https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79d7ea4f01b3e207d31d89da81faed81.pdf 5d73a40dfb1efee703e0ef6d0230559c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4538 Title A name given to the resource Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Adeodatus Ewa Martyński: Figury przydrożne: II. 1. Radłów 2 pow. Brzesko, 1855 r. U. 2. Kamionna Ludowa rzeźba zainteresowanie liczba kamienna badaczy, artykułów MARTYŃSKI wywołuje o czym poświęconych coraz świadczy KAMIENIARZ większe wzrastająca ł temu problemowi . Nie Adeodatus wać w Twórczość tej Nazwisko dziedzinie, Martyńskiego rach p r z y d r o ż n y c h Adeodatusa pojawia występujących Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a Martyńskiego. się na na kilku terenie . p o w i a t ó w Tarnowska. Martyński c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d Ojciec jego, Jan, osiedlił Przywędrował wskazuje Według na tradycji się w zapewne z to spolszczona rodzinnej figu­ Borzęcinie przejawiał, przebywa. koło proboszcza, który ożenił się z siostrzenicą urodził mu się syn, któremu się nadano on nazwiska później zaopiekował. i w imię uwagę roku 1833 Adeodatus. jak i ojciec do kamieniarzy w musiała praco­ drewnie. zetknąć swoje majstra. obecnie 1895, p o c h o w a n y 2 samoukiem. mieć kon­ kamieniarskimi. Być może pracujących sezonowo Twórczość 1852—1889, jest czas p r z e b y w a ł w Brzesku, się z zawodowymi kamie­ figury, Praca w do j e g o na dodawał zawodzie zawsze pięć w gospodar­ w Górnym zamyka sygnowanych do kamieniarza rodziny. Z m a r ł cmentarzu Martyńskiego obejmując w „bocianów". p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł stwo, należące cinie . był że musiał kamieniarskich, tzw. że jakiś mógł Sygnując tytuł Martyński jednak, ośrodkami Wiadomo ponadto, niarzami. jak rodzinną warsztatach gdzie r ó w n i e ż Słowacji, nim proboszcza należał miejskich nazwiska. tak tak jego w s k a z u j e z pobliskimi na j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o miejscowego roku takt jego Martina forma po­ B O R Z Ę C I N A Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k . twórców Jan 1857 r. albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł Zgodnie z tradycją w Z kamieniu, rzeźbił od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h 1810. Bochnia, Śnieżyńska-Stolot A D E O D A T U S jak pow. się w i kilka roku Borzę­ latach przy- 131 �kamienne posągi nastu na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w pisywanych Szczu- dodatkowo na rowej, mu figur Szczepanowie, Bilczy i Szczegółowo nymi. zajmiemy Najstarsza pochodzi z z roku ulicy Brzeskiej. trzon ustawiony i Posąg Chrystusa 01. figur się św. Radłowie jest z czasie r e s t a u r a c j i jedynie stron Piotra, i św. u szczytu, e k l e k t y c z n y w w tu przy czterech św. Katarzynę przydroż­ Martyńskiego w i pokryty przedstawiającymi z Dzieciątkiem, figury Matkę Wojciecha. formie, w 1885 1857 powstała z Dzieciątkiem bocheńskim. Boczne figura we wsi ściany z posągiem Kamionna owej figury w Matki powiecie ozdobione postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej (U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w tyński figurę stojącą skich. Trzon na ustawiony roku Rynku w na 1865 w y k o n a ł Biskupicach cokole przedstawiającymi oraz postacie ś w . W o j c i e c h a Dwie następne 'domem pochodzą z lat twórcy. z ruinach padku z świątyni. ten Wśród figur jest 6 Martyńskich , 1883 i 1889, Jest to scenę Ofiary i św. P a w ł a i w figur, dwukrotnie powtórzona przypisywanych na trzech ( i l . 3). pod ta ustawionym bokach tu Borzęcinie, 7 ( i l . 4, koniec 5). życia sama figura na cokole, wyrzeźbiono dol­ dwu- 3 9 kapitelu, W trzonu czasie wy­ został przepro­ Martyńskiemu 8 1852 , k t ó r a Serce C h r y s t u s a z r o k u 1856 w żającym Matkę Boską pew­ Boskiej Wietrzychowi­ najstarszą z posągiem ( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m z z grupą Matki i św. Róży w byłaby j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę ze znanych przedstawia­ Dolnym Borzęci­ płaskorzeźbami, wyobra­ Bolesną, nad którą unosi się w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j ­ ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m tusa N a z a r e ń s k i e g o , płas­ z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W kondygnacji 4 Abrahama w Wojniczu a powstały trzonie 5 cach z r o k u jącym kondygnacja chmury. w w stojącego restauracji. n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a nie ręce, fragment w y m i e n i o n y , przypuszczalnie wadzonej młodzieńca w o szerokim wyobrażającą ma przedstawia­ Druga kolumny Borzęcina Martyńskich jako męczeńską ciężkiej płaskorzeźbą domem płaskorzeźbę Adeodata pogańskiej figury później św. z palmą formę pokrytej w Radłow- zwieńczony sygnowanych dwukondygnacjowym 132 na rzymskim, trzonu ma są Mar- g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są korzeźbami nej ścianie Różańcowej, św. Dominika roku Boskiej o 3 Figura przed tylnej przypuszczalnie stroju mu­ roku 1). W przed apostołów. jącą figurami Martyńskiego cokole Boską powstać jego znajduje Dziełem na Łękach. się sygnowanych 1855 płaskorzeźbami, siał przydrożnych, Zestawiając z roku rozliczne drożnych występujących typy niowo-wschodniej Małopolski, silnymi mi i tzw. menty figury Figury do d r u g i e j można podziałami „rzeźbiarskie", a r c h i t e k t o n i c z n e do czącego. kamiennych figur Martyńskiego z wymienionych typ przy­ które rzeźbiarski wyróżnić należy grup, k t ó r a został grupę architektoniczny­ ograniczają wprowadzenia gzymsu nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W nich figur na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d ­ figur operujących Chrys­ 1857. zaliczyć kładzie wypadku ele­ wień­ właśnie główny dwóch ostat­ zmodyfikowany przez 4 �Adcodatus Martyński: Figury przydrożne: II. 3. Bisku­ pice Radłowskie pow. Brzesko, 1865 r. II. 4. Borzęcin pow. Brzesko, 1889 r. pow. Brzesko, 1883 r. II. 5. Wojnicz II. 6. Wietrzychowice pow. Dąbrowa Tarnowska, 1852 r. S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w wych, jak Matka Boska Chrzest Chrystusa krotnie powtarzający Obok widocznej z wypadku Różańcowa Biskupic się w układ grupie Matki członkowanie we się w staci czy w np. zespoleniu Sceny z silniejszym tle, zaznaczonych Te dla do Płaskorzeźby przeciwieństwie do wyszły z warsztatów kamieniarskich, gdzie styczny dla rzeźb z wnękami Miękki Martyńskiego w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak nych Róży chmur na jak chmury rzeźb te Mar­ po­ powstały figur, przejawia które kamieniarz rzeźby modelunek i formie roz­ umieszczonych w cokół i trzon św. zaakcentowaniem z b i a r z postacie ś w i ę t y c h . prze­ przedstawione razem wykonywał na­ jak kłębiaste figur stosunku reliefem. postaci i klębiastych trzony w dwu­ ( i l . 9). dekoracyjne charakterystyczne pierwszoplanowych trzonem Dominika Boskiej. zdobiące płaskorzeźbie św. motyw czy pfektów Różańcowej, Matki szczególnie tyńskiego. w szat Wniebowzięciu stają są głów, Boskiej grupo­ Wniebowzięcia leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h ciwstawny ujęć Wietrzychowic, Radłowskich temat umiejętności z a rzeź­ charaktery­ się pełnych, zarówno pulch­ twarzy. 5 6 nadanie drugiej kondygnacji f o r m y ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y s p o t y k a n y c h , nie Martyńskiego, zbliżonej należy do kolum­ do b a r d z o rzadko jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m gdyż na kilka lat pomysłem wcześniej występuje w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego kamieniarza w roku 1863 zdobiące boki figur we skiego jak i umieszczone lub ( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y wcześniejszych większość są w figur typu półkoliście owalnych wgłębieniach. dwie ostatnie figury, zamkniętych dolna jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m część fryzem apostołów, odmiennie niż figura nione posągu, były swoich jak wolą lub związku z ł o ż o n y m z postaci w zarówno wień­ przedstawień który czczony z tym znowu pokryta z U ś c i a Solnego. T e m a t y bocznych fundatora, patronów zerunek. W i płycinach są trzonu p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h , czącego Martyń­ „rzeźbiarskiego" Przeciwieństwem gdzie świętych pracach wybierał okolicy poszczególne uzależ­ zazwyczaj cudowny rzeźby nie czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h nich w figurach całej pełni, formalnym. Martyńskiego podkreślona Apostołowie jednolitość ta odpowiednim przedstawieni rami figury oddziela ziemską poprzez występuje rozwiązaniem w dolnej moment Posągi sferę drugiej unoszenia świętych rakteryzuje pokryta kłębiastymi od wprowadzenie materializowanie kreślić Kolumna zwarta niebieskiej. kolumny kondygnacji, Madonny wieńczące figury kompozycja kon­ co sce­ chmu­ Zwężenie powoduje przez miało odpod­ anioły. Martyńskiego i duże łą­ ostat­ dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując nę Wniebowzięcia. wi­ wyczucie cha­ bryły. 133 �Jak Jak należy one określić styl figur powstały i na ile są i rzeźb jego Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a Martyńskiego? samodzielnym wy­ nie a s y m i l o w a ł a w z o r y leźć tworem? te Kamieniarze-rzeżbiarze mieniarskich, które wie, Żywcu, wie, posługiwali wanymi się reprodukującymi dzeniu wzory się od podstawę Wiadomo, że twórczości i w ludowi, Wartość rzeźb kalkę, po do podobny stawały Trwała sposób więc tutaj wzory, łącznie powstałych najmniejszego Artysta stawienia, ale tyński musiał zmieniał również kamieniarskich, Nie ma on w ludowy to na i pracują dla z oleodrukami nabożeństwa. w tym procesie wieku z wzoru gruntownie korzystać pewno ze jeśli jego nie typ formę. z wzorów sobie i n d y w i d u a l n o ś c i 134 tradycję i stąd zapewne swej do płynący przed­ Mar- wzorników artysty z ludowego. niej dużej ilości szczególnie się w Poziom miejscowych również grupie wieku XIX w kościołów. rzeźbach Tradycje Martyńskiego, Wniebowzięcia. artystyczny rzeźb Martyńskiego odróżnia z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h niarskich, np. Samka Bochni. się w w w częstokroć zasadzie waniu Stopień Przy uderza W okolicznych warsztacie sztuki z Radłowa wsiach Wojciecha bierze jest dobrym jedynie pełna uroku tu opano­ naiwność i Biskupic powiatu je kamie­ który ludowej, całkowicie rzeźb, zwłaszcza łowskich. mu prymitywizmu, wykładnik niewielki. warsztatu niektórych najbliższym za chęt­ Rad- bocheńskiego, Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j chodzące jemy ten z początku styl jest, podobny jak się zasymilowanych naiwnością wieku pracom wydaje, tradycji spotyka XIX, w się Martyńskiego wynikiem (11. 10). ze po­ odnajdu­ połączenia postbarokowych prowincjonalnego figury których Styl silnie swoistą środowiska. XIX istnie­ graficznych. T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest o starą ciąg­ które oporu, p o w t a r z a j ą c czerpał one inwencji. podstawę z książeczek prac roz­ cechową, pracowali u jący wzór. się własnej jako , ikonograficznych rozwinięcia dewocyjnymi linii w 1 0 przeprowa­ była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik s z e d ł po Gróden pqprzez p r o d u k c j ę wykorzystując artystyczna i i się pomocniczymi wzorami, różnorodne obrazkami wyda­ głównie średniowiecza, stanowiły wzornikami, zamawiającego, przydrożnych. posługiwania Tarno­ ołtarzy na ka­ Krako­ czy Monachium figur, zmian z życzeniem tradycja artyści Lipsku, warsztatach czynne w Brzesku drukowanymi w niewielkich projektami figur w są Bochni, stylach. Przenoszone zgodnych nąca dotąd Myślenicach, najczęściej licznych pracujący jeszcze w wyczuwa 1.połowy barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna­ jednak urok. P R Z Y P I S Y 1 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „Rocznik M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113. 2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę ba­ d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879, 72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i Borzęcin, Mortuorum �10 Figury przydrożne: Bochnia, 1863 r. Solne, 1845 r. II. II. 9. 7. Borzęcin pow. Brzesko, wyk. 1856 Grupa Wniebowzięcia Matki Boskiej, 1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n A. Martyńskiego w 62 r o k u życia na ^pneumonie'". W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor". 3 Napis na trzonie figury: „Fondacyja Błażeja i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o ­ w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " . 4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n Martyń­ ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857". 5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r ­ tyński majster z Borzęcina". 6 N a p i s na trzonie figury: „Przez cherubiny do n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " . Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna Martyńscy R.P. 1883". Fot.: Jan r. Adcodatus wyk. 1883 7 Jan r. Martyński. Adeodatus II. 8. Uście Solne Martyński. II. 10. N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889 Martyński z Borzęcina". pow. Uście Adeodat 8 Figurę z Wietrzychowic jako w y k o n a n ą przez Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol­ sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142. I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne w czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą. 9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u 1856. R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...". 10 W s p o m n i a n e wzorniki kamieniarskie zostaną omówione szczegółowo w przygotowywanym artykule o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski. 11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta zacja, Sztuka i historia, w: [Księga p a m i ą t k o w a p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217]. Swiderski i reali­ k u czci �