https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/745e0acb14d3e2a92d6c910bea83fa77.pdf d52c5244ed46b24d91acf1e356a15dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3000 Title A name given to the resource Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.91-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. J . Grosbard, Święto plonów w kibticu, w y m . 3 2 x 2 0 cm Olga Mulkiewicz-Goldbergowa WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ WYCINANKI ŻYDOWSKIEJ T r a d y c y j n a w y c i n a n k a w papierze, znana w r ó ż n y c h okresach 1 „ l u c h o t z i k k a r o n " w ó w c z a s , g d y umieszczone na n i c h nazwiska, czasu w i e l u g r u p o m diaspory ż y d o w s k i e j , u t r z y m a ł a sk. n a j d ł u ż o j imiona, daty narodzin i śmierci najbliższych — m i a ł y przypomi­ na terenie E u r o p y wschodniej, a przede w s z y s t k i m n a nać terenie P o l s k i . T u w ł a ś n i e b y ł a w y k o n y w a n a jeszcze n a p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia 2 a pojedyncze egzemplarze z d o b i ą c e p o s z c z o g ó l n e o poszczególnych rocznicach ś m i e r c i — wskazywać dni, w k t ó r y c h należało odmówić, niezwykle w a ż n ą w obrzędowości ż y d o w s k i e j , m o d l i t w ę za z m a r ł y c h . d o m y czy synagogi m o ż n a b y ł o jeszcze z n a l e ź ć w okresie m i ę d z y ­ T r a d y c j ę w y c i n a n i a w papierze zabierali p o s z c z e g ó l n i w y c i - w o j e n n y m , z w ł a s z c z a na wschodnich ziemiach ó w c z e s n e j Rzeczy­ nankarze ż y d o w s c y e m i g r u j ą c y z P o l s k i do r ó ż n y c h k r a j ó w . T a k pospolitej . więc joszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t y k a m y p o s z c z e g ó l n e N i o w ą t p l i w i e na t y m w ł a ś n i e torenio w y t w o r z y ł się o d r ę b n y egzemplarze t r a d y c y j n e j polskiej ż y d o w s k i o j wycinanki, naj­ t y p w y c i n a n k i . P o r ó w n u j ą c z a r ó w n o m o t y w y , j a k i przede wszyst­ prawdopodobniej w y k o n a n e w A m o r y c e , czy toż na terenie ó w c z e s ­ k i m kompozycję poszczogółnych wzorów m o ż n a w y s u n ą ć tezę, nej Palestyny a obecnego I z r a e l a , w i a d o m o o i s t n i e n i u w y k o n y ­ 3 że w y c i n a n k a p o l s k i c h , w z g l ę d n i e w s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h Ż y d ó w , w a n y c h przez polskiego Ż y d a w y c i n a n e k w m a ł y m miasteczku posiada d o s t a t e c z n ą ilość w s p ó l n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e p o z w a l a j ą na na zaliczenio j e j do o d r ę b n e j g r u p y . sztuka t a z a n i k ł a w pierwszej p o ł o w i o naszego stulecia, i to za­ Jak wiadomo, pełniła wycinanka w tradycyjnej społeczności ż y d o w s k i e j przede w s z y s t k i m funkcje k u l t o w e . Z w i ą z a n a była Bukowinie. 4 Ostatocznie j e d n a k , j a k j u ż wspomniano —- r ó w n o na terenie E u r o p y wschodnioj, j a k i w i n n y c h skupiskach żydowskich. z poszczególnymi świętami, lub też innymi ważnymi momentami Z o ż y w i e n i e m tej t w ó r c z o ś c i s p o t y k a m y się w p ó ź n y c h l a t a c h w zj'ciu r o d z i n y . D o n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h i najbardziej zna­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , n i e m a l ż e r ó w n o l e g l e , w odda­ nych zaliczyć l o n y c h d o ś ć o d siebie w i ę k s z y c h skupiskach z a m i e s z k a ł y c h przoz należy mizrachy, względnie sziwiti, powiązane z o b o w i ą z k i e m codziennego odprawiania m o d l i t w y , oraz wskaz u j ą c o k i e r u n o k o d m a w i a n i a t e j ż e , w z g l ę d n i e szewuoslech Ż y d ó w — w Stanach Zjednoczonych oraz w I z r a e l u . i roj- Sztuka w y c i n a n i a w papiorze r o z w i j a j ą c a się w s p o ł e c z n o ś c i a c h zelech z d o b i ą c e d o m y w ś w i ę t a Szawuoth. W y c i n a n k a m i ozda­ ż y d o w s k i c h w Amerj'ce nie b ę d z i e p r z e d m i o t o m naszych r o z w a ż a ń biano t o ż s z a ł a s y - , , k u c z k i " — budowano w okresie ś w i ą t S u k k o t h z p r z y c z y n , k t ó r e p o s t a r a m się niżoj w y ł u s z c z y ć , niemniej w y d a j e oraz były one w k o m p o n o w a n o w c h o r ą g i e w k i , noszono przez dzioci m i się właściwym poświęcenie temu tematowi paru z d a ń , zanim podczas p o c h o d u z okazji ś w i ę t a S i m c h a t T o r a . W y c i n a n k a m i przejdziemy do o m a w i a n i a p r o b l e m a t y k i , b ę d ą c e j g ł ó w n y m te­ obwieszano ł ó ż k o p o ł o ż n i c y — g d y p e ł n i ł y z r a c j i umieszczonego m a t e m niniejszego a r t y k u ł u . n a n i c h w z o r u czy napisu f u n k c j ę a m u l e t u . Wieszano je na ś c i a n i e , w z g l ę d n i e przechowywano w m o d l i t e w n i k u jako tzw. T a k w i ę c w y c i n a n k a , r o z w i j a j ą c a się ostatnio w s p o s ó b d o ś ć spontaniczny i w o ż y w i o n e j formie w ś r ó d Ż y d ó w w Stanach Zjed* 91 i �plastyczna. W ś r ó d t y c h ż e t w ó r c ó w w i d z i m y s t a ł e poszukiwania nowych technik, stosowanio nowoczesnych narzędzi pracy; u n o w o c z o ś n i e n i u uloga t r a d y c y j n y m a t e r i a ł . Papier zostaje z a s t ą ­ piony często kartonem, jedwabiom, tworzywami Zmionia się również funkcja tej sztucznymi. nowoczosnej wycinanki, przede w s z y s t k i m t r a k t o w a n a jest j a k o dzieło sztuki, zawieszana na ś c i a n a c h z a s t ę p u j e obraz. Zwyczaj ozdabiania d o m ó w w okrosio ś w i ą t S z a w u o t h , oraz s z a ł a s ó w b u d o w a n y c h w okrosio S u k k o t , jost znany powszechnie, alo bardzo rzadko k o n t y n u o w a n y . Zajęcio t o pozostawia się przedo w s z y s t k i m dziociom, k t ó r o o z d a b i a j ą w y c i n a n k a m i nio t y ł o d o m y r o d z i c ó w , ale przodo w s z y s t k i m pomioszczonia w przedszkolach, klasy w szkole. W y c i n a n k i to nic zawsze n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e j s y m b o l i k i , czy d a w n y c h m o t y w ó w , c z ę s t o s p o t y k a się powiolanie powszochnio z n a n y c h w z o r ó w i technik w y c i n a n i a . Zwyczaj ton m a przodo w s z y s t k i m na celu wzmocnionie poczucia p r z y n a l e ż ­ n o ś c i otnicznoj dzieci i m ł o d z i o ż y . M a m y w i ę c do czynionia z d w o m a i n t e r e s u j ą c y m i procesami — przedo w s z y s t k i m , t r a d y c y j n a w y c i n a n k a i joj funkcja tradycyjna z o s t a ł y p r z e s u n i ę t o , a m o ż o d o k ł a d n i o j powiedziawszy z e p c h n i ę t e na pozycje uboczne. Jost t o obecnio przede w s z y s t k i m zajęcie dzieci i m ł o d z i e ż y , zwyczaj n i o p r a k t y k o w a n y w d o m u . F u n k c j a w y c i n a n k i obecnie — to przodo w s z y s t k i m p o d k r e ś l e n i e własnej odrębności etnicznoj. Poszczególni artyści, względnie h o b b y ś c i z k r ę g ó w ż y d o w s k i e j s p o ł o c z n o ś c i z a j m u j ą c y się w y c i n a n i o m , albo w ogóle o d c h o d z ą od t r a d y c y j n y c h w z o r ó w i t r a d y c y j ­ nej s y m b o l i k i , albo s z u k a j ą n o w y c h f o r m , r o z w i ą z a ń stylistycz­ nych ; twórczość swą usiłują wiązać z symboliką sztuki żydowskiej, ale najczęściej symbole te s ą przetworzone, pozostaje ich zna- czonie, alo n a j c z ę ś c i e j zostajo zapomniana w z g l ę d n i e zarzucona ich t r a d y c y j n a forma. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w I z r a e l u . I t u r ó w n i e ż n a s t ą p i ł o w l a t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h zainteresowanie w y c i n a n k ą , j a k o olomontcm t r a d y c y j n o j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n o j Ż y d ó w . T r u d n o jost obocnie s z u k a ć p r z y c z y n y jodnoj i b o z p o ś r o d n i o j tego, żo poszczogólni t w ó r c y sztuki. Niewątpliwie z a c z ę l i w r a c a ć do tej znaczną znanoj badaczco ż y d o w s k i e j część zasług wycinanki, dr dziodziny należy Gizie przypisać Friinklowej. Ona to pracując, w M u z o u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u w H a i f i e gro­ m a d z i ł a e k s p o n a t y z zakresu s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j , organizowa­ ła w y s t a w y t r a d y c y j n e j w y c i n a n k i innych ż y d o w s k i o j , oraz w y c i n a n o k n a r o d ó w . P r o p a g u j ą c szeroko t ę t w ó r c z o ś ć s ł u ż y ł a po­ r a d n i c t w e m f a c h o w y m , a z czasom u d o s t ę p n i a ł a salo muzoalne na w y s t a w y i n d y w i d u a l n e i zbiorowo p o s z c z e g ó l n y c h twórców. Dlatego t e ż j a k o n a s t ę p s t w o tejże d z i a ł a h i o ś c i a nie j a k o p r z y padok n a l e ż y u z n a ć f a k t , żo w ł a ś n i e w H a i f i o zaczęli t w o r z y ć Tl. 2. J. Grosbard, Sobotri, » ' у ш . 3 5 , ; 17 cm i t w o r z ą do dziś dwaj najciekawsi w s p ó ł c z e ś n i w y c i n a n k a r z o , Jehoshua Grosbard i J a k o v Nooman. Grono o s ó b zajmujących się t ą d z i e d z i n ą s z t u k i jost z r e s z t ą w i ę k s z o , dla naszych celów s c h a r a k t e r y z u j m y t r z y postaci, k t ó r e w y d a j ą n a m się najbardzioj interesujące noczonych, u p r a w i a n a t a m jost przode w s z y s t k i m nio w t r a d y c y j ­ n y c h g m i n a c h ż y d o w s k i c h , j a k o k o n t y n u a c j a dawnej t w ó r c z o ś c i , i k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest n i e w ą t p l i w i e reprezenta­ t y w n a dla całości p r o b l o m a t y k i omawianej w niniejszym a r t y k u l e . Jehoshua Grosbard — pochodzi z Polski, z okolic W a r s z a w y . al© j a k o zupolnie n o w y s p o s ó b w y p o w i a d a n i a się artystycznego. W d z i e c i ń s t w i e w i d z i a ł jeszczo t r a d y c y j n e w y c i n a n k i , Obserwujemy t u dwie tondoncje — jodna w i ą ż e w y c i n a n k ę z i n ­ ozdabiano d o m y na ś w i ę t a , ale sam n i g d y nio w y c i n a ł . Zawsze n y m i zajęciami m i a ł zainteresowania plastyczno — umożliwiającymi artystycznogo, uprawianie kształconio własnego hobby o charakterze zmysłu kreacyjnym. zajmujo się toż malarstwem. obocnie, obok Obrazy swoje — którymi wycinanki przeważnie D r u g a tendencja t o d ą ż n o ś ć do zajmowania się t w ó r c z o ś c i ą , k t ó r a martwe natury i widoki przyrody — ujęto tradycyjnie, z d u ż ą u m o ż l i w i a poszukiwanio z w i ą z k ó w , k t ó r e p o z w o l i ł y b y na umoc­ d o z ą realizmu, rozdajo l u b nienie w ł a s n e j p r z y n a l e ż n o ś c i etnicznej. W p i e r w s z y m w y p a d k u zajmujo się od k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . J e d n ą z jogo a m b i c j i nowa w y c i n a n k a nio ma zupołnio ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą , i jest jeszcze szorokie propagowanio s z t u k i w y c i n a n i a jako m o ż l i ­ f a k t , żo jest w y k o n y w a n a przoz Ż y d ó w jost t u w o ś c i wypowiedzonia się artystycznego, oraz w y c h o w a n i a este­ przypadkiom. W d r u g i m , niekiedy t y l k o nowo w y c i n a n k i oparto s ą na nych, charakterystycznych często m o t y w y dla sztuki żydowskiej tradycyj­ motywach, to są. przetwarzano, u n o w o c z e ś n i a n e do sprzodajo z n a j o m y m . 5 Wycinanką było tycznego dzieci. Często sam Grosbard o d ż e g n u j e się od w y c i n a n k i tradycyjnej, t w i e r d z ą c , że colom jego t w ó r c z o ś c i jost nadanie tego wycinanco nowych t r e ś c i , nowej s y m b o l i k i , w y w o d z ą c e j się ze stopnia, że czasom j e d y n i e pozostaje z r o z u m i a ł a dla odbiorcy w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a . N i e neguje b y n a j m n i e j w a r t o ś c i starej w y ­ s y m b o l i k a , ale ś r o d k i j ą w y p o w i a d a j ą c e są, dalekie od tradycyj­ cinanki, niemniej u w a ż a , żo p o w i n n a ona obecnie p o s i a d a ć nowe, n y c h . W y c i n a n k a t a u p r a w i a n a jest w w i ę k s z o ś c i przoz k o b i e t y , wapółozosno znaczenie symboliczno. W y c i n a n k i t r a k t o w a n a j a k o h o b b y , czasami t y l k o j a k o samorodna t w ó r c z o ś ć w s z y s t k i m jednobarwne, w y k o n a n e rzadziej z b i a ł e g o , n a j c z ę ś c i e j 92 jego są przode �z kolorowego b ł y s z c z ą c e g o papioru, czasom, dla podkreślonia k o n t r a s t u stosujo b i a ł e l u b kolorowo jednobarwne t ł o . Kompo­ n u j ą c w z o r y opiora się najczęśeioj na t r a d y c y j n o j metodzie - r y s u j ą c w z ó r na p o ł o w i e złożonogo papieru, co daje w rozultacio n i ą c o jedj'nie f u n k c j ę z d o b n i c z ą , najczęściej o tematyco r o ś l i n n e j , rzadziej kompozycjo e l e m e n t ó w geometrycznych •— nio n a w i ą z u ­ j ą c e w ogóle do koncepcji t r a d y c y j n e j wycinanki. N a s t ę p n y m w y c i n a n k a r z e m , k t ó r y wzbudza zainteresowanie obraz s y m e t r y c z n y , po obu stronach pionowej osi. Alo nio t y l k o samodzielnością uznaje t ę z a s a d ę k o m p o n o w a n i a wzoru — t w o r z y r ó w n i o ż w y c i ­ Neeman. Pochodzi z R u m u n i i , t w i e r d z i , że nie s t y k a ł się w dzie­ nanki, które s ą zakomponowane w o k ó ł d w ó c h osi, poziomoj swych koncepcji artystycznych jest Jakov 6 c i ń s t w i e z w y c i n a n k ą ani w y c i n a n k a r z a m i . Pierwsze w y c i n a n k i i p i o n o w o j , oraz takie, k t ó r e s t a n o w i ą z u p e ł n i o w o l n ą k o m p o z y c j ę . z o b a c z y ł dopiero na k t ó r e j ś z w y s t a w w m u z o u m w H a i f i e . Te s i a d a ł zawszo uzdolnienia i zaintorosowania a r t y s t y c z n e , przez ostatnie najczęściej zawierają nio-tradyeyjną, współczesną Po­ symbolikę, odbiegającą zupełnio od tradycyjnych treści, któro szerog l a t z a j m o w a ł się m a l o w a n i e m i k o m p o n o w a n i e m s z y l d ó w p r z e k a z y w a ł a dawna w y c i n a n k a . sklepowych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Grosbarda, jest c z ł o w i e k i e m Najciokawszym p r z y k ł a d o m t w ó r c z o ś c i J . Grosbarda, jost jego w y c i n a n k a , k t ó r ą n a z w a ł ś w i ę t o m zbierania p l o n ó w w kibucu głęboko religijnym ( i l . 1). Jost ona w y k o n a n a z czorwonogo b ł y s z c z ą c e g o papieru, obrzędowo zakomponowana symetrycznio, po obu twiordzi stronach pionowoj osi. Elementami zdobniczymi nawiązującymi do tradycyjnych, są — wiele czasu p o ś w i ę c a na czytanie B i b l i i , zglębianio tajemnic p r z e p i s ó w r e l i g i i ż y d o w s k i e j , s p e ł n i a n a k a z y w roligii ż y d o w s k i o j jost dla niogo f o r m ą przykazane. W y c i n a n k a , wypowiedzenia s w y c h a r t y s t y c z n y c h , j e d n a k j a k się w y d a j e d u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j e do d w a wazony umieszczono po obu b o k a c h obrazu, z k t ó r y c h w y ­ możliwości r a s t a j ą r o ś l i n y z a p e ł n i a j ą c e s w y m i ł o d y g a m i i liśćmi t w ó r c z o ś c i swej u ż y w a kolorowego, jednobarwnego, wycinanki. W tenże ornament c a ł e pole w k o m p o n o w a n e s ą —• r ó w n i e ż jak ambicji zarobkowania przoz sprzedawanio wycinanek. W najczęściej b ł y s z c z ą c e g o papieru, dla p o d k r e ś l e n i a k o n t r a s t ó w czasom stosuje zgodnie z t r a d y c j ą — d w a p t a k i , oraz tokst. C e n t r a l n y m i posta­ t l o , przodo w s z y s t k i m b i a ł o . W wycinance stosujo ciami s ą t r z y osoby, n i o s ą c e koszo w y p e ł n i o n o owocami — m o t y w t r a d y c y j n ą t o c l m i k ę , w z o r y komponujo p r z e w a ż n i e symetryczne, najczęściej z u p e ł n i e n o w y . R ó w n i e ż i tokst r ó ż n i się od zazwyczaj s p o t y k a ­ w z d ł u ż pionowej osi. W t w ó r c z o ś c i swoj stara się n a w i ą z y w a ć do n y c h w t r a d y c y j n e j ż y d o w s k i o j w y c i n a n c e Nio s ą to worsety t r a d y c y j n o j f u n k c j i w y c i n a n k i , oraz opiera się przode w s z y s t k i m z B i b l i i czy t e ż i n n y c h t e k s t ó w o charakterzo r e l i g i j n y m . Napis na s y m b o l a c h stosowanych w sztuco ż y d o w s k i e j , nie t y l k o w w y ­ po p r o s t u t ł u m a c z y eo przodstawia w y c i n a n k a Hag ha-bikkwrim cinance. Charakterystyczno dla jogo twórczości jest łączenie —• ś w i ę t o p l o n ó w , obchodzone u r o c z y ś c i w k i b u c a c h w okrosie wycinanki z odpowiodnimi Shawouth. M a m y więc do czynionia z w y k o r z y s t a n i o m przoz t r a d y c j i worsety z B i b l i i . Neeman szuka j e d n a k s t a ł e n o w y c h t w ó r c ę m o ż l i w o ś c i p o w i ą z a n i a dawnej t r a d y c j i wycinanek w y k o ­ r o z w i ą z a ń , czasom zupołnio o d r ę b n y c h , z a p o ż y c z a wiele z i n n y c h n y w a n y c h z okazji dziedzin t r a d y c y j n e g o z d o b n i c t w a . togo właśnio ś w i ę t a , z jogo „obrazkiem" p r z e d s t a w i a j ą c y m to ś w i ę t o wo w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i kibucowoj. Podobne ujęcio t e m a t u — n a w i ą z a n i o do tradycyjnogo o b r z ę d u zapalania świoc z nastaniem soboty, w i d z i m y w n a s t ę p n o j w y c i nanco, n a i l . 2. R ó ż n i c a p o m i ę d z y t ą a p o p r z o d n i ą pologa przedo w s z y s t k i m na t y m , żo podczas g d y p r z y g o t o w a n i e wycinanok na ś w i ę t a Szawouth miości się w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , w i ą z a n i o tejże z sobotą, jest j u ż indywidualną koncepcją Grosbarda. K o m p o z y c j a i tej w y c i n a n k i n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j . W i d z i m y t u t a j w y o d r ę b n i o n e w y r a ź n i o r a m y obrazu i dobitnie p o d k r e ś l o n y m o t y w c e n t r a l n y , k t ó r y jost t e m a t e m w y c i n a n k i . R a m y obrazka u j ę t e są z n ó w w k o n w o n c j i t r a d y c y j n e j — zgeometryzowana wić t e k s t a m i , s ą to n a j c z ę ś c i e j , w m y ś l P r z y k ł a d e m n a w i ą z y w a n i a b e z p o ś r e d n i e g o do starej ż y d o w ­ skiej w y c i n a n k i , z a r ó w n o do joj f o r m y j a k i f u n k c j i , jest w y k o n a n a przez Neemana „ r o j z e l o " — wzorowana na t r a d y c y j n y c h , p u b l i ­ k o w a n y c h przez G. F r a n k l o w ą . W o d r ó ż n i e n i u od t y c h wykony­ w a n y c h w Polsce, w y c i n a n k a Neemana ozdobiona jest jeszcze napisom, m ó w i ą c y m o r a d o ś c i ś w i ę t o w a n i a . T e n d e n c j ę do poszu­ k i w a n i a n o w y c h form ilustruje w y c i n a n k a nr 4. Przede w s z y s t k i m udorza nas n o w a , n i e t y p o w a forma t e j ż e . N i e jost ona z a m k n i ę t a w kolo l u b p r o s t o k ą c i o , ale posiada o r g i n a l n ą f o r m ę , p o d p o r z ą d ­ k o w a n ą kompozycji rachóu; wzoru. Nawiązując do t r a d y c y j n y c h miz- t w ó r c a dzieli pole w y c i n a n k i na dwie p ł a s z c z y z n y , k t ó r e r o ś l i n n a , w k t ó r ą w k o m p o n o w a n e są p t a k i n a w i ą z u j e ściślo do znanych n a m ujęć. Również widzimy tu tekst, umieszczony w c e n t r a l n y m miejscu. A l e j a k i w poprzednioj, a u t o r nie p o s ł u gujo się ż a d n y m wersetem b i b l i j n y m n a k a z u j ą c y m świętowanie soboty, a jest ich sporo, alo w s p o s ó b zwięzły t ł u m a c z y s y m b o l i k ę wycinanki, która została „dla uczczenia s o b o t y " wykonana- S y m b o l i k a ta zawarta jost w p a r t i i ś r o d k o w e j w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ 11. 3. J . N e e m a n , Rojzele, 30x30 cm nionej i jest ona na pewno inaczej w y r a ż o n a , a n i ż e l i d o k o n a ł b y tego t r a d y c y j n y w y c i n k a r z z drugiej p o ł o w y ubiogłogo stulecia, g d y b y m u t a k i e zadanie powiorzono. W y o d r ę b n i o n y — zastosowanie w o k ó ł pustoj przestrzeni — m o t y w stolik nakryty serwetką, który widzimy przez c e n t r a l n y , to niejako przez o k n o , ozdobione f i r a n k ą . N a s t o l i k u t y m s t o j ą w powszechnie u ż y w a ­ n y c h lichtarzach dwie zapalono świoce. A więc m a m y próbę przedstawienia w wycinance roalistycznej sconki, powszochnio znanej. Z n a d e j ś c i e m soboty na stole p ł o n ą dwie, zapalono przez gospodynię d o m u świeco. Roalna r z o c z y w i s t o ś ć , się w k a ż d y m t r a d y c y j n y m u t r w a l o n a w formio, powtarzająca ż y d o w s k i m d o m u ; scenka z o s t a ł a nawiązującej do tradycyjnej żydowskioj sztuki dekoracyjnej. N i o m n o ż ą c p r z y k ł a d ó w t w ó r c z o ś c i jednego a r t y s t y , n a l e ż y d o d a ć , żo o p r ó c z t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z t r a d y c y j n ą , p o s z o r z o n ą t y l k o przez niogo f u n k c j ą wycinanki, s p o t y k a m y t e ż w jogo t w ó r c z o ś c i s y m b o l i k ę , n a w i ą z u j ą c ą do p r o b l e m ó w ż y c i a codzionnogo. Znano są w y c i n a n k i Grosbarda i l u s t r u j ą e o poszczególne p r o b l e m y d o t y c z ą c e ż y c i a społocznego czy politycznogo, odpo­ w i a d a j ą c o niejako na w s p ó ł c z e s n o h a s ł a . T a k więc porusza on takie t e m a t y j a k w o j n a , p o k ó j , z a g ł a d a Ż y d ó w podczas ostatniej w o j n y ś w i a t o w e j . Poza t y m s p o t y k a m y t e ż jego w y c i n a n k i p e ł - 93 i �w y p e ł n i a r ó ż n y m , n i e z a l e ż n y m o d siebie o r n a m o n t o m . C o n t r a l n y m k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u w m i o s i ą c u Siwan 1944 r o k u . Umiesz­ motywem są t u dwa l w y , p o d t r z y m u j ą c e monorę — rozwiązanie czone po o b u stronach w y c i n a n k i k o l u m n y , m o t y w c z ę s t o spo­ k o m p o z y c y j n i e znano i stosowane c z ę s t o w wycinance t r a d y c y j n o j . t y k a n y w sztuce ż y d o w s k i e j i n a w i ą z u j ą c y do s ł u p ó w postawio­ Menora t a w y r a s t a z p o d s t a w y , k t ó r ą s t a n o w i ą złożone do b ł o ­ n y c h przez Salomona przed ś w i ą t y n i ą w Jorozolimio, zwane J a c h i n g o s ł a w i e ń s t w a r ę c e k a p ł a n a . Jest t o m o t y w z n a n y sztuco ż y d o w ­ i Boaz ( I K s i ę g a K r ó l e w s k a , R o g u m 6:21) w t y m w y p a d k u z o s t a ł y skiej, ale nie s p o t y k a n y wo wschodnio-europejskiej wycinance, zamienione na dwie p ł o n ą c e ś w i e c e , u p a m i ę t n i a j ą c e najprawdopodobniej z a p o ż y c z o n y przoz S o o m a m z p r z o d s t a w i o ń r o d z i c ó w a r t y s t y . T r a d y c y j n a k o m p o z y c j a , zastosowana w tej n a g r o b k o w y c h . Z a c y t o w a n y tekst b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wycinauce, w i j ą c y się o r n a m o n t r o ś l i n n y w y p e ł n i a j ą c y c a ł ą j e j „ N i e c h ci b ł o g o s ł a w i P a n , a niechaj cię s t r z e ż e " ( I V k s i ę g a M o j ż o s z o w a — p r z e s t r z o ń , poza m o t y w a m i k t ó r o s y m b o l i z u j ą N u m e r i , 6:24) nadaje wycinance w a r t o ś ć o b r o n n ą , a więc amule­ wątpliwie łączy t ę wycinankę z t u . Zastosowany dla w y p e ł n i e n i a r ą k oraz obramowania dolnego zmarłych z m a r ł y c h , nie­ tradycyjnymi. R o z u l t a t o m z u p o ł n i e n o w y c h p o s z u k i w a ń Noemana jest na- m o t y w u o r n a m e n t r o ś l i n n y z n ó w zbliża t ę w ł a ś n i e w y c i n a n k ę do pewno w y c i n a n k a p r z e d s t a w i a j ą c a powszechnie z n a n y c h . ( i l . 5) odbioga o d klasycznych, t r a d y c y j n y c h w z o r ó w . D o ele- Połączeniem rozwiązań tradycyjnych z nową treścią wyci­ n a n k i , jest t a — n r 7 — k t ó r ą a r t y s t a w y k o n a ł dla uczczenia Jerozolimę. Kompozycja ta m o n t ó w s z c z ą t k o w y c h zaliczyć n e ł e ż y umieszczone po bokach dwa wazony, z k t ó r y c h w y r a s t a w i ć , t w o r z ą c a boczne okolenie p a m i ę c i r o d z i c ó w , k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u . A u t o r , zapewne głównoj k o m p o z y c j i , oraz t o k s t z a e z o r p n i ę t y z B i b l i i a o d n o s z ą c y świadomie, zastosował t u tradycyjną formę wycinanki prosto- się do J e r o z o l i m y „ I u c z y n i ę , że ustanie w miastach J u d z k i c h k ą t n o j . W y p e ł n i ł j ą całkowicio o r n a m o n t o m i w k o m p o n o w a n y m i w ulicach Jeruzalemskich glos r a d o ś c i i głos wesela" weń zakomponowano j 7:34). Cała w y c i n a n k a jest k o m p o z y c j ą o p a r t ą d o k ł a d n i o n a ele­ w z d ł ó ż pionowoj osi w y c i n a n k i jost drzewo ( p l ą c z ą c a wierzba ? ?) mentach a r c h i t e k t u r y J o r o z o l i m y . M o ż n a r o z r ó ż n i ć zarysy posz­ tokstem. Centralnym motywom toj, (Joremiasz, po o b u bokach k t ó r e g o w i d z i m y dwio nagrobno tablice, macewy, c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w — z a r ó w n o s t a r y c h , uznawanych powszoch- z tekstom powszechnie na nagrobkach s p o t y k a n y m , i n f o r m u j ą c y m nio j a k o symbole J e r o z o l i m y j a k ś c i a n a p ł a c z u czy meczot Omara, k t o z o s t a ł w t y m miejscu p o c h o w a n y . U g ó r y , p o d t r z y m y w a n a j a k t e ż i nowoczesnych, j a k n p . siedziba g ł ó w n e g o r a b i n a t u . przez d w a siodząco na drzewie p t a k i , umioszczona jest ś w i e c a , K o m p o z y c j a w y c i n a n k i z u p e ł n i e odbiega od t r a d y c y j n e j — wzo­ j a k ą zwyczaj ż y d o w s k i rowana jest n i e w ą t p l i w i o , na p r ó b a c h przedstawienia J o r o z o l i m y , karze z a p a l a ć dla uczczenia z m a r ł y c h w r o c z n i c ę i c l i ś m i o r c i . T ł u m a c z y t o tekst umioszczony u g ó r y spotykanych u współczesnych plastyków. w y c i n a n k i , o b j a ś n i a j ą c y , że świoca t a uczcić m a p a m i ę ć r o d z i c ó w , klasycznej k o m p o z y c j i w y o d r ę b n i a j ą c e j jeden l u b d w a 94 Twórca odszedł od motywy �И . 6. J . Shadur, Jerozolima, w y m . 4 5 x 4 5 cm centralne, na k o r z y ś ć przedstawienia a r c h i t e k t u r y miasta w spo­ s t a w i a j ą c a J e r o z o l i m ę . K o m p o z y c j a całości oparta jest na s ó b z b l i ż o n y do realistycznego. Zasadnicze w r a ż e n i o j a k i e pragnio rackach w y w o ł a ć , to nagromadzonio b u d y n k ó w , ich w y s m u k ł e w k o m p o n o w a n y t o k s t . P o s z c z e g ó l n o elementy wzoru t w o r z ą c e g o sylwetki —• w y o d r ę b n i o n a r a m k a , m o t y w miz- centralny, w całość i kopulaste dachy, a t o r z e c z y w i ś c i e z b l i ż a w i d z a do realnogo obramowanio są b e z p o ś r e d n i o przeniesione z t r a d y c y j n o j obrazu. c i n a n k i : dwio boczne k o l u m n y , J a c h i n i Boaz, z w i e ń c z o n e wazo­ Jerozolima jest r ó w n i e ż j e d n y m z najbardziej ulubionych t e m a t ó w J e h u d i t Shadar. Ta n i e z w y k l e t w ó r c z a i p e ł n a i n i c j a t y w y n a m i z k t ó r y c h wyrasta wić, l w y J u d y p o d t r z y m u j ą c e wy­ koronę T o r y , w i o ń c z ą c o w y c i n a n k ę ; u j o j p o d s t a w y dwa jelenie obok plastyczka, zajęła się w y c i n a n k ą stosunkowo p ó ź n o , p o ś w i ę c a j ą c menory. się tej dziedzinie t w ó r c z o ś c i n i e m a l ż o c a ł k o w i c i e . J e d n ą z coch przez J . Shadur m o t y w c o n t r a l n y — p r z e d s t a w i a j ą c y J o r o z o l i m ę . Nowym c a ł k o w i c i e r o z w i ą z a n i e m jest z a p r o j o k t o w a n y c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla jej a r t y s t y c z n y c h p o s z u k i w a ń jost po­ Według wizji artystki s ł u g i w a n i e się r ó ż n y m i r o d z a j a m i k a r t o n u co wraz z odpowiednio otoczono m u r a m i , z meczetom O m a r a , i Ś c i a n ą P ł a c z u , dobranym t ł e m tworzy u widza w m y ś l założeń a r t y s t k i wrażonio centralnymi i najważniejszymi głębi, względnie trójwymiarowości wycinanki, — w i d z i m y stare miasto jorozolimskio, jako symbolami. łagodzi kontury Przedstawiona t u t a j p o k r ó t c e t w ó r c z o ś ć trojga w y c i n a n k a r z y t e j ż e . W y c i n a n k i J e h u d i t Shadur s ą n a j c z ę ś c i e j jodno- l u b d w u - zezwala n a m n a s f o r m u ł o w a n i e p e w n y c h u o g ó l n i e ń , w y n i k a j ą c y c h barwne, wykonywano z jednobarwnych kolorowych nie t y l k o z przytoczonogo p o w y ż e j m a t e r i a ł u , c h o ć ton, j a k j u ż kartonów, czasem jeszcze p o d k o l o r o w y w a n y c h . A r t y s t k a c z ę s t o umieszcza je n a s t a r o - z ł o t y m t l e , o p i o r a j ą c się na t r a d y c j i w y c i n a n k i Ż y d ó w z a z n a c z y ł a m w y d a j o m i się w p e ł n i W i n t e r e s u j ą c y m nas zjawisku, reprezentatywny. m a m y do czynienia z odro- p ó ł n o c n o - a f r y k a ń s k i c h , l u b toż z ł o t ą f a r b ą p o d k r e ś l a p o s z c z o g ó l n e dzoniom się części o r n a m o n t u . K o m p o z y c j o jej zbudowane s ą n a j c z ę ś c i e j sy­ proces przebioga w s p ó ł c z e ś n i o i na pewno nie z o s t a ł joszczo za­ zdocydowanie k o ń c z o n y . Odrodzenio się s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j n a s t ą p i ł o raczej j e j u k ł a d . Najlep­ spontanicznie, b y ć m o ż o częściowo z o s t a ł o zasugerowane przez metrycznie, wzdłuż pionowoj osi; świadomie sięga ona po m o t y w y w y c i n a n k i t r a d y c y j n o j , i s z y m p r z y k ł a d o m s z t u k i J . Shadur jost w y c i n a n k a n r 6, przed­ tradycyjnego rzemiosła artystycznego, organizowane w y s t a w y , propagowanie w y c i n a n k i , który jako to jednoj 95 1 �dawna funkcja wersety w y c i n a n k i — a m u l e t u z o s t a ł a zapomniana, ale religijne umieszczane w wycinankach współczesnych nioraz o p i o w a j ą k o n i e c z n o ś ć , w z g l ę d n i e z a w i e r a j ą wozwanie do strzeżenia domu, opieki nad ogniskiem d o m o w y m , a to już 0 d a w n ą f u n k c j ę o c h r o n y n i e w ą t p l i w i e zahacza. U b i e r a n i e d o m ó w czy s z a ł a s ó w w y c i n a n k a m i z okazji ś w i ą t nie jest p r a k t y k o w a n e . W z g l ę d n i e , nie jest p r a k t y k o w a n e j a k o t r a d y c j a obowiązująca powszochnie. N a t o m i a s t z o s t a ł o to p r z y j ę t e przez przedszkola, s z k o ł y , organizacje m ł o d z i e ż o w e , k t ó r e nie t y l k o k o n t y n u u j ą ten zwyczaj, alo ż y w o go r o z w i j a j ą , w i d z ą c w p r z y g o t o w y w a n i u w y ­ cinanek na o k r e ś l o n e ś w i ę t a m o ż l i w o ś ć n a w i ą z a n i a do d a w n y c h o b y c z a j ó w , przokazania dzieciom w i a d o m o ś c i z zakresu h i s t o r i i 1 r e l i g i i . I n t e r e s u j ą c e zjawisko w dziedzinie odrodzenia się s t a r y c h f u n k c j i w y c i n a n k i obserwujemy w n o w y m zwyczaju ozdabiania k o n t r a k t ó w m a ł ż o ń s k i c h tzw. ktub. z XVIII i X I X wieku O t ó ż wydaje s i ę , ż e znane ogzemplarze k o n t r a k t ó w zdobionych w y c i n a n k ą są w y j ą t k a m i . 7 małżeńskich Odrodzenie togo zwyczaju spotykamy współcześnio — rozwijająca się ostatnio m o d a na zamawianie szczególnio ozdobnych k o n t r a k t ó w ś l u b n y c h i na­ s t ę p n i e oprawianie t y c h ż o i wieszanie na ś c i a n i e , s p r a w i ł a , żo p o s z c z e g ó l n i t w ó r c y zaczęli w y k o n y w a ć ktuby zdobione w y c i n a n ­ k ą , o m o t y w a c h c z ę s t o o p a r t y c h na t r a d y c y j n e j wycinanco, alo nie z w i ą z a n y c h zo z d o b n i c t w e m stosowanym na s t a r y c h k o n t r a k ­ t a c h m a ł ż e ń s k i c h . Z nieco z m i e n i o n ą k o n t y n u a c j ą dawnej t r a ­ d y c y j n e j f u n k c j i w y c i n a n k i s p o t y k a m y się w w y p a d k u , g d y na w z ó r d a w n y c h —• u p a m i ę t n i a j ą c y c h d a t y ś m i e r c i n a j b l i ż s z e j ro­ d z i n y — n i e m a l ż e wszyscy w y c i n a n k a r z e w y k o n u j ą wycinanki dla uczczenia p a m i ę c i r o d z i n y w z g l ę d n i e n a j b l i ż s z y c h , p o m o r d o ­ w a n y c h podczas ostatniej w o j n y światowej. M i m o że częściowo p r z y n a j m n i e j z m i e n i ł a eię funkcja I I . 7. J . Neeman, W y c i n a n k a dla uczczenia p a m i ę c i zamordo­ w a n y c h r o d z i c ó w , w y m . 1 7 x 2 1 cm wyci­ n a n k i , j e d n a k na u w a g ę z a s ł u g u j e f a k t , ż e naczelne zadanie t r a ­ d y c y j n e j w y c i n a n k i — przekazywanie t r e ś c i za p o m o c ą przedsta­ w i e ń , m o t y w ó w o charakterze s y m b o l i c z n y m — nie uległo zasad­ niczej zmianie. N a d a l p o d s t a w o w ą f u n k c j ą w y c i n a n k i , tej wiesza­ nej na ś c i a n i e , m a j ą c e j z a s t ą p i ć obraz, jest przekazanie p e w n y c h t r e ś c i . Odczucia estotyczne odbiorcy w i n n y , w m y ś l z a ł o ż e ń w y ­ z g a ł ę z i bogatej starej s z t u k i ż y d o w s k i e j . S z t u k i , k t ó r a nie b y ł a n i g d y b o z p o ś r e d n i o z w i ą z a n a z k u l t e m , a jedynie p o ł n i ł a funkcjo k o n a w c ó w , w i ą z a ć się ze zrozumieniem s y m b o l i k i j a k ą w y c i n a n k a zawiora. T r e ś c i , k t ó r e m a ona p r z e k a z a ć s ą o c z y w i ś c i e bardzo r ó ż n o , z a r ó w n o s ą to wskazania, nakazy o charakterze r e l i g i j n y m , w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. K o n t y n u a t o r a m i tejże t w ó r c z o ś c i , b ę d ą c e j w t r a d y c j i d o m o n ą m ę ż c z y z n , są n a d a l p r z o w a ż n i o m ę ż c z y ź n i , k o b i o t zajmujących j a k i p r a w d y d o t y c z ą c e dnia codziennego i wreszcie i l u s t r u j ą c e współczosno problemy społeczne. ta, M a m y więc do czynienia z t w ó r c z o ś c i ą ż y w ą , k t ó r a n a w i ą z u j e zgodnio z t r a d y c j ą t r a k t o w a n a jost j a k o zajęcie zarobkowo. Ale do t r a d y c j i , ale przedo w s z y s t k i m do t r a d y c j i selektywnie w y ­ zmiana f u n k c j i w y c i n a n k i , zmusza do z m i a n y sposobu zarobko­ branej — do w y c i n a n k i polskich Ż y d ó w . B y ć m o ż e dlatego, iż w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w . S t a r a j ą się oni z d o b y ć szeroki b y ł a ona najbardziej rozpowszechniona, bliska n i e k t ó r y m t w ó r ­ się w y c i n a n k ą tradycyjną jost znacznie m n i e j . Twórczość wachlarz k l i o n t ó w , o r g a n i z u j ą sami w ł a s n o w y s t a w y , z a b i e g a j ą com p o c h o d z ą c y m z o b s z a r ó w E u r o p y wschodniej i m o ż e o p r z y j ę c i o swych prac na r ó ż n e w y s t a w y zbiorowo, b i o r ą u d z i a ł bardzioj rozpropagowana. Wobec o d k r y c i a n o w y c h , m a ł o znanych w k o n k u r s a c h , a nawot j a k n p . Grosbard i Noeman w y d a j ą w ł a s ­ w y c i n a n o k w y k o n y w a n y c h przez Ż y d ó w m i e s z k a j ą c y c h na tere­ n y m s u m p t o m a l b u m y swych w y c i n a n o k , co m a p o m ó c w znale­ nach dawnego p a ń s t w a zieniu e w e n t u a l n y c h n a b y w c ó w na ostatnio t w ó r c z o ś c i ludowoj a więc i w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z te­ Zmieniła oryginały. się, zgodnio z powszechnie p a n u j ą c ą tendoncją, naj- tureckiego oraz wobec propagowania r e n ó w p ó ł n o c n e j A f r y k i , pozostaje o t w a r t y m p y t a n i e , czy w s p ó ł ­ funkcja w y c i n a n k i . Jest ona przode w s z y s t k i m t r a k t o w a n a j a k o czesna w y c i n a n k a ozdoba mieszkania, wieszana na ś c i a n i e . A l o nie wszystkie t r a d y ­ z k r a j ó w o r i e n t a l n y c h , czy też r o z w ó j tej s z t u k i zdobniczej p ó j d z i e zmieni się pod wpływem tej pochodzącej cyjne funkcjo w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z o s t a ł y zarzucono. T a k w i ę c w innvm kierunku. P R Z Y P I S Y 1 Giza F r a n k c l , Migzerot nijar, omanut jehudit, amam.it, (Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa), Masada, T e l - A v i v , 1983, ss. 152, i l . 82 T e j ż e a u t o r k i : „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a " , „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X I X , 1965 n r 3, ss. 135—147 „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a w Polsce", „ L u d " , seria I I , t . V I I I , L w ó w 1929, ss. 7—22 B . W . Segol, ,,Reiselech und Fahnen der galizischen Juden", „ G l o b u s " , t . 6 1 , 1892, ss. 230—237 2 96 3 G. F r ł i n k l o w a , Migzerot..., 4 W i a d o m o ś ć uzyskana podczas b a d a ń t o r e n o w y c h op. c i t . , i l . 76, 78 autorki. 5 Jehoshua Grosbard, Wycinanka w papierze, Tel-Aviv, 1970 ( P o d a j ę t y t u ł y w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u ) . Wycinanki w papierze artysty Jehoshuy Grosbarda, (hebr.), Katalog wystawy, M u z e u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u , H a i f a , 1969 6 J a k o v N e e m a n , Wycinanka 7 Giza F r a n k e l , Migzerot..., żydowska, H a i f a , 1984, k a t a l o g . op. c i t . , i l . 88—92 �