https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e7487840e4ece65044ceed45161ad4.pdf 4e54319cdfd6c8f792bb906565fc776e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa Kitowski, Wincenty - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3945 Title A name given to the resource Wincenty Kitowski - iłżecki artysta ceramik / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.92-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wajda, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SYLWETKI TWÓRCÓW LUDOWYCH W I N C E N T Y K I T O W S K I — IŁŻECKI A R T Y S T A CERAMIK Ryc. 1. Wincenty Kitowski przy pracy — rok 1951. fot. Jerzy Lipman. ANDRZEJ Jednym z ciekawszych ośrodków ceramicznych w Polsce jest Iłża. Już Górnicki i Starowolski wspo­ minają o tym, że w X I V wieku istnieć miał w Iłży cech garncarzy, zaś w wieku X V I i X V I I iłżeckie na­ czynia gliniane rozchodziły się drogą handlową nie tylko po Polsce, ale były również eksportowane za granicę. Z czasem, zwłaszcza zaś pod koniec X I X wie­ ku i z początkiem X X , garncarstwo iłżeckie poczęło się chylić do upadku, co zaznaczyło się przede wszyst­ kim znacznym spadkiem ilości pracowni garncarskich. W okresie międzywojennym niektórzy garncarze w i ­ dząc coraz mniejsze zapotrzebowanie na użytkową ce­ ramikę w postaci garnków, dzbanków itp. zaczęli przestawiać swoją produkcję na tak zwaną galanterię glinianą, to jest drobną - wytwórczość pamiątkarską przeznaczoną głównie dla odbiorcy miejskiego. W tym czasie garncarze iłżeccy w produkcji swej ulegają wpływom różnych przygodnych doradców, z których każdy usiłuje im narzucić swoje własne upodobania i na własny sposób „uszlachetnić" wyroby iłżeckie. Tym właśnie tłumaczy się, że w wyrobach iłżeckich z okresu międzywojennego widzimy tyle dziwacznych form, czerpanych z różnych źródeł, począwszy od kształtów zapożyczonych z ceramiki greckiej a koń­ cząc na rozentalowskich plastycznych różyczkach, na­ klejanych na przykład na iłżeckich dwojakach. Obok tej wytwórczości pozbawionej wartości artystycznych rozwija się jednak w Iłży rzeźba ceramiczna, biorąca 92 WAJDA początek w dawnych glinianych wyrobach zabawkarskich. Jednym z pierwszych, który tego rodzaju rzeź­ bę zapoczątkował, był w latach międzywojennych Sta­ nisław Kosiarski, garncarz iłżecki, obdarzony niepo­ spolitym talentem plastycznym. Wyroby jego w po­ staci słynnych iłżeckich ptaszków, figurek świętych itp. oddziałały i na innych kolegów po fachu, którzy zaczęli Kosiarskiego naśladować. Po śmierci Kosiarskiego, zabitego przez hitlerowskich okupantów, na czoło garncarzy iłżeckich wybija się Wincenty Kitow­ ski (ryc. 1). Urodzony w Iłży dnia 10.VII.1895 г., jako syn garncarza, od najmłodszych swych lat zżywa się z zawodem garncarskim. W 1914 r. pracuje już jako czeladnik. Jest to trudny a może najcięższy okres je­ go życia. Garncarstwo w tym czasie coraz bardziej upada. Zmniejsza się popyt na wyroby garncarskie a pośredniczący wówczas w sprzedaży garnków han­ dlarze stosują niebywały wyzysk, wykorzystując prze­ de wszystkim rzemieślników. Praca w warsztacie trwa od świtu do nocy, zarobek zaś może wystarczyć zaledwie na nędzną egzystencję. Kitowski w młodości wykonywał przede wszystkim ceramikę użytkową, drobną galanterią pamiątkarską zajmował się dorywczo, podobnie zresztą jak i inni garncarze iłżeccy — oprócz Kosiarskiego. Wyroby K i towskiego do roku 1939 nie wyróżniały się prawie n i ­ czym specjalnym od wyrobów innych jego kolegów mimo, że brał udział w Wystawie Ceramiki Ludowej �w roku 1929, oraz w Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie w 1937 r. Podczas gdy dla Stanisława Kosiarskiego okres wzmożonej twórczości datuje się właśnie od wystawy w 1929 r. do czego niewątpliwie przyczyniło się zainteresowanie jakie wytworzyło się wokół jego osoby, Kitowskim w tym czasie nikt się nie zajmuje, bieduje on dalej i trzeba jeszcze długo czekać na mo­ ment, kiedy odnajdzie właściwą dla siebie drogę, drogę twórczości artystycznej, przejawiającej się przede wszystkim w rzeźbie figuralnej. Również okres oku­ pacji nie sprzyjał rozwinięciu się jego talentu. Żyjąc samotnie, na uboczu, nie posiada Kitowski szerszego kręgu odbiorców, którzy wówczas trafiają raczej do innego garncarza iłżeckiego, Stanisława Pastuszkiewicza. Zresztą wywozi się w tym czasie z llży przeważ­ nie ozdobne dzbanki, lichtarze itp., których Kitowski nie wyrabia. Dopiero w okresie powojennym, w związ­ ku z opieką roztaczaną nad sztuką ludową przez Pań­ stwo, osoba Kitowskiego została wydobyta z cienia, który go otaczał. Prace jego wystawione na konkur­ sach i wystawach zwracają powszechną uwagę swoją interesującą formą i są bardzo przychylnie oceniane. Teraz dopiero Kitowski znalazł sposobność pokazania swych pełnych możliwości artystycznych. W recenzji z Wystawy Sztuki Ludowej w Kielcach, która miała miejsce w październiku 1948 r. tak pisze o Kitow­ skim — Kazimierz Pietkiewicz: „Zgoła niesamowite wyniki artystyczne w ostatnim czasie w ośrodku bez­ sprzecznie osiągnął w zakresie figurek, przedstawiają­ cych stylizowane ptaki, Wincenty Kitowski. Wyraz i artystyczna forma jego prac dorównuje najlepszym osiągnięciom sztuki współczesnej w ogóle. Artysta doskonale daje sobie radę z tworzeniem i nie powta­ rza się mechanicznie" i). Ryc. 2. „Chrystus z krzyżem" wyk. Wincenty w 1948 r. fot. Jerzy Lipman. Kitowski Ryc. 3. „Kogut" — wyk. Wincenty Kitowski fot. Stefan Deptuszewski. w 1948 r. Dotychczasowe prace Wincentego Kitowskiego mo­ żemy podzielić na trzy zasadnicze grupy: świątki, zwie-, rzęta oraz sceny z życia wsi. Obok tych prac wyko­ nuje on również różne wyroby garncarskie, ale robi je jedynie z konieczności, uważając je tylko za pracę zarobkową, nie przykładając do nich, w przeciwieńctwie do lat przedwojennych, większej wagi. Na wszel­ kie konkursy czy wystawy wysyła on tylko cerami­ kę figuralną. W pracach Kitowskiego znać ogromny postęp i rozwój jego twórczości. W okresie między­ wojennym wykonywał on świątki (ryc. 2) i tak cha­ rakterystyczne dla ośrodka iłżeckiego ptaszki (ryc. 3). Świątki ujmowane były w sposób zgodny z pospoli­ tymi schematami ikonograficznymi. Dla tego okresu charakterystyczną jest rzeźba, przedstawiająca Chryr-tusa stojącego lub siedzącego (ryc. 2) względnie upa­ dającego pod krzyżem. Rzeźby te prymitywne w formie, sztywne, o swo­ bodnie traktowanych proporcjach, często nadmiernie wydłużonych, nie odbiegają od ogólnego schematu rzeźby figuralnej, jakim się posługują i inni garnca­ rze iłżeccy. Indywidualność Kitowskiego zaznacza się dopiero w miękko modelowanym płaszczu i rękach, wykonanych ze specjalną precyzją. Schematyzm kom­ pozycyjny z jakim zmuszony jest liczyć się rzeźbiarz w swych pracach o tematyce religijnej, działał na K i ­ towskiego krępująco i nie dawał mu pełnego zadowo­ lenia w twórczej pracy. Nastąpić musiał u niego zwrot w kierunku tematyki świeckiej, dającej większą swo­ bodę wypowiedzenia się artystycznego. Charaktery­ styczny jest więc w twórczości jego wzrost swobody wypowiedzi artystycznej w pracach z okresu powo- 93 �Ryc. 4. „Krowa" — wyk. Wincenty Kitowski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. Ryc. 5. „Kobieta z maśnicą" — wyk. Wincenty Kitów ski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. jennego, w których pojawia się tematyka świecka, cały wachlarz scen rodzajowych, związanych z pracą na wsi (ryc. 4 i 5). Tematykę dla swych prac czerpał Kitowski z otaczającego go życia, odtwarzając je w sposób realistyczny. Urodzony i wychowany na wsi związany jest silnie z tym wszystkim, czym ta wieś żyje i żyła do niedawna. Tworzy on — jak sam mó­ wi — wyłącznie z obserwacji, oraz własnych przeżyć, zwłaszcza z czasów ciężkiej pracy terminatorskiej. W pamięci jego tkwią wyraźne obrazy nędzy, wychu­ dłych krów, bosych kobiet itd. Ta wieś, którą poznał w najgorszym okresie swego życia, a jakiej nie mógł wówczas pokazać w swych pracach (o czym z żalem dziś opowiada), przywiązany do warsztatu twardą wal­ ką o byt, ożyła w jego umyśle, dając mu mnóstwo te­ matów do obecnej twórczości. Kitowski umie patrzeć i obserwować, a mając do każdego tematu podejście wybitnie realistyczne potrafi uchwycić rysy charakte­ rystyczne postaci, oddać całą prawdę życiową, jal: to widać np. w jego figurce przedstawiającej chłopa z ra­ diem na ramieniu, zatytułowanej: „Z dawnej wsi"', czy też w rzeźbie: „Kobiety z krowami", względnie „Ko­ bieta z maśnicą" (ryc. 5). Osobny dział twórczości artystycznej Kitowskiego stanowią ptaki (ryc. 3) i inne zwierzęta (ryc. 6), które wykonywał głównie w pierwszym okresie. Ptaki robi Kitowski w wielu odmianach i pozach. Kształty ich są uproszczone z podkreśleniem szczególnie charaktery­ stycznych ich cech. Obecnie jednak da się zauważyć, że w wyrobach Kitowskiego ptaszki grają rolę coraz mniejszą. Podczas gdy na wystawie w roku 1948 wy­ stawił artysta prawie wyłącznie same ptaszki, o tyle 94 na ostatnim pokazie ceramiki urządzonym w Kielcach w czerwcu ub. r. obok tradycyjnych ptaszków iłżec­ kich daje Kitowski cały szereg rzeźb o tematyce ro­ dzajowej, potraktowanych z dużą dozą realizmu. Przystępując do pracy ma Kitowski cały plan goto­ wy i szczegółowo przemyślany. W czasie kształtowa­ nia formy postępuje on nie jak rzeźbiarz wyuczony, który tworząc bryłę usuwa niepotrzebne części kamie­ nia czy gliny i dochodzi stopniowo do wszystkich szczegółów powstającego dzieła, lecz przeciwnie, roz­ kłada w myśli postać na poszczególne elementy i for­ muje je oddzielnie. Robi więc np. tułów w kształcie Ryc. 6. „Koń" — wyk. Wincenty Kitowski w 1948 r. fot. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 7. „Kobieta idąca do miasta" — wyk. Jadwiga Kosiarska, „Kobieta z maśnicą" wyk. Wincenty Kitowski 1951 r. Fot. Jerzy Lipman tulejki (każda rzeźba ceramiczna musi być pusta w środku, aby glina mogła się dobrze wypalić), na­ stępnie lepi osobno głowę, ręce, nogi, szatę, rekwizyty itd. łącząc je potem umiejętnie w jedną harmonijną całość. Podobną metodą posługuje się również więk­ szość dzieci, gdy lepią figurki z plasteliny. W swej pracy Kitowski nie używa żadnych narzędzi poza ka­ wałkiem ostrza służącego mu do krajania gliny i żło­ bienia koniecznych szczegółów jak oczy i włosy. Nie ma także żadnych stempli tak rozpowszechnionych u innych garncarzy iłżeckich, „ozdabiających" swoje wyroby. Ozdobami jego rzeźb są jedynie kontrasty powstałe na skutek użycia różnych glin, dających po wypaleniu odmienne efekty kolorystyczne oraz zasto­ sowaniu barwnej polewy, np. zielonej (siarczan mie­ dzi), brązowej (z dodatkiem brausztynu) oraz żółtej (z dodatkiem tlenku żelaza). Tak jak proste i bezpretensjonalne są wyroby K i towskim takim również jest i sam artysta. Prostoli­ nijny w swoich dążeniach, uparty w realizowaniu własnych pomysłów i świadomy swoich środków artystycznych. Jego sądy o własnych pracach, jak i swych kolegów są surowe, ale zawsze na swój spo­ sób uzasadnione. Kitowski w swej twórczości posiada zdecydowanie podejście realistyczne i z tej pozycji ocenia prace innych. I tak np. jedną z prac Jadwigi Kosiarskiej przedstawiającą kobietę w zapasce z prosięciem na ręce uznał Kitowski za złą dla­ tego, że według niego strój kobiety nie był potrakto­ wany realistycznie, gdyż miała ona na głowie chustkę z frędzlami i zapaskę, co się wzajemnie wyklucza, po­ nieważ chustka i zapaska spełniają tę samą funkcję. Poza tym postawił zasadnicze pytanie, gdzie się cała akcja rozgrywa, bo jeśli w zagrodzie, to dlaczego kobie­ ta jest odświętnie ubrana, a jeśli w drodze na targ, to dlaczego prosię nie jest we worku. Według Kitow­ skiego nie należy wsi pokazywać jedynie odświętnej ale taką, jaką ona jest w istocie. Kitowski nie uznaje schematów i zbytnich upro­ szczeń, dlatego skrytykował np. Chrystusa Frasobli­ wego wykonanego przez Stanisława Pastuszkiewicza za to, że ten połączył tułów i pień, na którym siedzi Chrystus w jedną ogólną formę i za przesadne wydłu­ żenie ramienia, wspierającego głowę. Jest to sprzecz­ ne z obserwacją, a za tym. i nieprawdziwe. Obca mu jest również bogata ornamentyka jaką spotyka się w figurkach Jadwigi Kosiarskiej, pokrytych przez ar­ tystkę gęstą dekoracją kreskową. Kitowski odgrywa obecnie w środowisku iłżeckim taką samą rolę, jaką w okresie międzywojennym od­ grywał, wspomniany na wstępie, Stanisław Kosiarski, będący wówczas w najlepszym okresie swej artystycz­ nej twórczości. Rozwinięta przez Kosiarskiego rzeźba ceramiczna nie upadła w Iłży, lecz została podjęta przez jego kolegów, z których Kitowski posunął się daleko naprzód, wprowadzając do ludowej plastyki ceramicznej w Iłży nowe, realistyczne widzenie ota­ czającego go świata. !) Kazimierz Pietkiewicz: Wystawa Kielecka —Pol­ ska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1/2, str. 5§. 95 �