https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced620c2b6b4f96923ac4db4ecbfef31.pdf 8433a9aef5c5f9beb70ed6434adac58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3007 Title A name given to the resource Fotografia chłopów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. R o d z i n a Gołiszów z Ł a ź n i k , 1937 r. N a d e s ł a ł a J a d w i g a M a r k o w s k a , L a ź n i k i , w o j . skierniewickie '.och Sulima FOTOGRAFIA C H Ł O P Ó W POLSKICH Fotografia c h ł o p ó w polskich j a k o zjawisko k u l t u r o w e p o j a w i a bogatym kolekcjom, co je w y o d r ę b n i a j a k o osobne zjawisko ę na s z e r s z ą s k a l ę w k o ń c u X I X w i e k u a rozprzestrzenia się k u l t u r o w e . S w o i s t o ś ć tego zjawiska m o ż e b y ć o k r o ś l o n a dopioro • dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m . po Rozproszone dotychczas, zbadaniu f u n k c j i fotografii, wydobyciu aspoktu nie tylko r a j d u j ą e o się w muzoach etnograficznych, h i s t o r y c z n y c h i do­ ikonologicznego, ale w p i e r w s z y m r z ę d z i e semiotycznego. Poz­ ł o w y c h a r c h i w a c h kolokcje z d j ę ć nie p o z w o l i ł y na p e ł n o za- nanie wielości t y c h f u n k c j i , o k r e ś l e n i e ich p o d s t a w o w y c h t y p ó w , tnionie tego zjawiska jak m o ż e dopiero s t a n o w i ć p r z e s ł a n k ę m ó w i e n i a o fotografii c h ł o p ­ iwnioż samych m i e s z k a ń c ó w w s i , k t ó r y c h t e fotografie d o t y c z ą , skiej j a k o w z g l ę d n i e j e d n o r o d n y m zjawisku k u l t u r o w y m , k t ó r e g o opioro p l o n k o n k u r s u Fotografia wsi zorganizowanego i s t o t ę m o ż n a u c h w y c i ć przez odniesieuio do zjawisk w k u l t u r z e 1983 r. przoz r e d a k c j ę „ N o w o j W s i " i „ F o t o g r a f i i " , na k t ó r y c h ł o p s k i o j analogicznych, zjawisk tej samoj skali. M o ż n a do n i c h w świadomości polskiej badaczy k u l t u r y i p ł y n ę ł o 6000 z d j ę ć oraz wiolka w y s t a w a Fotografia ilskich chłopów o t w a r t a w l i p c u 1985 r o k u w warszawskiej Z a c h ę c i e , i w i a d o m i ł a w a g ę i zasięg zjawiska. etnograficznej czy rogionalnej w a r t o z w r ó c i ć opowiości wspomnieniowe (tzw. „opowieści z życia"), p a m i ę t n i k i c h ł o p s k i e , zapisy k r o n i k a r s k i e , samorzutnie s p o r z ą ­ Nie w c h o d z ą c w bogactwo szczogółów n a t u r y historycznej, cjalnej, zaliczyć m . i n . charakterystyczne dla p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u ustne uwagę i sam fenomen fotografii c h ł o p s k i e j , na to, co jest w s p ó l n e t y m dzane przez c h ł o p ó w monografie ( „ h i s t o r i o " ) wsi i o k o l i c y . W sto­ s u n k u do w y m i e n i o n y c h w y ż e j f o r m ekspresji k u l t u r y fotografia była ekspresją wykorzystującą materiał ludowej innorodny 113 �inne t w o r z y w o semiotyczne. O w ą i n n o r o d n o ś ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e b y ł a na wierze w słowo mówione, p o d k r e ś l i ć , g d y ż b y ł a ona r ó w n o z n a c z n a z wprowadzeniem no­ mówiących, wego „ j ę z y k a " , o d k r y c i e m nowego w y m i a r u pretowaniu, p o r ó w n y w a n i u świata. O rzeczywistych funkcjach f o t o g r a f i i nie m o ż n a rozstrzygać z a s a d z a ł a się na wiarygodności w y p o w i a d a j ą c y c h s ł o w a „ t e r a z i t u " , a nie n a inter­ n p . p r z e k a z ó w pisanych, obrazów i ocen r z e c z y w i s t o ś c i znanych z k s i ą ż e k l u b i n n y c h ź r ó d e ł po­ bez rzetelnych b a d a ń t e r e n o w y c h . Istnieje w s z a k ż e pokusa m ó ­ ś r e d n i c h . Pismo i k s i ą ż k a m i a ł y do pewnego m o m e n t u w a r t o ś ć w i e n i a o f u n k c j o n o w a n i u c h ł o p s k i e j f o t o g r a f i i m . i n . na podstawie mityczno-magiczną, znaczyły częstokroć jako piktogramy, jako l e k t u r y bogatej zdjęć zgodno kolekcji listów chłopskich stanowiących z instrukcją organizatorów opisy konkursu. Listy te ogłoszone z o s t a n ą w k r ó t c e w kwartalniku „ R e g i o n y " . Wstępnie wymienić można następujące •prezentacyjna funkcje p o d s t a w o w e : (utrwalanie p r z e d m i o t ó w , s t a n ó w , dokumontowanio zjawisk); obrzędowa grzebu, wosela); identyfikująca (pamiątki ruchu ludowego, komunii, po­ ( a k t y t o ż s a m o ś c i , realizacja w y ­ m o g ó w a d m i n i s t r a c y j n o - p r a w n y c h ) ; ideologiczna działań poznawczo- „wyglądów", wiciowego: wizerunki obrazy l u b p r z e d m i o t y sakralne, k t ó r y c h znaczenia dane b y ł y niejako z g ó r y i o s ł o n i ę t e tajemnicą. W ł a ś n i e fotografia, a nie m a l a r s t w o , nie opis, p a m i ę t n i k , ga­ zeta, k s i ą ż k a , z ł a m a ł y ostatecznie m o n o p o l s ł o w a mówionego w kulturze ludowej. Prawda słowa mówionogo została zastąpiona w najbardziej j a s k r a w y s p o s ó b „ p r a w d ą " fotografii. Fotografia absolutyzuje prawdę naoczną, zastępując przy tym prawdę (dokumentacja a u t o p s j i , p r a w d ę d o ś w i a d c z e n i a b e z p o ś r e d n i e g o . S t ą d m . i n . nie przywódców, m a w fotografiach deformacji, t z n . nio m a postaci, p r z o d m i o t ó w z d j ę c i a z manifestacji, k u r s ó w , d o ż y n o k j a k o z n a k i ideowej i po­ czy s y t u a c j i niezgodnych z n o r m ą e t y c z n ą czy s p o ł e c z n ą . W spo­ l i t y c z n e j t o ż s a m o ś c i ) ; magiczna, s ó b w r ę c z m o d e l o w y fotografia w y d o b y w a te t r e ś c i i w a r t o ś c i , o z a s i ę g u w gruncie rzeczy j u ż s z c z ą t k o w y m (zdjęcie j a k o wizerunok, „ c i e ń " , dusza, oraz z w i ą ­ k t ó r o m o ż n a n a z w a ć u n i w e r s a ł izmem c h ł o p s k i m . C h ł o p , stając zane z t y m p r a k t y k i w r ó ż b i a r s k i o i t p . ) . O p r ó c z f u n k c j i podsta­ przed o b i e k t y w e m , rzadziej wiejskiego, najczęściej m a ł o m i a s t e c z wowych kowego fotografa, odtwarzał m o ż n a w s k a z a ć funkcje w t ó r n e , k t ó r y c h zasięg i do­ niosłość b ę d z i e zapewno w z r a s t a ć . S ą t o m . i n . : funkcje (tworzenie t e k s t ó w z k o l e k c j i z d j ę ć ) ; prestiżowe prezentowanych przedmiotów, obiektów); j a k o z n a k i eksprosji zabawowej). estetyczne (hiorarchizowanie ludyczne (zdjęcia 1 uniwer sałną formę człowieczeństwa, człowieczeństwa uogólnionego, t a k ą k t ó r ą a k c e n t o w a ł n i e g d y ś a n t y k a p ó ź n i e j ronosans. N a c h ł o p skich fotografiach m a m y w i ę c do czynienia zo s k r ó t e m , syntezj F o t o g r a f i a c h ł o p ó w polskich rzadko i n t e r e s o w a ł a e t n o l o g ó w , częściej doconiali joj istnienie h i s t o r y c y r u c h ó w s p o ł e c z n y c h oraz h i s t o r y c y k u l t u r y , k t ó r z y t r a k t o w a l i j ą j a k o ź r ó d ł o historyczne. Fotografię sobą wszystkie najistotniejsze modelt w ł a s n e g o w y o b r a ż e n i a siebie. Fotografie p r z e d s t a w i a j ą c h ł o p s k ą w i d z i e ć n a l e ż y nie t y l k o j a k o n o w y t y p a nade wszystko symbolizacją kondycji ludzkiej w ogóle. W t y n n a l e ż y w i d z i e ć w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć k o l e k c j i c h ł o p s k i c h fotogra­ m ó w , i c h o g ó l n o k u l t u r o w e g o znaczenia. F o t o g r a f i a noutralizuje k u l t u r o w y d u a l i z m czasu i przostrzoni ź r ó d ł a do poznania k u l t u r y l u d o w e j , ile nową formę ekspresji tej „ u p r z e s t r z e n i a " czas, ale j e d n o c z e ś n i e w p r o w a d z a aspekt tempo kultury. manifestacją r a l n y w s t o s u n k i przestrzenne. F o t o g r a f i a jost sposobem opero tej cechy Fotografia okazała światopoglądu wszystko kryterium prawdy się najdoskonalszą chłopskiego, naocznej. która akcentuje nade I n n y m i słowy ludowe w y ­ w a n i a p r z e s z ł o ś c i ą , znaczy przemianę i procesualność K i e r u j e t y m s a m y m u w a g ę n a elementarno świata kwostio p o d m i o t o p o w i e d z i o świecie p o n a w i a j ą nieustannie przeciwstawienia t y p u : w o ś c i m . i n . n i e j a w n y m j u ż dzisiaj odniesieniom do „ p o d o b n e " — „ n i e p o d o b n o " , „ p r a w d z i w e " —• „ n i e p r a w d z i w e " . w y o b r a ż e ń „duszy widzialnej", i n n y m i słowy wierzoń związanycl J e s t t o k r y t e r i u m opisu i poznania ś w i a t a przez, a u t o p s j ę , sta­ z s y m b o l i k ą cienia. wanie Kultura n a d e s ł a n y m na wspomniany wyżej konkurs b r z m i a ł a : „ P r z e s y ł a ń c h ł o p s k a w tej postaci, w j a k i e j z n a l i ś m y j ą do tej p o r y , o p a r t a c i s w ó j c i e ń " ) . M o ż n a u z n a ć f o t o g r a f i ę c h ł o p s k ą za jeden z nie 114 za każdym razem naprzeciw całemu światu. (Jedna z d e d y k a c j i na z d j ę c i u ludowycl chłopskin �I I . 3. A n t o n i Deszczka z Siennowa (z lewej), z k o l e g ą w w o j s k u a u s t r i a c k i m , 1916 r . N a d . M a r e k J a w o r n i c k i , B o s ó w n o , w o j . c h e ł m s k i e ; i l . 4. L e g i o n i s t a z m a t k ą , 1918 r . N a d . H a l m a K a r w a t , L u b l i n ; i l . 5. J ó z e f U r b a n e k z synem Tomaszem p r z y koszeniu k o n i c z y n y , 1921 r . Z k o l e k c j i J a n a Guzka, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 5 115 �I I . 6. W o b e j ś c i u — r o d z i n a W i t o l d a Chroma ze w s i Opsa, 1926 r . N a d . E l ż b i e t a D r z y z g a , Bydgoszcz I I . 7. P i o t r J a ś k o w i a k z ż o n ą , przed wyruszeniem na f r o n t I w o j n y ś w i a t o w e j . N a d . J o l a n t a J a ś k o w i a k , Parzew, w o j . k a l i s k i e w i e l u ś r o d k ó w samorefleksji m o ż l i w e j d z i ę k i operacjom na przedmiotach-znakach a nie (jeszcze nie!) n a p o j ę c i a c h - z n a k a c h c z y l i kategoriach charakter przez analitycznych. Fotografia świata, zasadę z r y w a ze cykliczności, akcontuje światoodczuciem sugeruje kierunek W p r o w a d z a elementarne p r z e s ł a n k i hiatoryczności, historyczność natychmiast procesualny zdominowanym sakralizuje poprzez upływu czasu. ale t e ż o w ą kolekcje zdjęć t y p u o b r z ę d o w e g o czy genealogicznego. J a k m o ż n a s ą d z i ć c h o ć b y t y l k o z p o b i e ż n y c h obserwacji t e r e n o w y c h fotografia stosunkowo szybko przechodzi do sfery sacrum, g d y d o t y c z y przodków, o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , l u d z i tragicznie z m a r ł y c h a w i ę c tych, k t ó r z y przeszli n a „ t a m t e n " ś w i a t , do „ t a m t e g o " czasu. Przede w s z y s t k i m z d j ę c i a nagrobne s a k r a l i z u j ą się i k a n o n i z u j ą bardzo szybko co m a z w i ą z e k z c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a k u l t u r y pejskiej semiotyką l u d z k i e j t w a r z y . N a te sprawy euro­ zwracała u w a g ę c y t o w a n a w y ż e j A . Wieczorek, p i s z ą c m . i n . : „ N i e pasuje n a nagrobek fotografia k o l o r o w a . C z a r n o b i a ł a jest w g i n f o r m a t o ­ r ó w „ p o w a ż n i e j s z a " . S p o s ó b fotografowania w y d a j e się t u k a ­ n o n i c z n y . Z n a m i e n n a jest p r a k t y k a fotografa z Opoczna, k t ó r y twarze kobiet na fotografiach obdarzał jednakową fryzurą i b i a ł y m k o ł n i e r z y k i e m przy czarnoj s u k n i , m ę ż c z y z n z a ś „ u b i e ­ r a ł " w jednakowe g a r n i t u r y " . D z i ę k i g ł ę b o k i m , d z i ś jeszcze n i e k i e d y ż y w y m , związkom z s y m b o l i k ą „ c i e n i a " (duszy, ż y c i a i ś m i e r c i ) fotografia c h ł o p s k a ааторогпапга poprzez „ s a m o w i d z o n i e " . A n a l i z o w a n a m . i n . przez Frazera uczestniczy w elementarnych aktach i Moszyń­ skiego l u d o w a s o m a n t y k a „ c i o n i a " w i ą ż e się zazwyczaj z k u l ­ t u r o w y m znaczeniem a k t u p r z e j ś c i a na „ t a m t o n " ś w i a t , co znaczy „ p r z e s u n i ę c i e s i ę " w byeio, postawienie się „ n a z e w n ą t r z siobio" Opisywana przez e t n o l o g ó w t r o s k a o w ł a s n y c i e ń , k t ó r e g o utrato z a g r a ż a ż y c i u l u b p o w o d u j e c h o r o b ę , obawa k r a d z i e ż y cienie m . i n . przoz „ z ł e oko s k r z y n k i " , r z u t u j e na funkcje i sposobj posługiwania się fotografią w kulturzo chłopskiej. Należy sądzić iż s t ą d w ł a ś n i e bierze się potrzeba p r z e c h o w y w a n i a z d j ę ć w zam 116 �k n i ę e i u , aby nie d o s t a ł y się w r ę c e o s ó b trzecich, k t ó r e m o g ł y b y m i e ć w p ł y w n p . przez n a k ł u c i e , p r z o k r e ś l e n i e l u b zniszczenie f o t o g r a m u , n a losy postaci przedstawionych n a z d j ę c i a c h . D o t y ­ czy t o przede w s z y s t k i m zdjęć o s ó b ż y j ą c y c h . F o t o g r a f i a , przede w s z y s t k i m ta, na k t ó r e j w y o b r a ż o n a jest ludzka twarz, winna b y ć „ z a m k n i ę t a " (w skrzyni, szufladzie s t o ł u , a l b u m i e ) b ą d ź w ł ą c z o n a do sfery sacrum ( z a t k n i ę t a za ś w i ę t y m obrazem). P o ś r e d n i ą f o r m ą jost przechowywanie z d j ę ć w k s i ą ż e c z k a c h do n a b o ż e ń s t w a . Przekazywanie w ł a s n y c h cudzych podobizn obwarowane jost określonymi Zdjęcie m o ż n a p r z e k a z a ć („ofiarować") rodzinio, lub sankcjami. najbliższemu oraz B o g u . Zdjęcio z a t k n i ę t e „ z a o b r a z " jest znakiom p r z y ł ą ­ czenia do w s p ó l n o t y w i a r y , k t ó r a gwarantuje k a ż d e m u człowie­ k o w i los i n d y w i d u a l n y c h o ć dla wszystkich ostatocznie w s p ó l n y . F o t o g r a f i a z a s t ę p o w a ł a osoby same, s t a w a ł a się s u b s t y t u c j ą przedstawianej postaci, b y ł a równoważna ludzkiemu bytowi. P r z e s y ł a n e za ocean l u b do f r o n t o w y c h o k o p ó w fotografie c h ł o p ­ skie nie t y l k o o d t w a r z a ł y więź r o d z i n n ą , ale z a s t ę p o w a ł y k o n ­ k r e t n e osoby. Charakterystyczno są p o d t y m w z g l ę d e m p r z y k ł a d y wkomponowywania w zdjęcia pogrzebowo w i z e r u n k ó w nieo­ becnych na n i c h o s ó b ; o s ó b , k t ó r o n o r m a s p o ł e c z n a n a k a z y w a ł a 2 n i e o d w o ł a h i i o w i d z i e ć na t y c h z d j ę c i a c h . N i e s t e t y m a ł o znana jest l u d o w a magia z w i ą z a n a z fotografią. C h ł o p s k a fotografia — j a k j u ż s t w i e r d z a ł e m w y ż e j — z a c z ę ł a w y r ę c z a ć m ó w i ą c e osoby, a m o ż o raczej z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć t r e ś c i mówione, prawdy bezpośrodnio. Właśnie o zastąpienie treści, której a prawdziwość gwarantować mogła tylko mowa, nie t r e ś c i p r z e ż y w a n e , p o d m i o t o w o czy psychologiczne idzie osta­ tecznie w c h ł o p s k i c h fotografiach. Postaci przedstawione na t y c h z d j ę c i a c h s ą w e w n ę t r z n i e m i l c z ą c e , a raczoj t y m milczeniem do I I . 8. A n n a i Sebastian D y b k o z B i e l i n , f o t . Franciszek K u l p a , 1933 r. N a d . D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole I I . 9. Pieczenie chleba w izbie folwarcznej. N a d . A n d r z e j U f h i a r s k i , S m i ł ó w , w o j . tarnowskie 117 �I I . 10. Pranie w sadzawce. N a fotografii Helena T r o j a n , J a n i n a Marchalska, S a l o m e ą Bazan. Franciszek K u l p a , 1927 r . N a d e s ł a ł a D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole Fot. nas p r z e m a w i a j ą . N a z d j ę c i a c h c h ł o p i na ogół nie ś m i e j ą się, nie ś w i a t a , modelem, a r c h e t y p e m . Ś w i a t , dzięki w ł a d a j ą c y m p ł a c z ą , nie w z r u s z a j ą się. A zatem j a c y s ą c h ł o p i n a t y c h foto­ odwiecznym jakby grafiach ? S ą w ł a ś n i e w zgodzie z l u d o w ą n o r m ą t r a k t o w a n y i r o z u m i a n y najczęściej j a k o t ł o fotografii „ m ó w i za" kształtowania ludzkiego w i z e r u n k u . T y m b a r d z i o j , ż e n o r m a t a wzmacniana hierarchiom, jest unieruchomiony. c z ł o w i e k a . F o t o g r a f i a m i a ł a nie t y l e d e k o m p o n o w a ć nim Świat i „ciąć" jest przez instytucjonalizowanie się fotografii, przez konwencjo- obraz ś w i a t a , ale m i a ł a go raczej oznaczać, n a d a w a ć nowe n a z w y . n a l i z a c j ę c h ł o p s k i c h w i z o r u n k ó w . T o n k t o r o b i ł zdjęcie, a Ь.л 1 to D o s ł o w n i e : brać „ r a m y " posługuję najczęściej m a ł o m i a s t e c z k o w y l u b w ę d r o w n y fotograf, potwier­ w znaczeniu d z a ł t ę n o r m ę poprzez s p o s ó b ustawienia modela, w y b ó r t ł a i t p . w k s i ą ż c e Struktura W ł a ś n i e ó w punkt widzenia f o t o g r a f u j ą c e g o p r z y analizie c h ł o p s k i c h zdjęć odczytany, musi b y ć wyraźnie wyodrębniony jako go w ramy. (Pojęciom z b l i ż o n y m do tego, k t ó r e nadaje m u J . się Łotman tekstu artystycznego). Fotografia b y ł a w i ę c a k t o m „ o d d z i e l o n i a " ś w i a t a o d c z ł o w i e k a , zawieszonia realnych w i ę z i , j a k r ó w n i e ż a k t e m „oddzielonia" konwencja na s w ó j s p o s ó b woboc k u l t u r y ludowej z e w n ę t r z n a , c z ł o w i e k a od siebie samogo (por. k o n c e p c j ę „ c i e n i a " ) . alo nio b u r z ą c a , lecz na o d w r ó t , w y d o b y w a j ą c a (odkrywająca) z n a c z y ł o a k t poznania ś w i a t a , m o ż l i w o ś ć „ p r z e s u n i ę c i a " go na istotne t r e ś c i toj k u l t u r y w momoncio wkraczania f o t o g r a f i i na inne miejsce, w i n n y w y m i a r czasowy, boz naruszania h i e r a r c h i i w i o ś . Konwoncjonalizacja, polegająca do t ł a „ s z t u c z n e j " n a t u r y (sztuczny m . i n . na wprowadzaniu p o t o k , sztuczna brzoza, Zdjęcie i s t r u k t u r y w e w n ę t r z n e j tego ś w i a t a . F o t o g r a f i a j a k o r a m a ś w i a t a b y ł a p r z e s ł a n k ą dostrzegania wielości jego p r z e j a w ó w , którym p t a k , w i e j s k i p ł o t ) jest w a r t a z a u w a ż e n i a c h o c i a ż b y j a k o znak człowiek s w o j ą p o d o b i z n ą d a w a ł p i e c z ę ć w ł a s n o ś c i . Antropoeen- o d k r y w a n i a w a r t o ś c i estetycznej p r z y r o d y , co w k u l t u r z e ludowej tryzm nastąpiło dosyć późno. socjalnej, jest jej c e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą . B r a k fotografii pej­ A l o nie t y l k o o postrzeganie p r z y r o d y t u idzie. Odnotowania chłopskiej fotografii, jak zresztą wszelkiej fotografii z a ż o w e j m ó g ł b y s ł u ż y ć za potwierdzenie p o w y ż s z e j tozy choć w y m a g a j ą rzeczy bardzioj genorahie. F o t o g r a f i a c h ł o p s k a j a k o w ł a ś n i e sztuczne t ł o c h ł o p s k i e j fotografii m o ż e b y ć uznano za możliwość modelowe w y o b r a ż e n i e p e j z a ż u w k u l t u r z e europojskioj. Synkre- ekspresji z a s a d ę synkretyczności w innorodnym c h o ć z a b r z m i to paradoksalnie, obrazu tworzywie wykorzystuje chłopskiego ś w i a t a . Technika nie deformuje, nie fotografii, „detalizuje" c h ł o p s k i o g o ś w i a t a , ale w r ę c z p o d k r e ś l a n a o c z n ą jego t y c z n y i t o t a l n y obraz ś w i a t a c h ł o p s k i e j fotografii podtrzymy­ w a n y b y ł w r ó ż n y s p o s ó b . J e ś l i nio p l a n piorwszy s y m b o l i z o w a ł o w ą j e d n i ę , k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć j a k o naturalne, zgodne z po­ j e d n i ę , jogo t o t a l n o ś ć . F o t o g r a m y , bez w z g l ę d u na r ó ż n o r o d n o ś ć tocznym ich l e m a t ó w i p r z e d s t a w i e ń , r e p r o d u k u j ą zawsze na nowo zasady r e a l i z o w a ł t e n cel ( t ę z a s a d ę ) p l a n d r u g i , a nawot detal podnie­ i hierarchio c h ł o p s k i o g o ś w i a t a . N i o m a t u w i ę ć u j ę ć indywidued- siony do r a n g i m o d e l u p o r z ą d k u s p o ł e c z n o g o czy kosmioznogo. nycli, obowiązuje natomiast typowośó i powtarzalność. Choć odczuciem, usytuowanie przodmiotów i postaci, M o ż n a z a r y z y k o w a ć twiordzonio, że c h ł o p przedstawiony to na o b i e k t y a p a r a t ó w „ w y b i e r a j ą " postaci i p r z e d m i o t y , to j e d n a k o g l ą d a n y c h przez nas dzisiaj fotografiach nio jest „ p r z o d m i o t o i n " umieszczano s ą one, niejako sanie przoz się, w zgodzie z p r a w a m i psyohologicznym, nie jest p o d m i o t e m , w sensie j a k i p r z y p i s u j e m y natury, w niezmiennym, synkroiyoznym, przoiukniętym z a s a d ą t i n . Nawet sztuczne t ł o , p o j a w i a j ą c o zazwyczaj t e m u p o j ę c i u . S ą to j a k b y i k o n y , k t ó r e m ó w i ą w grucio zdjęciach rzoczy co innego n i ż m y na n i c h w i d z i m y . D l a w y j a ś n i e n i a togo niezmiennego p a r a d o k s u w a r t o m o ż e n a j z w i ę ź i e j z y s y g n a l i z o w a ć sposoby przed- się w portretowych, bywa skrótom, pomniejszoną kopią 118 jedną �stawiania wizerunków chłopskich w literaturze i malarstwie r u n k ó w to n a p l a n pierwszy w y s u w a się wizerunek u t r w a l o n y przede w s z y s t k i m w g a t u n k u s t a w i a n y c h na p i e r w s z y m planie w y d a r z e ń . C h ł o p w b a r w n y m k t ó r a t o w a r z y s z y ł a nie t y l k o c h ł o p s k i m pogrzebom, ale r ó w n i e ż k o s t i u m i e b y ł c z ę s t o k r o ć elementem p e j z a ż u , a t r y b u t e m p a r k u weselom, p o b o r o w i r e k r u t a , k a t a s t r o f o m , o d e j ś c i o m n a o b c z y z n ę , czy ogrodu, d e k o r a c j ą o ż y w i a j ą c ą m a g n a c k i p a r k , j a k w i d z i m y wreszcie w o j n o m . N a j b a r d z i e j p o g ł ę b i o n y m , b o g a t y m psycholo­ to chociażby jeszcze na obrazie Smuglewicza, pokazującym w i e ś n i a k ó w przed p a ł a c e m w J a b ł o n n i e . B y ł to w i ę c chłop wetowy, ludowej obrzędowy p o l s k i m , gdzie zrazu c h ł o p b y ł m a s ą , t ł e m z b i o r o w y m dla przed­ lamentacji, gicznie a u t o w i z e r u n k i e m , k t ó r y m o ż e s p r o s t a ć o d k r y c i o m prozy syl­ psychologicznej, b y ł o w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zawodzenie, p ł a c z . l a ­ gdzie k o n t u r , a nie wizerunek psychologiczny s t a n o w i ł m e n t , poetyckie narzekanie. „ S y t u a c j e graniczne" w ż y c i u c h ł o p a i s t o t ę . Zasadniczym w y ł o m e m w tej t r a d y c j i b y ł y p o r t r e t y l u ­ b y ł y opanowywane i neutralizowane przez bardzo b o g a t ą dowe M i c h a ł o w s k i e g o a n a s t ę p n i e bogato eksponowany w polskim malnie i emocjonalnie t r e ś ć l a m e n t u . L u d o w y wizerunek c z ł o ­ malarstwie w i e k a , k t ó r y k s z t a ł t o w a ł się w k r ę g u t r a d y c j i ludowego l a m e n t u cykl obrazów przedstawiających chłopski pogrzeb for­ (Aleksandor G i e r y m s k i , K o t s i s , Szormentowski, Gerson). T o p i k a b y ł pośrednio podejmowany w takich formach wypowiedzi, j a k : pogrzebu p r z y b l i ż a ł a o d k r y c i e psychologicznej t r e ś c i c h ł o p s k i e g o list c h ł o p s k i , tostament, p a m i ę t n i k oraz usankcjonowany w i z e r u n k u . O c z y w i ś c i e fotografia c h ł o p s k a nie n a w i ą z y w a ł a do estetycznie w s p o m n i a n y c h o d k r y ć w m a l a r s t w i e , ale n a s w ó j s p o s ó b r ó w n i e ż nade wszystko w Pałacu w y a k c e n t o w a ł a obraz c h ł o p s k i e g o umierania. N a d a j ą c m u war­ M y ś l i w s k i e g o , w prozie Tadeusza N o w a k a . t o ś ć e s c h a t o l o g i c z n ą p r z y b l i ż a ł a na z u p e ł n i e n o w y m p o l u od­ i filozoficznio został odkryciami prozy n u r t u chłopskiego, i Kamieniu na kamieniu Fotografia chłopska, odsłonięta w c a ł y m swym Wiesława bogactwie k r y c i e p s y c h i k i c h ł o p s k i e j . W a r t o j o d n a k z a u w a ż y ć , iż upowszech­ przoz k o l e k c j ę z g r o m a d z o n ą z i n i c j a t y w y „ N o w o j W s i " , o b e j m u ­ n i a j ą c y się poprzez l i t e r a t u r ę s t r a g a n o w ą , w i n i e t y p i s m dla l u d u , j ą c e j czasowo okres do r o k u 1944, p r z y n o s i n o w y , t r u d n y przed­ pocztówki, a później t a k ż e plakaty, stereotypowy wizerunek t e m do u z m y s ł o w i e n i a , s k ł a d n i k procesu k s z t a ł t o w a n i a się p e ł n o ­ polskiego c h ł o p a z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u , p r z e n i k a ł m . i n . p r a w n y c h humanistycznie a u t o w i z e r u n k ó w c h ł o p s k i c h . K o l e k c j a w latach dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h t a k ż e do f o t o g r a f i i c h ł o p ­ z d j ę ć , o k t ó r e j t u m o w a , jest nie t y l k o w y r a z e m czy ś w i a d e c t w e m skiej, t w o r z ą c w y r a z i s t ą k s z t a ł t o w a n i a się c h ł o p s k i e j samowiedzy, alo w ł a ś n i e staje s i ę konwencję. K i e d y analizuje się historyczne f o r m y l u d o w y c h autowize- t r e ś c i ą w s p ó ł c z e s n e j samowiedzy k u l t u r o w e j P o l a k ó w . I I . 1 1 . Uczniowie s z k o ł y rolniczej w Sobieszynie, 1911 r . N a d . A n t o n i C a ł k a , w ł . s z k o ł y ; i l . 12. Ś l u b w W o l i Zabierzowskiej, 1945 r . N a d . J a n i n a P t a l , W o l a B a t o r s k a , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 13. Dzieci szkolne z O c i n k a , 1940 r . N a d . Tadeusz Szporakowski, P o z n a ń ; i l . 14. Z b i ó r z i e m n i a k ó w na p o l u U r b a n k ó w z O d r z y k o n i a . N a d . J a n Guzek, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 13 14 119 �I I . 15. R o d z i n a W a w r z y n i a k ó w ze w s i sieradzkiej, 1936 r. N a d . L e o k a d i a W a w r z y n i a k , Z ą b k o w i c e ; i l . 16. J a n Sadzik z n o w o p o ś l u b i c n ; m a ł ż o n k ą i k u z y n k a m i przed d o m e m w B o g u s z y n k u . N a d . J a n i n a Szostek, Skierniewice ': F o t o g r a f i e reprodukowane ze z d j ę ć n a d e s ł a n y c h na apel R e d a k c j i „ N o w e j W s i " M a t e r i a ł y n a d e s ł a n e na k o n k u r s z n a j d u j ą się obecnie w I n s t y t u c i e H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P R Z Y P I S Y 1 W y k o r z y s t u j ę t u n i e k t ó r e ustalenia zawarte w p r a c y A n n y Wieczorek Przestrzeń jako kategoria analizy tekstu. (Praca m a ­ gisterska w y k o n a n a w Z a k ł a d z i e T e o r i i L i t e r a t u r y i P o e t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego p o d k i e r u n k i e m d r a Wincentego Grajewskiego, 1986 r.) F o t o g r a f i ę r e p r o d u k o w a l i ś m y w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " 1986 n r 1/2 na s. 4 1 (przypis r e d a k c j i ) . 2 �