https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c45e05af1f5ae02908cc28e526a246b8.pdf e36244afd226110e5010ea33b4ab2cc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3008 Title A name given to the resource "Co się myśli, to się przyśni". O interpretacji obrazów w senniku ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.121-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński „ C O SIĘ MYŚLI TO SIĘ PRZYŚNI". O INTERWENCJI OBRAZÓW W SENNIKU LUDOWYM ,.(...) Sennik t r a k t u j ę j a k o okno, d a j ą c e b e z p o ś r e d n i w g l ą d w pierwszej k o l e j n o ś c i przekazy ustne, p o ś w i a d c z o n e w i e l o m a w p s y c h i k ę l u d z i s t a r o ż y t n y c h , p r o w a d z ę w i ę c badania ściśle w a r i a n t a m i , i o d d z i e l a j ą c j e od p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h , zdecy­ naukowe z pogranicza historii kultury, a t a k ż e f o l k l o r u i nawet religii, zabobonu, Aleksander K r a w c z u k , Sennik Artemidom, 1976, s. 51 „ J e ś l i w o ź m i e m y n a j p r y m i t y w n i e j s z e f o r m y m y ś l e n i a ludz­ kiego, j a k i e w y s t ę p u j ą w marzeniach sennych, w nich ó w archaicznie prymitywny dowanie m n i e j p e w n y c h i w i a r y g o d n y c h . M u s i p o d d a ć sennika w e r y f i k a c j i psychoanalizy." i myślenia przesuwania ich autentyczne językowo warianty, 6 ich 5 W y ł ą c z n i e na u s t n y m przekazie, u t r w a l o n y m na i dobrze s p r a w d z o n y m teksty folkloru, badając c z ę s t o ś ć , z a s i ę g s p o ł e c z n y i geograficzny, f u n k c j e . dostrzeżemy mechanizm kompleksowego: zespalania się, kondensacji zapisując t a k i e j j a k wszystkie inne t e k s t y taśmach oparte s ą n a s t ę p u j ą c e dalej u w a g i . C h c ę w n i c h d o t k n ą ć jednego zasadniczego p r o b l e m u , n a l e ż ą c e g o do się o b r a z ó w . Badanie u o g ó l n i e ń z a c h o d z ą c y c h w marzeniach postulowanej sennych pozwala (...) z r o z u m i e ć m y ś l e n i e p r y m i t y w n e i prze­ czy s ą — i owentualnie j a k i e s ą — r e g u ł y i n t e r p r e t a c j i s n ó w k o n a ć s i ę , że u o g ó l n i e n i e w m y ś l e n i u niekoniecznio w y s t ę p u j e w polskiej t r a d y c j i ludowej ? Czy w y k ł a d a n i e sensu o b r a z ó w jest t y l k o w najbardzioj r o z w i n i ę t e j formie, t j . w formie p o j ę ć . " przez A . K r a w c z u k a n o w o ż y t n e j onejrokrytyki: czysto u m o w n e , przekazywane j e d y n i e m o c ą t r a d y c j i i p o d t r z y ­ psychologiczne, m y w a n o n a i w n ą w i a r ą , czy t e ż daje się w t y m zakrosie s t w i o r d z i ć 1966 ( w y d . p o l . 1971), s. 267—8 j a k i e ś ś l a d y w o w n ę t r z n e j m o t y w a c j i ? N a c z y m t o mechanizmy L e w S. W y g o t s k i , Wybrane prace stanowił m o t y w a c y j n o p o l o g a j ą ? I sprawa dla togo szkicu n a j w a ż n i e j s z a : czysty okaz zabobonu w e t y m o l o g i c z n y m sensie tego s ł o w a (od j a k owe mechanizmy m a j ą się do m e c h a n i z m ó w samego j ę z y k a ? Sennik l u d o w y w o p i n i i o ś w i e c o n y c h w i e k u X V I I I bobo — „ s t r a s z y d ł o " ) . D o „ z d r o ż n o ś c i pierwiastkowej e d u k a c y i " zaliczył go a u t o r Mikołaja Doświadczańskiego przypadków, wkła­ W m a t e r i a ł a c h b ę d ą c y c h p o d s t a w ą t y c h u w a g (a s ą one po­ 7 dobne do w i e l u i n n y c h m a t e r i a ł ó w tego t y p u ) daje się s t w i e r d z i ć d a j ą c b o h a t o r o w i w usta n a s t ę p u j ą c e s ł o w a o jego p r o w i n c j o n a l n o - w y r a ź n y z w i ą z e k m i ę d z y obrazami sennymi a i c h i n t e r p r e t a c j ą -odpustowym w wykładni. Można t u mówić o motywacji, środowisku: „... jak wieczorne zwyczajnie o u p i o r a c h , czarownicach rozmowy i strachach, tak były ranne 0 snach: j o d n a drugiej z k o b i e t o p o w i e d a ł a , co się j o j ś n i ł o : a z i c h sposób zasad. Zasad znanych nie t y l k o s e n n i k o w i . S ą t o : t ł u m a c z e ń i w r ó ż e ń n a u c z y ł e m s i ę , iż g d y się k o m u o g i e ń ś n i , I. gościa się w d o m s p o d z i e w a ć t r z e b a ; a g d y z ą b w y p a d n i e , zapewne I I . Zasada s t y c z n o ś c i (metonimii) natenczas k t o ś z k r e w n y c h u m r z e . " która w u d e r z a j ą c o regularny o d w o ł u j e się do o k r e ś l o n y c h olemontarnych Zasada p e ł n e j t o ż s a m o ś c i obrazu (O) i w y k ł a d n i ( W ) O i W I I I . Zasada p o d o b i e ń s t w a j ę z y k o w e g o O i W 1 D7. Zasada p o d o b i o ń s t w a t r e ś c i o w e g o O i W (symbolizmu) D e z a p r o b a t ę o ś w i e c o n o g o a u t o r a dla sennika p o d t r z y m y w a l i V . Zasada k o n t r a s t u O i W jego p ó ź n i e j s i spadkobiercy ideowi z przekonaniem t y m w i ę k s z y m , V I . Zasada u o g ó l n i e n i a cech O i W . i m bardziej fantastyczno i niewybrodno p o m y s ł y interpretacyjne pomieszczali w s w y c h zbiorach a u t o r z y ( w y d a w c y ? ) s e n n i k ó w Przyjrzyjmy d r u k o w a n y c h . T o b o w i e m co m ł o d y M i k o ł a j p o z n a ł zo s ł y s z e n i a , dach. s t a ł o się w p o ł o w i e w i e k u X I X powszechnie d o s t ę p n o w postaci się i m po kolei nieco bliżoj na w y b r a n y c h p r z y k ł a ­ I . Zasada t o ż s a m o ś c i O i W jest najprostsza, wręcz prymi­ godnej w i e k u p a r y i e l e k t r y c z n o ś c i , w postaci d r u k o w a n y c h bro­ t y w n a , ale t o ż stosowana ( u d o k u m e n t o w a n a ?) najrzadziej. W e szur. A u t o r k a h a s ł a „ S e n n i k i " pomieszczonego w Słowniku loru folk­ ś n i e ukazuje się t o , co w n a j b l i ż s z y m czasie m a się z d a r z y ć na Kapełuś, jawie, ukazuje się w swojoj n a t u r a l n e j postaci. Zasada t o ż s a m o ś c i „ i s t n y zalow d r u k ó w tego rodzaju, o monotonnio m a zastosowanie do w ą s k i e g o k r ę g u t e m a t ó w : „ B r a t , siostra j a k polskiego konstatuje pod rod. J. Krzyżanowskiego p o w t a r z a j ą c y c h się t y t u ł a c h (Sennik najwiarygndniejszy egipski persko-chaldejsko-arabski i arabski, polski Helena z planetami, Sennik Sennik egipski, Sennik 2 i t d . ) " . Po n o b i l i t a c j i s n ó w j a k o m a ­ 3 t e r i a ł u diagnoz p s y c h o l o g i c z n y c h i ź r ó d ł a inspiracji p o e t y c k i e j w ostatnich dokadach w i e k u X X w r ó c i ł y zainteresowania 4 son- 8 sie p r z y ś n i t o t e ż w i ę c y p r z y j e d z i o " ( N i e ) . „ M i e j a k sie ojciec ś ń i , no t o p r z y j o d z i e " (Nie). „ P o g r z e b j a k w i d a ć , żo c h u r ą g w i e , k s i ą d z idzio czy co, t o t r z a sie s p o d z i e w a ć p o g r z o b u " (Wil). „ J e d n y si z n ó w p r z y ś n i ł a trumna, i t y ż — m i a ł a to t r u m n y . Za j a k i ś czas ш п а г nikiem jako tekstom prognostycznym. R o z w ó j t y c h zainteresowań jej syn i m i a ł a te t r u m n y " (Gór). I I . Zasada m e t o n i m i i , t j . s t y c z n o ś c i przestrzennoj, czasowej walnie p o d s y c i ł a parapsychologia i neoastrologia. Jednak w k u l ­ l u b m y ś l o w e j m i ę d z y sonsem w y k ł a d a n y m a obrazem jest spo­ turzo masowej, nie z r y w a j ą c e j w i ę z ó w z t r a d y c j ą r a c j o n a l i s t y c z n ą , t y k a n a ezęściej. Przybiera różne sennik funkcjonuje raczej na zasadzie k o m e r c y j n e j z jednej, a ludycznoj z drugiej s t r o n y . M o ż n a to p o w i e d z i e ć n p . o egipskim Senniku d r u k o w a n y m przez l u b e l s k ą „ K a m e n ę " w o d c i n k a c h formy. Obraz senny m o ż o z o s t a ć u z n a n y w stosunku do zdarzenia przewidywanego na j a w i e za jego i s t o t n y r e k w i z y t : „Obrącz­ k a j a k sie ś n i t o j u ż m ó w i o , że to j u ż b ę d z i e wesele, z a r ę c z y n y " w r o k u 1974 ( „ E s k i m o s w ś n i e g a c h l a t e m — z m a r t w i e n i e " i t p . ) . ( K a w ) ; „ J a k p i e r ś c i o n e k sie ś n i t o p r ę d k i ś l u b " (Sta); „ C h o r ą g w i e W s z y s t k o to s ą zjawiska i n t e r e s u j ą c e dla socjologów i h i s t o r y k ó w czarne j a k sie ś n i o i k r z y ż t o d z i e ś p o g r z e b " ( K l i m ) ; za n а г z ę - kultury. d z i e n i e z b ę d n o do w y k o n a n i a j a k i o j ś c z y n n o ś c i : „ K o s a j a k sio F o l k l o r y s t a , badacz ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i j e j f o r m w y r a z u , ś n i t o m ó w i o , ż e ś m i e r ć dzieś b ę d z i e w r o d z i n i e " (Maz), „ P i e ­ p r z y s t ę p u j ą c do analizy sennika p o s t a w i p y t a n i e w s t ę p n e o t o , co n i ą d z e j a k sie p r z y ś n i e , b ę d z i e j a k i ś w y d a t e k " ( H a ł ) , „ B u t y to z tej bogatej d o k u m e n t a c j i jest a u t e n t y c z n y m zapisem w i e r z e ń podróż" 1 wiedzy l u d o w o j , zbiorowej, u g r u n t o w a n e j , co z a ś t y l k o p o d a ż ą M ó w i o , że dzieś t a k j a k b y w rudzinie b y ł w y p a d e k czy t r u m n a " ( P a t ) ; za m a t o r i a ł : „ D e s k i nowe t o niedobrze. o b r o t n y c h t ł u m a c z y i w y d a w c ó w nie s t r o n i ą c y c h od p o m y s ł ó w ( K l i m ) ; za m i e j s o o i n d y w i d u a l n y c h , a u t o r s k i c h , c h w y t l i w y c h ? Bez o b a w y p o p e ł n i e ­ t o bardzo z ł y sen. J a k o t w a r t y g r ó b t o ś m i e r ć w ś r ó d n a j b l i ż s z y o h " p r z o w i d y w a n o j a k c j i : „ S o n o grobach n i a b ł ę d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , że jest i jedno i drugie. A skoro t a k , ( R a f ) ; wreszcie, jeśli w ś n i e p o j a w i a się p o s t a ć l u d z k a ; za а к t o - folklorysta r a, m u s i s i ę g n ą ć do ź r ó d o ł w i a r y g o d n y c h , w y d z i e l a j ą c który odegra i s t o t n ą rolę w przewidywanym zdarzeniu: m �I „ K s i ą d z t o ' w r ó ż b a n a pogrzeb" (Sem); „ J a k m i sie d o k t o r ś n i , Ustanawianie przoz sennik z w i ą z k ó w p o d o b i e ń s t w a bazuje to j u ż k t o ś z r o d z i n y zachoruje" ( R a f ) ; „ J a k sie uczniowi profosor w y r a ź n i e n a konwoncjach semantycznych j ę z y k a , t j . na ś n i , t o b ę d z i e p y t a n y . M n i e ilo razy się śnił j a k i ś nauczyciol, to zospołach zawsze b y ł a m p y t a n a " j a k o szoroko rozumiane znaczonio s ł ó w . Sennik p o t w i e r d z a po­ (Raf). J u ż p r z y sprawdzaniu zakresu d z i a ł a n i a zasady motonimicznej coch c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , któro zostały tych utrwalono toczne stereotypy i zarazom pozwala jo lopioj i s z c z e g ó ł o w i e j 1 0 w senniku pokazuje się j a k w a ż n e znaczonio m a u w z g l ę d n i o n i e rozpoznawać . t ł a k u l t u r o w e g o i całej t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j . Boz tego p o w n y c h z w i e r z ą t . Byk, o c z y w i s t y c h p o w i ą z a ń m o ż n a po p r o s t u nio dostrzec. D o t y c z y tylko t o n p . b i a ł e g o p ł ó t n a : w w y k ł a d n i w s p ó l c z o s n o j : „ P ł ó t n o biolić — równoczośnie b l i s k a ś m i e r ć " ( K i j ) , „ T o m ó w i o j a k sio p ł ó t n o d u ż o ś n i , to k t o ś N a z w y te k o n o t u j ą umrze w r o d z i n i e " (Maz). z d r o w i e ; s k ł o n n o ś ć do tarzania się w błocie i b r u d z i o ; p o d s t ę p n a Dla objaśnionia motywacji toj w y k ł a d n i trzeba przywołać Widać to koń, świnia, nazwami zwierząt, nazwami szczególnie dobrze na przykładzio gad, wąż s ą w j ę z y k u l u d o w y m któro można wyposażonymi pokazać w palcem, bogate nie alo stereotypy. cechy t a k i e , j a k b r u t a l n a siła, męskość, złośliwość. To stereotypowe s k ł a d n i k i semantyczne z jednej s t r o n y i n f o r m a c j ę o s t a r y m z w y c z a j u chowania n i o b o s z c z y k ó w w gioz- tłumaczą ł a c h z b i a ł o g o p ł ó t n a , z n a u y m w Polsce joszczo w p o ł o w i e w i e k u o d n o ś n y c h nazw w tekstach j ę z y k o w y c h , z drugioj z a ś — sposoby X I X i o t y m , ż e biel, a nie c z e r ń b y ł a kolorom żałobnym. 9 I I I . Zasada podobioristwa nazw j ę z y k o w y c h obrazu soimogo metaforyczne i niekiedy wręcz alegoryczne użycie takiego a nie innogo i n t e r p r e t o w a n i a o d n o ś n y c h o b r a z ó w w sen­ n i k u l u d o w y m (Por). „ B y k rozjuszony j a k się ś n i to p r z y g o d y i p o d k ł a d a n e g o p o d t e n obraz rzeczywistego p r z o d m i o t u czy zda­ miłosno" (Raf); rzenia m a zakros stosowania n i e w i e l k i , ale jost w j a k i m ś sensio „ K o n i o to c h ł o p c y , p a n n o m p r z e w a ż n i e j a k sio ś n i o , a m ę ż a t k o m „ K o ń j a k p a i m i o sio śni to k a w a l e r " (Nie); dla sonnika ludowogo charakterystyczna. M o ż n a b o w i e m p r z y ­ toż j a k i e ś t o w a r z y s t w o m ę s k i e i to joszczo t a k i e ł a d n e k o n i e t o p u s z c z a ć , ż e u j o j p o d ł o ż a loży archaiczna w i a r a w m a g i c z n ą ł a d n o c h ł o p y " ( I w a ) ; „ Ś w i n i a j a k sio ś n i to m ó w i o , że z n o w u ż w a r t o ś ć samej nazwy, k t ó r a to nazwa jost t r a k t o w a n a j a k o i n ­ p i j a k a zobaczy u ś w i n i o n e g o t a k i o g o " (Maz); „ G a d y , jaszczurki t e g r a l n y a t r y b u t p r z e d m i o t u . N a l e ż ą c e t u p r z y k ł a d y (bić i przy­ j a k sie ś n i o , t o k t o ś b ę d z i o g r y ź ć , p o d s t ę p u s z u k a ć " ( K o s z ) ; być, krew i krewny) m a j ą p o w t a r z a j ą c o się p o ś w i a d c z e n i a z ustnego „ A w ą ż t o m ó w i ą , że t e ż niodobrzo bo t a k i k t o ś z ł y n a niego j a k o b i e g u : „ J a k p a n i k o g o ś bije, o d p a n i coś się o d b i j e " ( K o s z ) ; w ą ż , na togo c z ł o w i e k a " „ B i ć k o g o ś , t o k t o ś sie p r z y b i j e , p r z y b ę d z i e s k ą d y ś " (Maz). (Kaw); I d ą c konsekwentnie t ą d r o g ą d o c h o d z i m y do o d k r y c i a z w i ą z ­ „ J e ś l i pie b i t k a ś n i t o j u ż sio k t o ś p r z y b i j e t e ż " (Barn). „ J a k sie k ó w m i ę d z y w y k ł a d n i ą o b r a z ó w w senniku a c a ł ą b o g a t ą sferą k r e w ś n i , t o m ó w i o , że j a k i ś k r e w n y p r z y j d z i e , j a k i ś k u z y n ludowych wierzeń i w y o b r a ż e ń mitologicznych. Badanie p r z y j d z i e do d o m u " (Maz). związków postulował K . Moszyński. Wykładnia obrazu m o ż e do f o r m j ę z y k o w y c h nawiązywać 1 1 tych Czysto w i e r z e n i o w y cha- r a k t o r m a j ą n p . w y k ł a d n i e z n a c z o ń bociana i k u k u ł k i : „ B o c i a n w s p o s ó b bardzioj z ł o ż o n y i r o z w i j a ć się w k i e r u n k u w s k a z a n y m j a k sie p r z y ś n i , t o m ó w i o , że dziocko p r z y n i o s i e " (Maz); przez metaforyczne u ż y c i e w y r a ż e ń . S p o t y k a m y n p . przekonanie, k u k u ł k ę się s ł y s z y j a k k u k a l u b się j ą w i d z i , t o jest p o m y ś l n a ż e „ D o i ć k r o w y t o jest w i e l k i z y s k " ( H a ł ) , (Raf), k t ó r e w y k o r z y ­ w r ó ż b a . A l e m ę ż c z y ź n i e j a k się ś n i , t o a l i m e n t a w r ó ż y " stuje kogoś, W i a r a w t o , żo bocian przynosi dzieci, a k u k u ł k a przepowiada w y k o r z y s t y w a ć k o g o ś , b y ć dla k o g o ś i c h liczbę stanowi s k ł a d n i k s t e r e o t y p o w y w l u d o w y c h znaczeniach znaczonie potocznego z w r o t u frazeologicznego doić być dla kogoś dojną krową ź r ó d ł e m z y s k ó w " . I n t e r p r e t a c j a p r a n i a — „ J a k sio ś n i , żo k t o ś s ł ó w bocian i kukułka- „Jak (Raf). 12 bielizno pierze t o k t o ś o b m a w i a " ( I w a ) . „ P r a n i e t o m ó w i o , ż y Zgodnie z r e g u ł a m i j ę z y k o w y m i ustalonia p o d o b i o ń s t w cechy k t o ś pierzo o t y m c z ł o w i o k u , o b m o w a m ó w i o " ( K l i m ) — opiera p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń f i z y c z n y c h s ą bez p r z e s z k ó d u t o ż s a m i a n e się na g r u n t o w n y m w powszechnym u ż y c i u p r z e n o ś n y m rozu­ z cechami p r z e d m i o t ó w i z d a r z o ń p s y c h i c z n y c h : „ J a k się ś n i ą mienia z w r o t u prać brudy „ r o z t r z ą s a ć , w y c i ą g a ć na ś w i a t ł o dzien­ c u k i e r k i , t o j a k i e ś przelotne m i ł o s t k i , j a k a ś przelotna m i ł a zna­ ne s p r a w y d r a ż l i w a , p r z y k r o " . R ó w n i e ż zgodnie z sensem sfra- j o m o ś ć " ( R a f ) ; „ K w i a t y to m i ł o ś ć " ( p i w ) ; „ B u r z a t o j a k a ś k ł ó t ­ zeologizowanych p o r ó w n a ń j ę z y k o w y c h zdrów nia, czy co, j a k g r z m i " (Son). jak koń, zdrowy jak jak ryba, zdrów dąb — o d n o ś n e p r z e d m i o t y s ą w senniku V . Zasada k o n t r a s t u ( p r z e c i w i e ń s t w a ) p r z y t ł u m a c z e n i u s n ó w t r a k t o w a n e j a k o zapowiedzi z d r o w i a : „ R y b y j a k się ś n i ą w w o ­ zdaje się w y n i k a ć z przokonania, żo w nieustannych obrotach dzie t o z d r o w i e " (Nie), „ J a k sio konie śnio to dobrze, ezłowiok losu k a ż d a j a k o ś ć m u s i u s t ą p i ć miojsca swojemu p r z e c i w i e ń s t w u . z d r o w y " (Szum), „ D ę b y t o na z d r o w i e " ( N o w ) . J e ś l i c o ś złego z d a r z y ł o się j u ż we ś n i e , nio zdarzy się n a jawie, I V . Zasada p o d o b i e ń s t w a t r e ś c i o w o g o (symbolizmu) m a bez­ i o d w r o t n i e , m i ł y i p r z y j e m n y son o t w i e r a miejsce na j a w i e dla sprzecznie r a n g ę n a j w y ż s z ą i zakros funkcjonowania najszerszy. czegoś p r z y k r e g o . J o ś l i t o domniomauio jost s ł u s z n e z n a c z y ł o b y Sennik jest k r ó l e s t w e m s y m b o l i k i , kojarzenia poprzez p o d o b i o ń ­ to zarazom, żo w l u d o w o j koncepcji rzoczywistośc.i sen i j a w a s ą stwo p r z e d m i o t ó w w n a j r o z m a i t s z y m tego p o d o b i e ń s t w a rozu­ bliższe sobio niż w k u l t u r z o n i e l u d o w e j . m i e n i u . Jest p o d t y m w z g l ę d e m analogiczny do najstarszych D o ś ć powszechne (i staro) jest przekonanie, ż e wosole we śnie gatunków obrzędowej. zapowiada rzeczy s m u t n e : „ J a k wesołe sio ś n i , dzieś jodzio p a n n a P o d o b i o ń s t w o k s z t a ł t u fasoli, grochu, j a g ó d — i łoz staje się m ł o d a ubrana na b i a ł o , to gadajo, żo b ę d z i e pogrzob w rodzinie, p o d s t a w ą i c h t r a k t o w a n i a w senniku j a k o zapowiedzi p ł a c z u : s i n u t o k " (Maz); „ J a k sie ś n i wesele to t e ż b ę d z i e j a k i e ś „ w e s e l e " folkloru: mitu, baśni, zagadki, piośni „ F a s o l ę ł u s k a ć t o z m a r t w i e n i e i ł z y " (Raf), „ Z i a r n k a g r o c h u t o w d o m u , j a k a ś k ł ó t n i a , j a k i ś b a ł a g a n " (Sem); „ W e s e l e j a k sie ś n i w i e m na pewno, ż e t o p ł a c z " (Raf), „ J a k j a g o d y czerwone sie t o nie jest bardzo dobrze" (Soł). ś n i o , t o p ł a c z . J a g o d y to sie p ł a c z e i j u ż " ( B a m ) . Podobieństwo polegające na „byciu wilgotnym, Podobną mokrym" wykładnię pozwala t r a k t o w a ć t a k ż e doszcz j a k o z a p o w i e d ź p ł a c z u : „ J a k sie ność jakaś wielka" deszcz ś n i , t o człowiek b ę d z i e p ł a k a ć " (Raf). Podobieństwo (Maz). b a r w y s t a n o w i pomost p o z w a l a j ą c y przejść od p r z e d m i o t u b i a ł e g o do l i s t u : „ B i a ł a p o ś c i e l czy b i a ł e j a k i e ś otrzymują inne zdarzenia radosne: „ T a ń c o t o s m u t e k " ( Р о к ) . „ M i ł o ś ć — o, t o j u ż jest n i e p r z y j e m ­ ( H a ł ) . „ P o c a ł u n e k t o fałsz, j a k a ś zdrada" „ P a n n a m ł o d a w welonie t o j a k i o ś wiolkio u t r a p i e n i e " (Klim). Odpowiednio o d w r o t n ą , t j . p o z y t y w n ą w y k ł a d n i ę zdarzenia smutne i przedmioty z kręgu otrzymują obrusy t o j u ż list j a k i ś d o b r y " (Proch), „ G o ł ą b b i a ł y , bocian, bie­ nierzadko lizna, poduszki b i a ł e t o list, t o w i a d o m o ś ć raczej d o b r a " ( K o z ) , „ P ł a c z t o uciecha" ( K a w ) ; „ P ł a c z no to r a d o ś ć " (Nie) „ C h o r o b a śmierci: „ G o ł ą b i gęsi, b i a ł e p i ó r a t o t e ż t a k samo, t o l i s t " ( I w a ) , „ J a k sie t o nio jest z ł y son. T o znaczy j a k i o ś ocalenie o d s t r a t y " śni b i a ł e p ł ó t n o t o bodzie l i s t " (Szaw), „ J a k sio ś n i na p r z y k ł a d „ P o g r z e b to nic kiepskiego" (Kosz). „ J a k chodzi się po c m e n t a r z u p r z e ś c i e r a d ł o b i a ł e , obrus, t o znaczy, żo dostanie sie list od k o g o ś . po grobach to d o b r z e " (Kasz). (Raf). T o j u ż w i ę c y sprawdzone" (Nie). B i e l , j a k w i d a ć z n i e k t ó r y c h W y k ł a d n i e złowieszcze z d a r z e ń radosnych — z weselem na p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w , w n o s i r ó w n o c z e ś n i e d o d a t k o w ą ko­ czele — s ą u t r w a l o n e silniej i spotykane powszechniej. W y k ł a d n i e notację pozytywną — ,.doVy, korzystny". o p t y m i s t y c z n o z d a r z e ń s m u t n y c h s ą rzadszo. Te ostatnie czysto 122 �otrzymują wyjaśnienie na zasadzie t o ż s a m o ś c i o w e j . Złe zapo­ wiada p r z e w a ż n i e z ł e . W senniku l u d o w y m pretacje przeważają inter­ m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u zasady t o ż s a m o ś c i , s t y c z n o ś c i , podobień­ stwa, k o n t r a s t u , u o g ó l n i e n i a . N a k o n k r e t n o efekty zastosowania o k r e ś l o n y c h zasad w o d ­ pesymistyczne. V I . Zasada u o g ó l n i e n i a , bardzo dla sennika znamienna, r ó ż n i niesieniu do o k r e ś l o n y c h o b r a z ó w sonnych d o c y d u j ą c y w p ł y w m a się o d w s z y s t k i c h d o t ą d o m ó w i o n y c h s w o i m u k i e r u n k o w a n i e m . j ę z y k z jego c h a r a k t e r y s t y k a m i p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń u t r w a l o ­ 0 poziomie n y m i w postaci szeroko r o z u m i a n y c h z n a c z e ń słów. Z d w u po­ o g ó l n o ś c i (deski — t r u m n a , b i ć — p r z y b y ć , groch — ł z a , wesele — p u l a r n y c h polskich p r z y s ł ó w na t o m a t s n u : „ S e n m a r a — B ó g ile zasady wcześniejsze działają na t y m samym pogrzeb), o t y l e t a p r o w a d z i od czogoś bardziej konkretnego k u w i a r a " i „ C o się m y ś l i , to się p r z y ś n i " (notowanego w Nowej mniej konkretnemu lub zgoła abstrakcyjnemu, od okrośloności przysłów k u n i e o k r e ś l o n o ś c i : „ J a k z w i e r z ę t a dzikie się ś n i ą , o t , to jost ś n i o " ) d u c h o w i ludowego somiika bliższe jest p r z y s ł o w i e drugie. niedobrze, t o j u ż j a k i e ś n i e b e z p i e c z e ń s t w o " (Hal). polskich księdze pod n a d r z ę d n y m h a s ł o m „ C o na jawie, t o we Sennik t e n nio t y l k o w y c h o d z i od o b r a z ó w najbardziej ele­ U o g ó l n i e n i e dokonuje się z w y k l e w p o w i ą z a n i u z i n n ą , nie­ m e n t a r n y c h p r o s t y c h , codziennych, ale t o ż w sposobie i c h o b j a ś ­ z w y k l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e n d e n c j ą sennika do w a r t o ś c i o w a n i a niania j a k o z n a k ó w prognostycznych idzio t o r e m u t r w a l o n y c h kontrastowego — k o n o t a c j i j ę z y k o w y c h . K o n o t a c j e to u j a w n i a , rozwija, u w y r a ź n i a . jako W l u d o w y m p o j m o w a n i u ś w i a t a sen nie przeciwstawia się t e m u w kategoriach „ d o b r y — z ł y " , „ k o r z y s t n y n i e k o r z y s t n y " dla ś n i ą c e g o . T o co dobro jest o k r e ś l a n e zdrowie, bogactwo, p i e n i ą d z e ; szczęścio, p o m y ś l n o ś ć , powodze­ co rzeczywiste, przeciwnie, w i ą ż e się z t y m ściśle. Bez takiego n i e ; wesołe, r a d o ś ć , zadowolenie. T o co złe jest o k r e ś l a n o j a k o przekonania choroba, cierpienie, ś m i e r ć , pogrzeb; nieszczęście, k ł o p o t , niepo­ takiego g a t u n k u f o l k l o r u , j a k i m jest sennik. Czy przekonanie to wodzenie, n i e b e z p i e c z e ń s t w o , s t r a t a ; k ł ó t n i a , smutek, zmartwienie, złe p r z e w a ż a j ą nad nieprzyjemność. dobrymi. obmowa, Ilościowo Korzonie t y c h nie b y ł o b y m o ż l i w e powstanio i funkcjonowanie płacz, jest zasadne? P y t a n i e to n a l e ż y do togo samego p o r z ą d k u co prognostyki p y t a n i o o to czy sny się s p r a w d z a j ą . P o r z ą d k u innego n i ż p r z y ­ wartościujących j ę t y w t y m szkicu. u o g ó l n i e ń t k w i ą w konotacjach, j a k i e s ł o w a m a j ą w j ę z y k u . T a k więc „ N i e b o b ł ę k i t n e t a k i e , pogodne, t o r a d o ś ć i b ł o g o s ł a w i e ń ­ Informatorzy s t w o " ( R a f ) ; „ J a k sie śnio t a k i e ogrodowe k w i a t k i , ł a d n e k w i a t k i co t a k u ł o ż o n e , t o dobrze" ( K r z ) , „ J a b ł o ń z j a b ł k a m i to rozkosz, wielka r a d o ś ć " (Raf) — a z drugiej s t r o n y : n p . „ W i e r z b a to j u ż Bam m ó w i o zawsze, że t o j u ż s m u t n a " (Nysz), „ B ł o t o t o j a k i e ś k ł o p o t y , t. 383 i 384 z m a r t w i e n i a " (Pat), „ J a k sie g ó w n o ś n i t o m ó w i o zawsze, żo G ó r — G ó r a k J ó z e f a z Mircza, t . 149 straszna n i e p r z y j e m n o ś ć " H a ł — H a ł a s Helena z W r o n o w i c , t . 385 i 389 Ogólnikową (Maz). charakterystykę negatywną (wykorzystującą — Bambuiska Bronisława z Majdanu Ruszowskiego I w a — I w a n i c k a J a d w i g a z D z i o r ą ż n i , t . 386 p o d a n y w y ż e j z a s ó b o k r e ś l e ń ) o t r z y m u j ą w senniku l u b e l s k i m K a w — K a w u l a Genowofa z W r o n o w i c , t . 383, 385 i 386 następujące hasła: gnój, robaki, m ę t n a dziurawe buty, K i j — K i j a n k a E l ż b i o t a z L u b i e n i a , t . 248 chmirra, ulewa, góry, K l i m — K l i m s k a J a n i n a z D z i e r ą ż u i , t . 383 i 384 brud, dziury, doły, woda, s t u d n i a , ciemna kamienie i las, z a c h ó d s ł o ń c a , k r ę t a droga, u s c h ł e drzewo, stare K o s z — Koszeluk M a r i a z L u b i e n i a , t . 221 g r z y b y , suchy chleb, czarna c h o r ą g i e w , ciemna chustka, o r k a , K o z - - K o z ł o w s k a K a t a r z y n a z P o l a n ó w k i , t . 383 spadanie w d ó ł , d ź w i g a n i o c i ę ż a r u ; kapusta, owoce i j a g o d y , K r z — K r z y ś Agnieszka z Cycowa, t . 317 czarny k o t , chuda k r o w a , p ł a c z ą c e dziecko, stara baba, g o ł y Maz — M a z u r M a r i a n n a z D ą b r ó w k i , t . 168 człowiek. N i o —• N i e d ź w i e d ź Feliksa z W r o n o w i c , t . 385 Ogólną charakterystykę pozytywną (oddawaną wyrażeniami z zestawionego w y ż e j s ł o w n i k a ) m a j ą h a s ł a n a s t ę p u j ą c e : s ł o ń c e N o w — Nowosad Franciszka z W r o n o w i c , t . 384 i 385 Nysz — N y s z k o J a n i n a z Sosnowicy, t . 229 1 g w i a z d y , ś n i e g , czysta w o d a , k w i a t y , r o s n ą c e z b o ż e , zielona P a t — Paterek A n t o n i n a z Orzechowa, t . 229 t r a w a , zielone drzewo, zielony d ą b ; choinka, brzoza, P i w — P i w k o Helena z D ą b r o w y , t . 383 i 384 grzyby prawdziwki, razowy chleb; gołąb, królik, k o ń ; złoto i monety, Proch — ś m i e j ą c e się dziecko, m ł o d a dziewczyna; jasna chustka, osoba R a f — R a f a ł M a r i a z T a r n a w y , t . 384 i 386 z m a r ł a p o k a z u j ą c a się j a k o osoba ż y w a . Sem — Semczuk Feliksa z K r y n i c , t . 383 i 384 P o d s u m u j m y . I n t e r p r e t a c j a z n a k ó w sennych c z y l i p r z y p i s y ­ P r ó c h n i a k M a r i a ze Starej W s i , t . 334 Sen —• Seniuk J a n i n a z R o g a t k i , t . 255 wanie obrazom w y k ł a d n i w senniku l u d o w y m w y k a z u j e daleko Soł — S o ł t y s Teresa z Zemborzyc, t . 149 idące uporządkowanie pozwalające, Sta •— Staszewska M a r i a z W y r y k , t . 220 o motywacji j a k to z r o b i l i ś m y , w e w n ę t r z n e j . T o co z n a c z ą c e (signifiant) mówić i to co Szaw — Szawara M a r i a z W r o n o w i c , t . 385 znaczone (signifió) p o z o s t a j ą w stosunku u c h w y t n e j z a l e ż n o ś c i . Szm —• S z m i d t B r o n i s ł a w a z K r y n i c , t . 384 i 386 Z a l e ż n o ś c i ą t ą r z ą d z ą powszechnie W i ł — W i l a n o w s k a Aniela z K r y n i c , t . 384 i 386 funkcjonujące w mówieniu, P R Z Y P I S Y 1 I . K r a s i c k i , Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Wroeław 1950, B N , o p r a ć . B . G u b r y n o w i c z , s. 11 I I . K a p e l u ś , Senniki ( w : ) Słownik folkloru polskiego, p o d r e d . J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1965, s. 366—309 P o r . n p . E . F r o m m , Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, w s t ę p e m o p a t r z y ł K . T . T o e p l i t z , p r z o l . J . M a r z ę c k i , W a r s z a w a 1972, gdzie znajduje się o m ó w i e n i e b a d a ń p s y c h o l o g ó w n a d snem i jego s y m b o l i k ą . 2 3 4 P o w i ą z a n i o m literatury z wizjami sennymi poświęcony z o s t a ł specjalny n u m e r „ T e k s t ó w " z 1973 r o k u , ó s m y z k o l e i , p o d w y m o w n y m t y t u ł e m „ S e n m a r a . . . " , dobrze o d d a j ą c y m o n t o ł o g i ę snu literackiego. M a t e r i a ł y do i n s p i r u j ą c e g o w p ł y w u snu na t w ó r c z o ś ć plastvczna zawiera „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " nr 1—2 z r o k u 1984 takie badania n a d sonnikiem l u d o w y m p o s t u l o w a ł K . M o ­ s z y ń s k i j u ż 50 ł a t t o m u (zob. jego Kultura ludowa Słowian, 5 123 �cz. I I , Kultura duchowa, z. 1, K r a k ó w 1934, s. 375—5) K o r z y s t a m z maszynopisu 38-stronicowego opracowania J . B a r t m i ń s k i o g o i G. B ą c z k o w s k i e j Materiały do sennika ludowego p r z y j ę t e g o do d r u k u w t o m i e Etnolingwistyka (wydaw­ n i c t w o U M C S ) . W okresie o d 1974 do 1984 nagrano n a t a ś m y ludowo intorpretacje s n ó w o d 40 o s ó b z 28 w s i w regionie l u ­ b e l s k i m . Po d o k o n a n i u t r a n s k r y p c j i i o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m p o w s t a ł w ton s p o s ó b s ł o w n i k o b e j m u j ą c y dwio sotki h a s e ł po­ ś w i a d c z o n y c h o k . 700 c y t a t a m i . P u b l i k a c j a t a s t a n o w i p o c z ą t e k bardziej s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń n a d sennikiem l u d o w y m , k t ó r y z o s t a ł u z u a n y za j e d n o z p o d s t a w o w y c h ź r ó d e ł p r z y g o t o w y w a ­ nego w L u b l i n i e s ł o w n i k a otnoligwistycznego. Z n a c z n y w k ł a d w prace zbierackie n a d sennikiom w n i o s ł a A . Semczuk j a k o a u t o r k a p r a c y magisterskiej Semantyka sennika ludowego w y ­ konanej pod kior. doc. J . B a r t m i ń s k i o g o w 1980 r o k u . Por. dane przytaczane przez K . M o s z y ń s k i e g o , op. c i t . ; 6 7 T . Seweryna w „ L u d z i o " t . X X X V I I I , s. 2 7 1 ; J . Adamowskiego w a r t y k u l e Sennik ludowy Franciszki Boryty ( „ B i u l e t y n I n f o r ­ m a c y j n y S T L " n r 30, 1985, s. 12) i z w ł a s z c z a w k s i ą ż k a c h A . K r a w c z u k a , Sennik Artemidora, w y d . 2, Ossolineum 1976 i W i e r y Sztabowej, Sen, W a r s z a w a 1976 Zob. rozwiązanie skrótów w zakończeniu. Р о г . K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne ( w : ) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej I I , p o d r o d . M . Biornackiej i i n . Ossolineum 1981, s. 111 Por. Słownik łudowych stereotypów językowych, zeszyt p r ó b n y , W r o c ł a w 1980 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 373—375 O k o r z y ś c i a c h , j a k i e w y n i k a j ą z p r z y j ę c i a rozszerzonej koncopcji znaczenia zob. szerzej w a r t y k u l e J . B a r t m i n s k i e g o i R . Tokarskiego p t . Językowy obraz świata a spójność tekstu ( w : ) Teoria tekstu, p o d red. T . D o b r z y ń s k i e j , Ossolineum 1986 8 9 1 0 1 1 1 г �Kryslyna Szefler ( T u k w a ) JACEK liii' R y s u n e k К . Szefler N a w e t nie w i e , żo pomaga. N i e t y l e t w ó r c y czy a r t y ś c i e , co c z ł o w i e k o w i , k t ó r y boz Niego nie s t a ł b y się t y m , co znaczy: t y m , k i m jest. Przez s z t u k ę , przoz uwagi pierwszych o d c z u ć i przez k r y t y k ę r o b i i w t y m , co m ó w i . T a k w i ę c dla osoby zagubionej w sobie i w świecie Jacek jest oparciem d l a ocen i o d n i e s i e ń . Zawsze zabiegany i z a j ę t y p r a c ą , ale zawsze n a g ł o s c z ł o w i e k a (i z w i e r z ę c i a ! ) o d k ł a d a j ą c y wszystko i p r z y b i e g a j ą c y d o s ł o w n i e , prac o p a r t ą na w i e d z y a r t y s t y c z n e j mobilizuje do n a j p o w a ż n i e j ­ nieraz szego t r a k t o w a n i a siebie w t y m , co się r o b i i w t y m , j a k się r o b i . p i ę t r o boz w i n d y , czy szpitala, czy do innego miasta. wdrapywał się zaniepokojony milczeniem n a czwarto Przoz swojo opowiadania i ż y c i e , po p o r ó w n a n i u do i n n y c h P o t e m z n o w u usuwa się w c i e ń , ale zawsze s i ę znajdzie i po­ i w y c i ą g a n i e z czyjogoś opowiadania tego najistotniejszego dla spieszy n a r o z m o w ę , n a p o m o c . T a k w sprawach t r u d n y c h , c z ł o w i o k a , k s z t a ł t u j e się j a k i ś t a j e m n i c z y z w i ą z e k o s ó b : swojej —• u r z ę d o w y c h , j a k i w codziennych p o t r z e b a c h ; j a k z t ą f r o t e r k ą cichej i nio n a r z u c a j ą c e j się i t e j drugiej — pewnej u w a ż n e g o dla staruszek za c i ę ż k ą , a dla Niego, ż e b y p o s z u k a ć n a p r a w y s ł u c h a n i a j e j i togo co m ó w i i tego co r o b i przez Niego, p r z y N i m . i zawieźć, i odejść z k w i t k i e m , i wymyślić, j a k i m to załatwić — T a k n a co dzień przostraszonej ś w i a t e m i jego p r a w a m i t u , p r z y t o w ł a ś n i e Jacek. i w J a c k u o d n a j d u j ą c e j jogo ( ś w i a t a ) k o ń c e z w i ą z a n e j a k o ś dobrze — z g a d z a j ą c e się w c z ł o w i e k u p o s t a w ą i w a r t o ś c i a m i w t y m , eo I ... , , i p a m i ę t a j , b ą d ź dobra dla M a m y , ona jest k o c h a n a i bardzo d o b r a " . . . naprawdę �