organizacyjny 11. 23. Zwiastowanie I Triennale N.M.P., drewno Naiwnych. polichr. 23 �II. Jerzy H 1. Heródek, Galeria drewno mai. Darowski E R O Był p a ź d z i e r n i k 1959 r. P r z e p r o w a d z a l i ś m y z ramienia Muzeum T a t r z a ń s k i e g o badania terenowe w powiecie nowotarskim. Trzeba b y ł o j u ż w r a c a ć , p r z e c h o d z i l i ś m y więc spiesznie przez L i p n i c ę W i e l k ą i j u ż t y l k o z n a w y ­ k u zajrzeliśmy przez w y b i t e okno do w n ę t r z a starej, opuszczonej c h a ł u p y . W m r o k u m o ż n a było dostrzec na zerwanej p o d ł o d z e sterty ż e l a s t w a , znoszonego obuwia, wszelkich osobliwości. W k ą c i e stał ś w i ą t e k , p r z y k r y t y kurzem, ale w y r a ź n i e świeżej roboty. Zaciekawieni w e s z l i ś m y do ś r o d k a . I tak zaczęła się z n a j o m o ś ć z gos­ podarzem chaty. W e d ł u g m e t r y k i nazywa się K a r o l Wójciak, ale w e wsi n a z y w a j ą go powszechnie H e r ó d e k . Trudno dziś dociec, s k ą d w z i ę ł a się ta nazwa, podobno H e r ó d k i e m nazywano już ojca i dziadka naszego r z e ź b i a r z a . U r o d z i ł 80 postaci, D E K się w 1892 r o k u , m a w i ę c 76 lat, ale nie wygląda na tyle. Postaci jest n i e w i e l k i e j , chudy, k r ę p y , pochylony do przodu, o r u c h l i w e j niespokojnej twarzy, skorej do szerokiego u ś m i e c h u i n a g ł y c h z a m y ś l e ń . Odziany po wiejsfcu, na nogach pepegi, na g ł o w i e stary, zniszczony w o j s k o w y kaszkiet, t y l e że z kieszonki przydługiego kabata s t e r c z a ł a fantazyjnie kolorowa chusta, a na szyi z a w i ą z a n e niedbale k r a w a t y . D w a , trzy, a n a w é t i cztery. Palce suto u p i e r ś c i e n i o n e d z i e ł a m i w ł a s n e j roboty. P o r o z u m i e ć się z H e r ó d k i e m nie b y ł o łatwo. Mowę ma b e ł k o t l i w ą , k a l e k ą , trzeba się dobrze wsłuchiwać, by pojąć, co m ó w i . M o ż e dlatego opowiada niechętnie o so­ bie i dawnych latach, a m o ż e dlatego, że cały wychylo­ ny jest k u temu, co jest i jeszcze b y ć m o ż e . Na gospo­ darnego nie w y g l ą d a . K i e d y ś m i a ł j a k ą ś tam odziedzi- �W H e r ó d k o w e j naturze jest i miejsce na chwilę sa­ m o t n o ś c i w graniu i tworzeniu, ale wielka siła ciągnie go do ludzi i do przygody. Unudzi sobie j e d n o s t a j n o ś ć pasienia a przychodzi czas wesel i o d p u s t ó w , to idzie we ś w i a t , ograniczony p r z e s t r z e n i ą k i l k u s ą s i e d n i c h dzie­ dzin, w ł ą c z y ć s w o j ą wesołość w l u d z k ą ochotę, popisać się n i e p o r a d n ą ś p i e w k ą , opowieścią, k t ó r ą t y l k o swoi a co u w a ż n i e j s i p o j ą ć p o t r a f i ą . Ten i ów ulituje się jego biedzie ś p i e w a c z e j , grosz j a k i rzuci. Chciwych nie l u b i , na p i e n i ą d z e się nie ł a k o m i , ale nie ma ich przecie w pogardzie: „ p i n i ą d z e to tyż chlyb" — mawia. To chadzanie ś w i a t a m i t r w a po k i l k a tygodni i d ł u ­ żej, czasem i dalsza droga wypadnie, gdy się uda p r z y ­ łączyć do pielgrzymki. Ciężka p r ó b a w y r o z u m i a ł o ś c i dla przychylnego gazdy, od w i e l u j u ż lat chlebodawcy He­ r ó d k a , a dla niego zaspokojenie na czas j a k i ś p ę d u k u przygodzie, wesołości człowieczej i w ę d r o w a n i u . L u b i też w ę d r o w a ć w y o b r a ź n i ą , gdy p r z e g l ą d a pisma z obraz­ k a m i w l i p n i c k i m domu k u l t u r y . I n s t y n k t s p o ł e c z n y o k r e ś l a jego p o s t a w ę etyczną. Jest w n i m g ł ę b o k a wrodzona dobroć, życzliwość dla ludzi Przyjdzie noc, to go ta siła podrywa z p o s ł a n i a i każe iść w jar bystrego potoku, by jego .niszczącą siłę ujarz­ mić. Buduje jazy, groble, zapory, żeby ludziom ziemi nie b r a ł o w czas powodzi. Nie ubliży nikomu, choćby czasem złość z w y k ł a , ludzka p o r w a ł a , gryzie wtedy r ę k ę w ł a s n ą , żeby t ę złość zdusić, po sobie nie okazać. Ta p r z y c h y l n o ś ć idzie szerzej i k u wszelkiemu stworzeniu. Zaszyje się, b y w a , na cały dzień w mroczny k ą t , by o p ł a ­ k a ć ś m i e r ć z a r ż n i ę t e g o koguta, k r z y w d ę w y r z ą d z o n ą k a ż d e m u stworzeniu. W t y m jest cały. II. 2. Heródek, Chrystus Zmartwychwstały, drewno mai. czoną ziemię, ale nie chciał jej u p r a w i a ć , zabrali ją więc krewniacy, co H e r ó d k a j a k się zdaje zbytnio nie zmartwiło. W o l a ł p r a c o w a ć jako parobek i pastuch u innych. W y m a g a ń d u ż y c h zresztą nie ma, a p r a c ę lubi. Bywa, że z w ł a s n e j w o l i niejedno sarn zrobi, brzeg potoka umocni, d r o g ę poprawi. A l e n a j w i ę c e j to l u b i wygnać „ g a d z i n ę " k u grapom, s k ą d szeroki w i d o k na Babią G ó r ę , z a ś p i e w a ć wtedy szeroko czy z a g r a ć p i s k l i ­ wie na skrzypeczkach, k t ó r e nosi p r z e w a ż n i e ze sobą. W graniu z a p a m i ę t u j e się cały, gra sobie a tej ubo­ giej muzie, k t ó r e j służy, grania tego bowiem po p r a w ­ dzie n i k t rad nie s ł u c h a , takie nieporadne, ś m i e j ą się więc z niego ludziska, a jeśli kto go s ł u c h a , to t y l k o dzieci. A l e w n i m jest w t e d y powaga w i e l k a i p r z e j ę c i e , oczy się m g l ą wzruszeniem. Gra na skrzypcach cudzej roboty, z prawdziwego zdarzenia, ale sam l u t n i k nieuczony, a wielce z a m i ł o w a n y w tej robocie, zrobił i n ­ s t r u m e n t ó w k i l k a n a ś c i e . Z drzewa smrekowego, p o ś c i ą gane d r u t a m i , t u i ó w d z i e b l a c h ą , n i e k t ó r e po r z e ź b i a r s k u piękne, choć do grania nieprzydatne. B y w a jednak, że ciągnie po nich smykiem, z a s ł u c h a n y w d ź w i ę k i , k t ó r e sam t y l k o słyszy. I w r z e ź b i e n i u . Rzeźbi, kiedy przyjdzie n a ń potrzeba i czas sposobny do tego (ale nigdy w niedzielę). Wtedy z a p a m i ę t u j e się w robocie, z a p a ł w i e l k i go ogarnia, w o ł a z p r z e c h w a ł k ą , w uniesieniu, że nic dla niego taka r o ­ bota „może i ś t y r y sto figur takich zrobić". Co zai w y r o b i , to pod siano k r y j e w szopie, by kto tego nie w y p a t r z y ł . I t y l k o w y r o s t k i wiejskie, ciekawe wszelkich osobliwości, co i raz w y p a t r z ą H e r ó d k o w e skarby, czy ludzie z miasta p r z y j a d ą , co jest, obejrzą i za t a n i grosz k u p i ą , bo moda się na H e r ó d k a zrobiła, o d k ą d rzeźby jego w 1966 r o k u pokazano na wystawach ludowej sztu­ k i w N o w y m Targu i K r a k o w i e (w Domach K u l t u r y ) , a w rok potem u k a z a ł y się o n i m w z m i a n k i i a r t y k u ł y Rzeźbi w i ę c H e r ó d e k m i l c z ą c e swe s k r z y p k i i „ p a n y " — bo tak nazywa ciosane czy raczej p r y m i t y w n i e w k l o c k u zaznaczone figury. Jednakie w etylu i odmien­ ne od tego, co d o t ą d znamy, ludowe w swej formie prostej i pierwotnej, ale wszelkiej tradycji dalekie. L u b i te swoje figury, a rzeźbi ich dużo, dumny z nich, ale i zawsze do przygany skory. Tych, k t ó r e za gorsze uzna lub n i e d o k o ń c z o n e , choć na pozór nic i m nie chy­ bia, gdy z i n n y m i p o r ó w n a ć , s p r z e d a ć nie chce, t a k i ma honor. S p r z e d a j ą c zaś pyta, prawie bezosobowo i pa­ t r z ą c m i m o „kielo dadzom?",. ale po prawdzie o pie­ n i ą d z e nie stoi, a o t r z y m a n y m i dzieli się z gazdą, od k t ó r e g o ma s t r a w ę i przyodziewek. 1 P i e r w s z ą w z m i a n k ę p o d a ł k r a k o w s k i tygodnik „ T e m p o " 27.VI.1966 r. N a s t ę p n i e — w „Przekroju" 21.V.1967 r. a r t y k u ł J. Bujaka. Ze sprostowaniem w y ­ stąpił J. Darowski na ł a m a c h „ T y g o d n i k a Powszechne­ go" 2.VII.1967 r. (wobec niezamieszczenia sprostowania przez „ P r z e k r ó j " ) . D r u k o w a n y obecnie a r t y k u ł J. Darowskiego n a d e s ł a n y został do redakcji w początku czerwca 1966 г.; ze w z g l ę d u na p r z e s u n i ę c i e numeru, do k t ó r e g o był przygotowany, ukazuje się dopiero obec­ nie. P o d k r e ś l a m y ten moment, gdyż w ł a ś n i e p. Jerzemu Darowskiemu p r z y p i s a ć należy zasługę „ o d k r y c i a " He­ r ó d k a i zaopiekowania się n i m . Redakcja 81 �Rzeźbi w drzewie s m r e k o w y m (bo „ ś w i e r k " u g ó r a l i to modrzew), k r z e s z ą c s i e k i e r ą choć j a k i o k r ą g l a k i w y ­ r ó w n u j ą c nożem. S ą to p r a w d z i w e p i e r w o c i n y ludowej czy w r ę c z ludzkiej twórczości, t w o r y p o w s t a ł e z pier­ wotnej potrzeby p i ę k n a i i n s t y n k t u tworzenia. Postacie p o d ł u g o w a t e , wysokie czasem w y ż e j metra, j a k d y k ­ tuje m a t e r i a ł , prosty k u l i k . C a ł ą u w a g ę skupia na g ł o ­ wie świętego. T w a r z znaczy lekko zakrzesanymi szczegó­ ł a m i , oczy obwodzi mocnym w y r a z i s t y m k o n t u r e m . S ą to wszystko biskupie postacie, a n i o ł y ze s k r z y d ł a m i do­ p r a w i o n y m i z desek, Chrystus, d z i e r ż ą c y chorągiew w i e l k a n o c n ą w jedynej wwierconej ręce, m a ł e a n i o ł k i ledwie w y ł a n i a j ą c e się z k a w a ł k a drewna. A wszystko polichromowane dostarczonymi m u f a r b a m i olejnymi (bo z pierwszych farba ł u s k ą s p a d a ł a ) w bielach, czer­ wieniach i b ł ę k i t a c h . H i e r a r c h i ę postaci zaznacza wzrostem. Najwyższy więc zawsze. Pan Bóg będzie, Chrystus j u ż mniejszy, lecz od ś w i ę t y c h w i ę k s z y , a r c h a n i o ł y d u ż e a a n i o ł y m a ł e . K a ż d e m u nazwa jego przystoi, będzie to w i ę c M i k u ł a s z czy Wendelin, a, by ł a t w i e j , k t o zacz, r o z p o z n a ć , r z e ź b i a r z k a ż d e m u na k l o c k u dorysowuje, domalowuje czy r y t e m zaznacza p r y m i t y w n y a t r y b u t postaci. M a r c i ­ n o w i — dziecko, Jackowi — ledwo widoczny instrument muzyczny (pokazując go H e r ó d e k wpada w zachwyt i w k ó ł k o ś p i e w a : „ J a c e k chudy zagrał w dudy, Jacek chudy zagrał w dudy..."). 2 Nie s ą to wszystko w y o b r a ż e n i a , takie j a k i e spot­ k a ć m o ż n a w p r z y d r o ż n e j kapliczce czy kościele. „ P a n y " H e r ó d k a niczego nie n a ś l a d u j ą . S ą t w o r e m p r y m i t y w ­ nej, choć ż a r l i w e j w y o b r a ź n i . N i e rzeźbi ich dla s ą s i a ­ d ó w ani ido kapliczek. I nawet nie na s p r z e d a ż , lecz z w ł a s n e j potrzeby, dla siebie samego. Minęło j u ż k i l k a lat, j a k o b s e r w u j ę jego prace. Z m i e n i a j ą się szczegóły, ale w istocie rzeczy forma r z e ź b H e r ó d k a jest niezmien­ na. Nie podlega ewolucji, rozwojowi. Niezmienny jest 3 II. 3. Karol Wójciak — Heródek. II. 4. Skrzypce Heródka. ś w i a t jego d o z n a ń , w y o b r a ź n i a p i ę k n a , choć prymi­ tywna. H e r ó d e k coraz częściej zapada na zdrowiu. Nie jest już młody... Dobrze, że na stare lata znalazł ludzi, którzy cenią i l u b i ą jego r z e ź b y , k t ó r z y w p r y m i t y w n y m w i e j s k i m ś w i ą t k a r z u u m i e j ą dostrzec p i ę k n e g o człowie­ ka o g o ł ę b i m sercu. 3 2 B u j a k w cyt. w y ż e j a r t y k u l e trafnie z a u w a ż a , że: „Dziesięć kresek zielonych na figurze, k t ó r ą nazywa »Mojżesz«, to dziesięć p r z y k a z a ń . Trzy k r e s k i to gwoź­ dzie, k t ó r y m i Chrystus został p r z y b i t y do k r z y ż a , obok k ó ł k o czerwone, kolczaste — to korona cierpniowa. Czerwona plama to k s i ą ż k a w r ę k a c h Eliasza". R z e ź b y H e r ó d k a z a k u p i ł y do swych zbiorów: Mu­ zeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem, Muzeum i m . Orkana w Rabce ( w i ę k s z e kolekcje), Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e i P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w War­ szawie. Fot. autor 3 82 �