https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbb0b0a34954f859301c4b77a6ae47cc.pdf 7dd9c9af1cd8ba7ceee8dabbe164b350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3006 Title A name given to the resource Miejsca z obrazami / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Porębski, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mieczysław Porębski MIEJSCA Z OBRAZAMI N i e bardzo w y p a d a z a c z y n a ć od c y t o w a n i a samego siobio, alo p u n k t ciężkości spoczywa raczej jednak na analizie p o s z c z o g ó l n y c h t a k się złożyło, ż e p r o b l o m , k t ó r y c h c i a ł b y m t u t a j p o r u s z y ć — c y k l ó w , w ą t k ó w i m o t y w ó w , trości alegorycznych czy symbolicz­ 1 t y l k o p o r u s z y ć — n a r z u c a ł m i się od dawna (rzoc b y m o ż n a , żo nych s z t u k i niesakralnej, niż na j e j programach i ich l o k a l i z a c j i . od zawsze), n i g d y j o d n a k nie z a s t a n a w i a ł e m się n a d n i m bliżoj A poza t y m , czy rzeczywiście chodzi t u o s z t u k ę „ n i o s a k r a l n ą " ? i z osobna. A oto o n : p i s z ą c w Malowanych dziejach o f o r m o w a n i u się tego, co nazwalom t a m „ i k o n o g r a f i ą s o p l i c o w s k ą " („Rejtan ż a ł o s n y po w o l n o ś c i stracie", „ K o ś c i u s z k o w czamarco k r a k o w - Ostro przeciwstawienie o b s z a r ó w „ s a c r u m " i „ p r o f a n u m " m o ż e b y ć w t y m w y p a d k u m y l ą c e . Samo słowo „ p r o f a n u m " w y w o d z i się od o k r e ś l e n i a miojsca pro fano (łac.) — przed ś w i ą t y n i ą , młodzian a więc poza o b r ę b e m sacrum, ale i w jego b e z p o ś r e d n i e j bliskości, p i ę k n y i p o s ę p n y " ) z w r ó c i ł e m u w a g ę , że w ton s p o s ó b f o r m o w a ł p o d jogo p i e c z ą , w sferze jego z a s i ę g u i p r o m i e n i o w a n i a . T r a ­ skioj z oczyma p o d n i e s i o n y m i w niobo", „ J a s i ń s k i , się pewien c y k l rycin i w i z e r u n k ó w , k t ó r e t r a f i a ł y „ d o m i e s z c z a ń ­ fiając do w n ę t r z d o m o w y c h , w a r s z t a t ó w pracy u m y s ł o w o j czy skich s a l o n i k ó w , wreszcie fizycznej, w p r o w a d z a j ą c t a m swoje w ą t k i — dworków drobno- i średnioszlaehockich, izb r z e m i e ś l n i c z y c h , k w a t e r s t i i d o n o k i c h " . Żo t a k b y ł o i żo na Soplicowio się nio s k o ń c z y ł o , o t y m ś w i a d c z ą z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n o j a k sacrum późniejsze o k u m o n y u ś w i ę c a r ó w n i o j a k ono w y ł ą c z o n o z otoczenia miejsca wspomnienia i wzmianki ( c h o ć b y u Mycielskiego), alegoryczno-moralno, kosmologiczne, religijne, patriotyczno, baśniowo, p ł y n ą c e zo ś w i ę t e g o „ c e n t r u m " osady, miasta, kraju, ś w i a d c z y t e ż sama rycina p r z y s i ę g a j ą c e g o K o ś c i u s z k i n a d okien­ „ p r y w a t n e " , do k t ó r y c h nio k a ż d y m a d o s t ę p , bo ich b r o n i ą ogro­ kiem dowo f u r t k i , święto p r o g i , domowo ś c i a n y , z a s ł o n i ę t o f i r a n k ą okna, grottgorowskioj c h a t y l e ś n i k a ; a dodam, „ d z i e c i n n y m " , a potem uczniowskim pokoju że i w tenże moim sam Koś­ ciuszko w d u ż e j , kolorowej, oprawnej w r a m y r o p r o d u k c j i po­ z a m y k a j ą c e się na noc okiennico. Czy to znaczy, żo dla s z t u k i niosakralnoj, laickiej, sztuki czesne z a j m o w a ł miejsce. W chacie l e ś n i k a jest nie t y l k o K o ś ­ w d o s ł o w n y m togo znaczeniu pro fano nio b y ł o b y w ogóle miejsca ? ciuszko, jest Sztuce miejsc „ w y ł ą c z o n y c h " , nie dla wszystkich i M a t k a Boska z Dzieciątkiem. Rząd świętych dostępnych, o b r a z ó w p o d p o w a ł ą wiojskioj chaty rzocz to oczywista, w chacie „ p r y w a t n y c h " , uświęconych obecnością obrazów i wizerunków, mojego stryja w W i a t o w i c a c l i , w d a w n y m powiecie; b o o h o ń s k i m , k t ó r e p a t r o n u j ą ich gospodarzom, przooiwstawia się sztuka miejsc t o j u ż t y l k o o l e o d r u k i , nio p a m i ę t a m nawot j a k i o , bo bardzo publicznych — ś r ó d m i e j s k i c h r y n k ó w , ulic, p l a c ó w i targowisk, przez m u c h y popstrzono. Gdzioś z k ą t a w y c i ą g n ą ł e m bardzo p i ę k - przyzb nogo „foralną". Frasobliicego, i Świętego Jana którego reprodukowałem w Interregnum i przymurzy, Składają sztuka, się na którą proponowałbym nazwać n i ą z a r ó w n o n ę c ą c o oczy stragany z p o ł ą p ł a s z c z a w z a c i ś n i ę t e j d ł o n i , pewno odla­ i k r a m y p r z e k u p n i ó w , j a k wywieszki g o s p ó d i w y s z y n k ó w , szyldy n i a ! się spod p r z y d r o ż n e j k a l w a r y j k i . Nie jestem etnografem i po r z e m i e ś l n i k ó w i sklepikarzy, barwno stroje p r z e c h o d n i ó w , k a r n a ­ prostu nio w i e m , na ile badana i zbadana b y ł a geneza i ewolucja w a ł o w o m a s k i , splondory takicli wydrwigroszy i żebraków. Od wieku dziewiętnastego poczynając domowych wiejskich ikonografii, w szczególności zaś dostojników, malowniczo łacłimany dziejo w y p i o r a n i a „ s z t u k i l u d o w o j " przoz r ó w n i o m o i m s k r o m n y m n a ł o ż y ł a się na to wszystko, p r z y n a j m n i e j zdaniom godny szacunku i uwagi badacza oleodruk, nio o t o m i miasta j e d n a k w tej c h w i l i chodzi. Chodzi m i natomiast o t o , żo w t r a ­ wiolkomiejskich d y c y j n y c h wyosobnionych do j a k i e g o ś t a m stopnia k u l t u r a c h — neony, pstro gazotowo k i o s k i , nalożąco do toj samej strofy b u l ­ szlacheckiej i po szlacheckiej, m i e s z c z a ń s k i e j , c h ł o p s k i o j — za­ i wiolkio ś w i a t o w e g d y idzie o metropolio, c a ł a wizualna idic i p l a c ó w : wystawowo w i t r y n y , warowo t e a t r y , lokale r o z r y w k o w o , k i n a , k a w i a r n i e . duże oprawa reklamy, Zważmy c h o w a n y b y ł i przestrzegany ścisły związek obrazu z miejscem, jednak, żo r ó w n i o ż i owa sztuka, czy, j a k b y m o g ł o się z d a w a ć , k t ó r o obraz ton u ś w i ę c a ł , udostojnial, d e k o r o w a ł (z ł a c . decorum ant f-sztuka to, co się godzi). Mogły to b y ć obrazy ś w i ę t e , patriotyczno, r o ­ to na obszarze p r o - f a n i i m , dzinne k o n t e r f e k t y a p o t o m stare fotografie, ale m o g ł a toż b y ć sacrum „ o o n t r a l n o " wkracza t a m p r z y c z ó ł k a m i swyeli ś w i ą t y ń , p e ł n a o k a z a ł o ś c i m a r t w a n a t u r a w m i e s z c z a ń s k i e j j a d a l n i nad portalami bufetom, figlarne elfy, k w i a t y , j a k i ś p e j z a ż y k w saloniku, re­ j ę z y k codzionny miesza się z j ę z y k i o m o d ś w i ę t n y m , produkcjo „ m i s t r z a " a i oryginalne dzieło — najczęściej d r z e w o r y t m ó w c ó w z d i a l e k t y k ą ulicznych filozofów, w ę d r o w n y c h p r o r o k ó w „ f o r a ł n a " jost n o s i c i e l k ą sacrum, t y l e że dzieje się kościołów, gdzio miesza się z s o b ą świątecznymi procosjami i wszystko: pochodami, retoryka — mnioj l u b więcej znanego a r t y s t y czy w ł a ś n i e „ s z t u k a l u d o w a " i kaznodziei, dostojny p o m n i k na skworze z obscenicznym r y ­ w mieszkaniu bardzo nowoczesnym. sunkiem na s ą s i e d n i m murze, jeśli nio na s a m y m t e g o ż p o m n i k a O mieszkaniach kolekcjo­ n e r ó w t u nie m ó w i ę , bo jest to sprawa z u p e ł n i e inna i spoejalna. cokole. Cochą Rzecz w t y m , że obraz nadaje miejscu, w k t ó r y m się znajduje, j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n — zbratanie tego, co o d ś w i ę t n e i togo bowiem sztuki „ f o r a l n e j " jest polifoniczne — g o d n o ś ć miejscu t o m u p r z y n a l e ż n ą , u ś w i ę c a je s w o j ą o b e c n o ś c i ą co codzienno, tego co c h r o n i ą s o b ą o t a c z a j ą c e p ł a c p u b l i c z n y i o b e c n o ś c i a m i , k t ó r o symbolicznie, s t y k a j ą c się z n i m i w j a k i ś w n ę t r z a i tego, co przychodzi z z o w n ą t r z , ze „ ś w i a t a " , co prze­ j e m u w ł a ś c i w y s p o s ó b (bo cóż znaczy słowo „ s y m b o l i c z n i e " ?), dostaje się w o b r ę b z a m k n i ę t e j społeczności za p o ś r e d n i c t w o m p r z y w o ł u j e Wprowadzenie obrazu, w i z e r u n k u do w n ę t r z a miosz- w ę d r o w n y c h k u p c ó w , k u g l a r z y i p i e l g r z y m ó w , p r o r o k ó w i kazno­ kabiogo, alo nie t y l k o — m o ż e t o b y ć sala szkolna, aula uniwer­ d z i e j ó w , a z czasom t a k ż e d r u k u , prasy i f i l m u . sytecka, pracownia uczonego, rzemieślnika, artysty — włącza to w n ę t r z e w o b r ę b szczególnej symbolicznej topografii, j a k a jest w ł a ś c i w a o t a c z a j ą c e j nas z e w s z ą d ikonosforze, w k t ó r e j zasięgu toczy się życio ludzkich jodnostok i z b i o r o w o ś c i . Metodyczne przebadanie tej topografii i jej „ p r y w a t n y c h " ikonograficznych p r o g r a m ó w — od w n ę t r z p a ł a c o w y c h p o c z y n a j ą c a na izbach wiejskich k o ń c z ą c — m o g ł o b y s t a ć się w d z i ę c z n y m , wspólnym zadaniem z a r ó w n o e t n o g r a f ó w j a k h i s t o r y k ó w s z t u k i . B a d a n i a takie b y ł y oczywiście prowadzone od dawna p o d łiasłem „ i c o n o graphio profano", ikonologii, czy ostatnio motywologii, ich I s t o t ą tego feralnego p r z e p ł y w u informacji z a r ó w n o s ł o w n e j j a k wizualnej jest, czy raczej b y ł o zawsze t o , żo m o ż n a się b y ł o w j e j obieg w ł ą c z y ć , alo toż m o ż n a b y ł o się od niej i z o l o w a ć . Jeżeli w k r a c z a ł a ona do bronionego w ł a s n y m sacrum w n ę t r c a , t o za osobnym przyzwoleniem — przoz p r z y j ę c i e gościa, w y s ł u c h a n i e p o s ł a , odobranio l i s t u , nabyoio k s i ą ż k i , r y c i n y , broszury, zaabo­ nowanie gazety. Raczej b y ł o . Scharakteryzowana t u bowiom n a j o g ó l n i e j z r ó ż - nicowana i zmienna topografia miejsc z obrazami, k t ó r ą formo­ w a ł y t y s i ą c l e c i a , a k t ó r a ostatnie swojo oblicze z y s k a ł a w c i ą g n 111 �w i e k u d z i e w i ę t n a s t e g o i w p o c z ą t k a c h dwudziestego, na naszych oczach, jeśli nie u l e g ł a , to ulega n i e u b ł a g a n e j niwelacji i unifor­ mizacji. P r z y c z y n y tego b y ł y r ó ż n e i g r o m a d z i ł y się nie o d dzisiaj. t e w k a ż d y m razie E u r o p y . Z t e l e w i z j ą sprawa b y ł a j u ż c a ł k i e m inna. N i e z a u w a ż y ł e m w ł a ś c i w i e , k i e d y się p o j a w i ł a , zwróciła m o j ą u w a g ę dopiero g d y na dobro r o z p a n o s z y ł a się po domach i w s z ę d z i e . N i o p r z e c z ę , ż e m i a ł a ona swojo godne u w a g i o s i ą g n i ę ­ Z w i a s t u n a m i p r z e w r o t u w o t a c z a j ą c e j nas ikonosferzo s t a ł y s i ę , cia — o d r ę b n y s t y l , czy raczej gatunek o c z y m j u ż w s p o m n i a ł e m , n a j p i e r w j a k a ś jodna czy druga r y c i n a , z nastawieniom na t w a r z a k t o r a , na n i e o s i ą g a l n e ze sceny z b l i ­ telewizyjnego t e a t r u k a r t a do g r y , d r u k olejny, broszura, wroszcio gazeta, magazyn ż e n i e , sztuka m ó w i ą c e g o detalu, m o t o n i m i i , k i l k a t a k i c h m o - i l u s t r o w a n y , t a n i o l o o d r u k : informacja ł a t w o , d u ż o ł a t w i e j n i ż m o n t ó w , k t ó r o się z a p a m i ę t u j e : z m i ę t a k a r t k a p a p i e r u w d ł o n i przedtom p o k o n u j ą c a dystansy, przeni­ skrachowanego dostojnika, j a k i ś p o w i ę k s z o n y do m o n s t r u a l n y c h k a j ą c a m u r y d o m ó w i granice p a ń s t w , wszechobecna i ,,za pano­ r o z m i a r ó w d ł u g o p i s , twarze, twarze. A l e to i wszystko. Bo poza w a n i a p a n t o i z m u d r u k u " wszechmocna. t y m wszystkie tolewizje s ą takie samo: g ł a d k a nuda p r e z e n t e r ó w , odłogłości i s k r a c a j ą c a Nio tylko to zresztą p r z y c z y n i ł o się do zaburzenia t r a d y c y j n o j przestrzonnej h i e r a r c h i i zadowolenie z siebio, o ż y w i e n i e , bo p r z e c i e ż wszyscy w n ę t r z i ich o t w a r t y c h otoczok, z b l i ż e n i a i przemioszania tego, dozowanych w n a l e ż n y c h p r o p o r c j a c ł i i n t e r l o k u t o r ó w , codzienna, patrzą, co dalekie i co bliskio, co swojskie, lokalne i co obco, nieznane, ś w i a t o w a doza h o r r o r u , r e k l a m y , propagandy, s p o r t u , f o l k l o r u co chroniono d o m o w y m i s ą s i e d z k i m sacrum i co k u s z ą c o s w ą i seksu, lada j a k i e r e p o r t a ż e , lada j a k i o , pozbawiono m a g i i k i n o ­ w i e l o z n a c z n ą e g z o t y k ą . W p o d o b n y m bowiom k i e r u n k u oddzia­ wego e k r a n u f i l m y , n a ł a d o w a n a decybelami dyskoteka i przed ływał przebiegający zbieżnie rozwój dalokosiężnych szybkich ś r o d k ó w l o k o m o c j i : k o l e i ż o l a z n y c h w w i e k u X I X , m c h u samo­ chodowego i k o m u n i k a c j i lotniczoj w w i o k u X X . E f o k t o m t y m w s z y s t k i m nio m a r a t u n k u . Czy nio m a ? wolnieniu O ubezwłasno­ domowego w i d z a przez tolowizję pisano i pisze się stal ciągło. Pustoszonie u l i c , g d y idzie j a k i ś w a ż n y mocz czy egzotyczny się s z c z e g ó l n y n o m a d y z m czy p ó ł n o m a d y z m w s p ó ł c z o s n o g o ż y o i a , serial, t e ż w a r t o b y b y ł o j a k o swoisty fenomon s p o ł e c z n y badania. podzielonogo m i ę d z y miejsce p r a c y , miojseo do spania, ż l o b o k , J a k w ogóle cowieezorno, cotygodniowe i cosozonowe pustoszonio przedszkole, s z k o ł ę , d o m s t u d e n c k i , rekroacyjny b i w a k , p o d r ó ż o ulic w w y n i k u zgodnego w s p ó ł d z i a ł a n i a telewizji i samochodu. s ł u ż b o w o i zawodowo, m a ł ą i w i e l k ą t u r y s t y k ę . W t y c h w s z y s t k i c h N i o c h c ę s i ę p o w t a r z a ć , nie b ę d ę w i ę c t u c i ą g n ą ł tego w ą t k u zamieszkiwanych zawszo j a k o ś p r z e j ś c i o w o miejscach rola obrazu dalej. M o ż e m y się p o c i e s z a ć , ż e t o , co pozostanio i co p r z e t r w a , sprowadzona zostola n i e m a l do zera. P r y w a t n a ikonografia w s p ó ł ­ to czosnogo czlowioka to t r o c h ę k o l o r o w y c h p o c z t ó w e k , k s i ą ż k i , s ł u c h a samodzielnie m u z y k i , fotografii, zdolność niozależnego wyboru. Joszczo przocioż c z y t a się chodzi na w y s t a w y , do p u d f l k a d i a p o z y t y w ó w , t a ś m y z nagraniom, m o ż e widookasota. m u z e ó w , tło t e a t r u i do k i n a . U n i f o r m i z n j ą c a Nasz wysoce c y w i l i z o w a n y n o m a d y z m nio jost a n i k o n i c z n y , t a k naprzeciw obrazom tolowizja to wychodzonio też. b ę d z i e m u s i a ł a u s t ą p i ć , j u ż j a k n o m a d y z m d a w n y c h l u d ó w koczowniczych, k t ó r e zreduko­ u s t ę p u j e wobec wideokasety r e p r y w a t y z u j ą c e j obraz w d o m o w y m , w a ł y obraz do o r n a m e n t y k i z w i e r z ę c e j , plecionki, sąsiedzkim, abstrakcyjnej arabeski. N i o jest a n i k o n i c z n y , alo jost r ó w n i o j a k t a m t e n chy­ kablowej klubowym wnętrzu, o ileż p o s z e r z a j ą c e j wobec perspektyw możliwości wyboru telewizji sprzężonej b o t l i w y , r o z m i g o t a n y , z n o s z ą c y , p r z y p o z o r n y m s w y m bogactwie, z b i b l i o t e k ą , f o n o t e k ą , f i l m o t e k ą , w i d o o t o k ą , serwisem a k t u a l ­ wszolkio t r w a ł o n o ś c i i c z y m t a m joszczo. Możliwości, więcoj — k o n i e c z n o ś ć — zlokalizowano o d r ę b n o ś c i i p o d z i a ł y . Co s w ó j szczytowy w y r a z z n a l a z ł o we wszechpouotracji a u d i o w i z u a l n y c h „ p r y w a t n e g o " p r o g r a m o w a n i a sobie o d b i o r u zgodnie z w ł a s n y m i ś r o d k ó w masowego przekazu — radia i w n o t p o t o m t e l e w i z j i . preferencjami, a p r z y i c h b r a k u z m o d ą czy u t a r t y m obyczajom w y d a j ą się t u nieograniczone. P o c z ą t k i radia — pierwszy, j u ż nic „ k r y s z t a ł k o w y " ale „ l a m ­ Czy jednak wszystko to razom b ę d z i e w stanic z a s t ą p i ć owo p o w y " o d b i o r n i k z m a j s t r o w a n y w ł a s n o r ę c z n i e przez mogo Ojca fundamentalno spotkanie t w a r z ą w t w a r z z obrazom, o c z e k i w a n y m — p a m i ę t a m dobrze. Mieścił się on joszcze w atmosferze d o m u , — s a k r a l n y m czy n i e o c z e k i w a n y m — f o r a l n y m , b y ł j a k o t w a r t e okno, przoz k t ó r o d o b i e g a j ą o d g ł o s y u l i c y i reszty m a g a j ą c e p o k o n a n i a dystansu, k t ó r y nas — fizycznie i duchowo u k r y t e g o w m r o k a c h nocy ś w i a t a . T a k t e ż j a k okno m o ż n a b y ł o — o d miejsc u d e k o r o w a n y c h o b r a z a m i oddziola, przekroczenia — taki w j e d n ą albo w d r u g ą s t r o n ę — p r o g u aparat zamknąć, odgrodzić się o d g w a r u dochodzącogo spotkanio dzieląeogo wy­ czyjeś ś w i ą ­ z z e w n ą t r z , m o ż n a go b y ł o , to j u ż p o t e m , s ł u c h a ć n i t s ł u c h a j ą c , t y n n e , rezydoncjonalno, domowe wroszcio, w y b r a n o sacrum od m o ż n a n i m b y ł o swobodnio s t e r o w a ć zgodnie z c o t y g o d n i o w y m otwartego dla w s z y s t k i c h f o r u m , na k t ó r y m z d a r z y ć się m o ż e p r o g r a m e m , o b e j m u j ą c y m wszystkie rozgłośnio, jośli nio ś w i a t a , wszystko — oto jest p y t a n i o . �