https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb1f59a8fdc6546ce7e5c5ee4e4d9620.pdf f432a8980be4212f7fbea01bcd869623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3005 Title A name given to the resource Weryfikacja czarodzieja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.109-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WERYFIKACJA CZARODZIEJA J a k o ś p o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u , wodlo z g r ą cioni p o c h o d z i ł o s t ą d , ż e jego l a t a r n i a r z u c a ł a obrazy na pewnego d o k u m e n t u w r o k u 1779 (lub o k o ł o 1779), a więc w p o l n i j a k i ś okran czy na ś c i a n ę . (Nie wszystkie latarnie magiczno t a k posiadanie d z i a ł a ł y ! ) N i o jost to j o d n a k pewno. Słowo „ S c ł u i t t e n s p i e l " b y ł o l a t a r n i magicznoj i z a c z ą ł z a r a b i a ć na życio dawaniom p u b l i c z ­ w ó w c z e s n e j n i e m c z y ź n i e wieloznaczne. T o t y l k o m o ż e m y twier­ czasów Stanisławowskich, nych seansów. A n t o n i J u l i u s wszodl w dzić z c a ł ą p o w n o ś c i ą , żo J u l i u s m i a ł p r z e n o ś n ą l a t a r n i ę m a g i c z n ą 1 P o d koniec X V I I I w i e k u zoznal, żo mieszka p o d 10 na Chwaliszowie. 2 B y ł o to n i e g d y ś oddziolno miasteczko na w s c h o d n i m brzogu W a r t y , na t r a k c i o w a r s z a w s k i m ; dziś jost d z i o l n i c ą Poz­ n a n i a . Z a k t u r z ę d o w y c h m o ż n a b y w n o s i ć , żo J u l i u s siodzial t u a podczas s e a n s ó w p r z o m a w i a ł z p a m i ę c i , t a k j a k n a r r a t o r rysunku Norblina. Odczytywanie tekstu przechodziłoby m o ż l i w o ś c i z togo prostego p o w o d u , że b y ł a n a l f a b e t ą . J a k o analfabeta zabawiający bywalców karczmy na jogo 6 utonąłby j u ż w p o c z ą t k a c h swej d z i a ł a l n o ś c i . (Choć nio jest to powne.) T a k przypuszczalnie czy owak m a m y do czynienia z Poznaniakiom. N i e w i e m y , j a k i e j z g r u n t u z m i e n i ł a ż y c i o całej dziolr.icy. W r o k u n a r o d o w o ś c i . Nazwisko nio pozwala s n u ć na t o n żadnych d r u g i r o z b i ó r P o l s k i a do Poznania w k r o c z y l i Prusacy. W ś l a d d o m y s ł ó w . A k t a p o m i j a j ą k w e s t i ę jego pochodzenia. M u s i a ł jodnak za w o j s k i e m ś c i ą g n ę ł a do miasta chmara u r z ę d n i k ó w o t y t u ł a c h , temat w zaponmioniu, g d y b y nie o k o l i c z n o ś ć , która 1793 n a s t ą p i ł m ó w i ć biegle po polska, bo inaczej nie m ó g ł b y w y k o n y w a ć swego zainteresowaniach i kompetencjach dotychczas n i k o m u t u t a j nie zawodu. P u b l i c z n y seans l a t a r n i magicznej, inaczej zwanej la­ z n a n y c h . P o w s t a ł a K a m e r a Wojennoskarbowa. Z a c z ę ł o się u r z ę ­ t a r n i ą c z a r n o k s i ę s k ą , p o l e g a ł na w y ś w i o t l o n i u j a k i o j ś ciokawej dowanie. Przed sztabom z ł o ż o n y m z prezesa, r a d c ó w , a s e s o r ó w h i s t o r i i , k t ó r e j epizody p o z n a w a ł a p u b l i c z n o ś ć o g l ą d a j ą c kolejne defilował l u d u m i l a j ą c y m i e s z k a ń c o m ż y c i e na odpustach, obrazy, o b j a ś n i a n o przez n a r r a t o r a i mechanika w jednej osobie. m a r k a c h i sejmikach. L i n o s k o k o w i e , n i e d ź w i e d n i c y , olejków, marior.otkarzo i jar­ sprzodawey P o r ó w n y w a n i o tej s z t u k i z dzisiejszym k i n e m w y d a j e się niezu­ cudownych p e ł n i e p r z o k o n y w u j ą c e . B y ł to raczej k o m i k s . Ale k o m i k s , k t ó r y pisemne p r o ś b y , odpowiadali na p y t a n i a d o t y c z ą c o swojej przesz­ kataryniaizo składali p r z o m a w i a ł g ł o s e m ż y w e g o c z ł o w i e k a , a zatem siłę swojego od­ łości i swoich z a p a t r y w a l i , uiszczali o p ł a t y . 1 albo d z i a ł y w a n i a z a w d z i ę c z a ł nic t y l k o w y r a z i s t o ś c i o b r a z ó w i po­ pozwolonio, albo odchodzili z k w i t k i e m . m y s ł o w o ś c i f a b u ł y , ale i sztuce n a r r a t o r a , jego o k r u t n y , alo b y ł s u r o w y i p o d e j r z l i w y , cenił s t a t e c z n o ś ć i p o w a g ę , możliwościom Nowy interpretacyjnym, zdolności nawiązywania k o n t a k t u z widownią, bardzo źlo usposobiony z m y s ł o w i i m p r o w i z a c j i . J e s t e ś m y na pograniczu d r a m a t u i e p i k i , w ę d r o w n i k ó w wyspecjalizowanych w pobudzaniu alo joszczo w świocio w i d o w i s k , w t y m jogo soktorzo, w k t ó r y m obraźni.) szczogólne znaczenio m i o w a l u d z k a m o w a . N i e m o ż n a togo c z y n n i k a w r o z w a ż a n i a c h n a d k a r i e r ą pomijać Juliusa. nie b y ł do w ę d r o w n i k ó w . (Л już najgorzej do ludzkiej w y ­ W o z w a n y w r a z z i n n y m i , s t a w i ł s!o i Julius w Kamorze W o jonnoskarbowej w Poznaniu, ż e b y z a l e g a l i z o w a ć swojo w y s t ę p y . B y ł a r t y s t ą w ę d r o w n y m . W s a m y m Poznaniu jego sztuka nio z n a j d o w a ł a t y l u w i d z ó w , b y m ó g ł się z nioj u t r z y m y w a ć przoz c a ł y r o k . W i ę c przoz c a ł ą z i m ę w ę d r o w a ł , o d d a l a j ą c się od Poz­ nania o 20 m i l , , i w i ę c e j " . (Tak t w i o r d z i ł w obliczu dostawali rząd władz.) 3 K r ą ż y ł , j a k z togo w y n i k a , po centralnej Wiolkopolscc, zapowne W zgodzio z n o w y m p r a w o m w y m a g a ł o to uzyskania jodnego z dwóch d o k u m o n t ó w , które by umożliwiały m u wykonywanie jego zawodu: pewien cza-, Zozwolonia (Genehmigung), l u b K o n c e s j i (Konzession) na opiowającogo na zawsze. W y d a n i e Zozwolenia leżało w kompetencjach miejscowej K a m e r y . K o n ­ od k a r c z m y do k a r c z m y . Ś w i o t n y rysunek N o r b l i n a , sygnowany cesję w y d a w a ł m i n i s t e r Prus P o ł u d n i o w y c h . Postawiony woboc i d a t o w a n y (1787) pokazujo n a m takiego w ę d r o w n i k a podczas w y b o r u , J u l i u s p o p r o s i ł o t o , co b y ł o tańs:;o i ł a t w i e j s z e do uzyska­ seansu. Kzecz dzieje się n i e w ą t p l i w i e w karczmie, czarodziejskie nia, a p o n i e w a ż poszczęściło m u s i ę , o t r z y m a ł Zezwolenie na r o k . p u d ł o ustawiono na szynkwasio. N a r r a t o r stoi obok niego o b j a ś ­ Z nastaniem c h ł o d ó w w r ó c i ł na swojo szlaki, n i a j ą c p u b l i c z n o ś c i — bardzo zaciekawionej — biog w y d a r z e ń . l e j n y c h karczmach 4 rozstawiając w ko­ swój s p r z ę t , p r z e n o s z ą c dzieci i d o r o s ł y c h G d y w tej m i e j s c o w o ś c i zabraknie m u w i d z ó w , zarzuci sobie swoje wioezorami w i n n y ś w i a t , k o l o r o w y , ś w i e t l i s t y i ciekawszy od p u d ł o na plecy i p o d ą ż y do n a s t ę p n e j k a r c z m y . T a k w ł a ś n i e w y ­ zwyczajnego, cłioć pewno nioraz i p e ł e n grozy. Po u p ł y w i e r o k u o b r a ż a m y sobie d z i a ł a l n o ś ć naszogo Juliusa. W świocio w i d o w i s k odnowiono m u zozwołonio, co p o t o m j u ż w e s z ł o w z w y c z a j . T a k c z a s ó w S t a n i s ł a w o w s k i c h z n a j d o w a ł się on na n a j n i ż s z y m szczeblu s c h o d z i ł czas do 1797, g d y J u l i u s z a p r a g n ą ł z m i a n y . 7 hierarchii, w rejonach, k t ó r o niewiolo miejsca p o z o s t a w i a j ą f i n e z j i , Coroczne odnawianio zozwolonia z m u s z a ł o go do p r z e r y w a n i a za to u m o ż l i w i a j ą n a w i ą z y w a n i e t a k śeislogo k o n t a k t u z publicz­ w ę d r ó w k i . (Pierwsze w y s t a w i o n o m u w zimio, a w i ę c i w a ż n o ś ć n o ś c i ą , j a k i rzadko b y w a u d z i a ł o m w i d o w i s k n a s t ę p n y c h t a k ż o k o ń c z y ł a s i ę w zimie.) J u l i u s c z u ł się j u ż s t a r y reprezentacyjnych. Co w ł a ś n i e zwraca n a s z ą u w a g ę na Juliusa. B y ł on zdany na i n a r z o k a ł na przymusowe p o w r o t y do Poznania, odbywano oklaski swoich w i d z ó w , m u s i a ł sio p o d o b a ć , ż e b y ż y ć . A p o m i ę d z y w p o l n i sezonu, w y ł ą c z n i o dla d o p e ł n i e n i a c z y n n o ś c i a d m i n i s t r a ­ jego w i d z a m i za m a ł o b y ł o o b y w a t e l i , k t ó r z y by m o g l i go u t r z y ­ cyjnych. mać, Koncesja, na zawszo i na wszystkie kraje Prus P o ł u d n i o w y c h . g d y b y p r z o m a w i a ł do nieli po niemiecku w latach osiem­ Weteranowi .sztuki czarodziejskiej zamarzyła się d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u . Najprawdopodobniej Julius m ó w i ł do Podanie. K a m e r y . K o n c o s j ; , jośli ją swojej p u b l i c z n o ś c i po p o l s k u . z ł a s k i Jogo K r ó l e w s k i e j Mości o t r z y m a , m o ż o k o s z t o w a ć 30 N i o w i e m y , do jakiej o d m i a n y n a l e ż a ł a jogo l a t a r n i a . ( B y ł y N a podanie odpowiodź t a l a r ó w i w i ę c e j , w z y w a się zatem potenta, b y u r z ę d o w o o ś w i a d ­ r ó ż n o ! ) W a k t a c h zredagowanych po n i e m i o c k u jego z a w ó d b y w a c z y ł , żo g o t ó w jost p o n i e ś ć koszty w tej w y s o k o ś c i , bo inaczej określany słowem jego p r o ś b a nio b ę d z i o skiorowana do D e p a r t a m e n t u . „Soliattonspiol", 'gra cieni'. O nim samym 8 Tu nastą­ że p i ł a rzecz nieoczekiwana. B u n t czarodzieja! N a w i a d o m o ś ć , żo m o g l i b y ś m y t u m i e ć do czynienia z t o a t r z y k i o m „ c h i ń s k i c h c i o n i " . u r z ę d n i c y c h c ą ś c i ą g n ą ć z niogo 30 t a l a r ó w , J u l i u s w p a d ł w gniew, mówi się „ S c h a t t c n s p i e l o r " . Nie należy jednak mniomać, Najciekawszy d o k u m e n t d o t y c z ą c y Juliusa stwiordza w y r a ź n i o , a p o n i e w a ż w jogo przekonaniu b y ł to p o m y s ł w ł a d z l o k a l n y c h , żo człowiek ton „ p r z e z 18 lat usiłował w t u t e j s z y m depart amoneio podyktował jakiomuś umiojącemu pisać współobywatelowi z a r o b i ć na chleb p r z y p o m o c y l a t a r n i m a g i c z n e j " , „ m i t einer do m i n i s t r a . B y ł n i m w ó w c z a s K a r l v o n H o y m z a w i a d u j ą c y a ż sztuki d w i e m a p r o w i n c j a m i , Prusami P o ł u d n i o w y m i i Ś l ą s k i e m , i z tej rnagischen Latonie". 5 Być może uparte ł ą c z e n i e jego list 109 �r a c j i r e z y d u j ą c y we W r o c ł a w i u . L i s t d o s z e d ł jogo r ą k i w ł a ś n ' dlatego o c a l a ł . szczęśliwie (Włączony do zachowanych). Jest akt to Generalnego polna e Dyrektorium, goryczy skarga na W r o c ł a w i u w y g o t o w y w a n o j u ż dla niego K o n c e s j ę , b e z t e r m i n o w ą , na cale Prusy P o ł u d n i o w e , d a t o w a n ą 3 w r z e ś n i a 1797, p o d p i s a n ą przez m i n i s t r a w i m i e n i u k r ó l a Prus. D r o g ą s ł u ż b o w ą p o w ę d r o w a ­ p o z n a ń s k i c h u r z ę d n i k ó w . T o są ludzio boz serca. Г а п m i n i s t e r ła ona do Poznania, gdzie miejscowa K a m o r a zapewno w r ę c z y ł a j a k o człowiek m i ł o s i e r n y z p e w n o ś c i ą łopioj od nich wczuje się j ą J u l i u s o w i p o zainkasowaniu 30 t a l a r ó w . Czystopisu nie z n a m y w p o ł o ż e n i e starego c z ł o w i e k a i k a ż e m u b e z p ł a t n i e w y d a ć k o n cosję na zawszo i na wszystkie krajo Prus P o ł u d n i o w y c h . Pan Minister, j a k się n a l e ż a ł o s p o d z i e w a ć , n a t y c h m i a s t po- d y k t o w r ł list do K a m e r y p o z n a ń s k i e j z a p y t u j ą c , j a k i m p r a w e m udzielała dotychczas z e z w o l e ń J u l i u s o w i ? Przocioż Najwyższe Rozkazy Gabinetowe z 21 k w i e t n i a i 3 lipca 1794 r o k u k a ż ą ogra­ niczać wydawanio takich uprawnioń. W dzisiaj; pewno p r z e p a d ł po ś m i e r c i starego c z ł o w i e k a , j a k o n i ­ komu 9 zasadzio p o w i n n i j u ż do niczego niepotrzebny. W jednak m i n u t a K o n c e s j i . 13 aktach zachowała się I tę w a r t o w y d r u k o w a ć . W l i t o r a t u r z e n a u k o w o j b ę d z i e t o chyba n a j w c z e ś n i e j s z y ze znanych obecnie t e k s t koncesji w y d a n o j na ziemiach polskich właścicielowi l a t a r n i magicznej. je Breslau, don 3 September o t r z y m y w a ć i n w a l i d z i pozbawieni innogo z a r o b k u . J u l i u s , j a k się 1797 zdaje, nie jost i n w a l i d ą ? B y ć m o ż o s ą o k o l i c z n o ś c i p r z e m a w i a j ą c e Konzession za w y d a n i o m m u koncesji. W t a k i razie m u f i a ł b y jasno stwier­ dzić, żo uiści wszystkio z w i ą z a n e z n i ą opłaty. fur don Schattenspieler A n t o n J u l i u s i n Posen sein Schattenspiel 1 0 Cało p o s t ę p o w a n i e t o c z y ł o się w a r t k o , co toż n a l e ż a ł o i n Sudpreussen produzieren zu durfen do zwyczaju n o w y c h w ł a d z . Podanio Juliusa jest datowane w Poz­ n a n i u 19 czerwca 1797. Minister d y k t u j e s w ó j list do Kamery Namens Seiner K ó n i g l i c h o n Majestat v o n Preussen, U[nseres] we W r o c ł a w i u 28 czerwca; przepisany na czysto 3 lipca, list ten A[llergnadigsten] wj-chodzi 4 lipca do Poznania. D n i a 3 sierpnia J u l i u s stoi ponow­ J u l i u s aus Poson h i e r m i t die U r l a u b n i s erteilt sein Schattenspiel Hferren], wird dem Schattenspieler Anton nie p r z ó d u r z ę d n i k i e m p o z n a ń s k i o j K a n i o r y i s k ł a d a zoznanie do i n Sudpreusson liberal 1, wo es vorlangt w i r d , gegon E n t r i c h t u n g p r o t o k o ł u . N a d a l uprasza o k o n c e s j ę na zawszo, na c a ł e P r u s y dor a m Orte ublichen Gohalte produzieren zu diirfon u n d werden P o ł u d n i o w o . Na p y t a n i e , czy g o t ó w jest u i ś c i ć stosowne o p ł a t y , sumtliclie Sudproussiseho Magistrate- u n d andere Gerichtsobrig- o d p o w i a d a , żo a k u r a t „ n i e jest p r z y p i e n i ą d z a c h " ( „ n i c h t keiten Geldo"). Pouczony jednak przez urzędnika, żo boi wystawienio łiierdurch aufgofordert ihni solchos zu gestatton und denselben bei gegenwartigor Konzession zu Soliutzen. Koncesji m o ż o p o t r w a ć p a r ę t y g o d n i , a o p ł a t y uiszcza się p r z y odbiorze, w y r a ż a g o t o w o ś ć z a p ł a c e n i a n a l e ż n o ś c i „ b a r d z o c h ę t ­ S i g n a t u m Breslau den 3 September 1797 [ A u f ] A [ l l e r ł i o c h s t e n ] Sfpezial-] n i e " , dodaje n a w e t , żo j u ż w c i ą g u n a j b l i ż s z y c h t y g o d n i spodziowa Bfefohl] [Hoym] się z e b r a ć t y l e , ile p o t r z o b a . N a t y m z a k o ń c z o n o p r z o s ł u c ł i a n i o , „ p o n i o w a ż nic w i ę c e j do nadmionienia nie b y ł o " , i strony podpisały p r o t o k ó ł : Ziogler swoim nazwiskiom a J u l i u s trzoma k r z y ż y k a m i r z y t e l n i o n y m i przez Z i o g l e r a ) . 11 Wrocław, 3 września niejaki (uwie­ A więc okiołznano b u n t o w n i k a . Przekład polski Koncesja D n i a 18 sierpnia 1797 na posiodzeniu K a m o r y zatwiordzono t r e ś ć l i s t u do H o y m a . Wieloosobowo kolegium 1797 s t w i e r d z i ł o , że J u l i u s na w y ś w i e t l a n i e cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h dla a n i m a t o r a cieni A n t o n i e g o J u l i u s a w P o z n a n i u nie jest i n w a l i d ą . N i e m i a ł t a k ż e koncesji od „ b y ł e g o r z ą d u p o l ­ skiego", j o d n a k ż o cioszy się o p i n i ą uczciwogo c z ł o w i e k a , swój na W i m i o n i u Jogo W y s o k o ś c i K r ó l a Prus, Naszego Miłościwego chleb nie p o w i n n y ulec ograniczeniu przoz d o k o n a n ą t u „ z m i a n ę Pana, udziela się a n i m a t o r o w i cioni, A n t o n i e m u J u l i u s o w i z Poz­ zawód wykonuje już 18 l a t , a jogo m o ż l i w o ś c i zarabiania r z ą d u " ( „ d u r c h geschohone R i o g i e r u n g s v e r a n d e r u n g " ) . 12 ko to w y r a ż o n o z uszanowaniem, alo stanowczo. Czy Wszyst­ dlatego, nania zozwolenia na w y ś w i e t l a n i o cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h , gdziekolwiek b ę d z i e na to zapotrzebowanie, za o p ł a t ą zwykło że K a m e r a r a t o w a ł a po p r o s t u w ł a s n y p r e s t i ż ? Po wyporswado - na miejscu p o b i e r a n ą , i w z y w a się wszystkie p o ł u d n i o w o p r u s k i o waniu w ł a d z e magistrackie, j a k i s ą d o w n i c z e innego rodzaju, a b y J u l i u s o w i jego r o j e ń o b e z p ł a t n y c h koncesjach, rozda­ mu w a n y c h z litości, n a j w a ż n i e j s z e zadanio, jakie się przed d o s t o j n y m tego d o z w a l a ł y a jego samogo na m o c y udzielonej m u koncesji kolegium chroniły. w y ł o n i ł o , pologalo na J a k k o l w i e k b y ł o , list do ratowaniu własnego prestiżu. Wrocławia poszodł, z p r o t o k o ł e m p o d p i s a n y m trzema k r z y ż y k a m i w z a ł ą c z e n i u . W Wiolkopolsco k o ń c z y ł o się ł a t o , n a d c i ą g a ł a jesień a z n i ą sezon. Na szczęście w ę d r o w n i c z a m u z a s p r z y j a ł a J u l i u s o w i . S i g n a t u m W r o c ł a w 3 w r z e ś n i a 1797 Z N a j w y ż s z e g o Szczególnego R o z k a z u [Hoym] We P R Z Y P I S Y 1 Archiwum Główne Akt Dawnych, Gcnernhlircltorinm Sudpreussen, I 1122. Jost t o poszyt z a t y t u ł o w a n y : Aeltt betreffend die, (jestattung der Marionettenspieler, SeilUinzer und anderen solchen Kunsten in Si'idpreusscn [ - M S K ] . T u J u l i u s t w ordzi w liście do H o y m a z 19 V I 1797, że dzia'a w o k o l i c y „ o d j a k i c h ś d w u d z i e s t u l a t " , „ s e i t einiger zwanzig J a ' i r e n " (s. 143). K a m e r a Wojonnoskarbow.'. w P o z n a n i u w liście do t e g o ż H o y m a z 18 V I I I 1797 d o k ł a d n i e j : ..przoz 18 h i t " , „ 1 8 J a h i e l a n g " (s. 160). - M S K , s. 144 t a m ż e , s. 143 * R y s u n e k ten w p r o w a d z i ł do l i t e r a t u r y naukowej R . Wierz­ b o w s k i w Nocie do a r t y k u ł u Co przedstawia obraz Jana Piotra Norblina ,,Les Marionettes polonaises", „Pamiętnik Teatralny", 1908, z. 2 3 110 5 M S K , s. 1 CO W y n i k a t o z P r o t o k o ł u jogo p r z e s ł u c h a n i a przoz K a m e r ę W o j o n n o - s k a r b o w ą w Poznaniu. M S K , s. 143, HiO t a m ż e , s. 146. Jest to o d p o w i e d ź K a m o r y na nio zachowane podanie J u l i u s a z 0 V I 97, d a t o w a n a 14 V I 97 * M S K , s. 143—144 t a m ż e , s. 147 t a m ż e , s. 163 t a m ż e . s. 1C0 M S K , s. 164. K o n c e s j i t o w a r z y s z y ł list przewodni do K a ­ m e r y p o z n a ń s k i e j d a t o w a n y wo W r o c k . w l u 3 1 X 9 7 ; i b i d . , s. 1*64-165 6 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 �