https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6a9367020d896641a592371331ced38.pdf ce5f2ed4bba83e462134a23d5b410012 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3940 Title A name given to the resource Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J ROMAN Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po zakończeniu działań wojennych jest dla całej nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­ we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­ sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­ kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca, obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­ łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań nad sztuką l u d o w ą . W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­ c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­ dania folkloru muzycznego i twórczości pla­ stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka, już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y dorobek w formie nagromadzonego materiału faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­ ny jest do druku, czy to w formie drobnych a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­ pismach, czy też w oddzielnych publikacjach. Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­ dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej. Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze. sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­ wego sformułowania, co często stwarza atmo­ sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­ m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­ nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­ jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­ ścią artystyczną. Dawne próby definiowania sztuki ludowej od strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­ logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­ tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­ go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­ rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­ w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­ nych okresach historycznych, w różnych ustro­ jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­ REIN FUSS wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­ minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­ sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­ kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud" obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h , gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­ rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­ nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­ stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­ cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­ nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­ stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­ w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­ cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­ s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­ nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­ muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­ nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­ nież ludności robotniczej — proletariatu, bez w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi, wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­ mysłowych. W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­ kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­ jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­ jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­ padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­ sowego. W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­ puje proces stopniowego zbliżania się sztuki „uczonej", zaspakajającej dawniej potrzeby warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j " twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g 65 �G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­ ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­ ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­ resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i ideami bolszewickiej partii" zaś „ l u d o w o ś ć formy zakłada przede wszystkim jej szeroką dostępność" ) . Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia, m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­ wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­ cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy, czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­ stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu. 2 Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­ nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­ ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­ raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np. Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­ wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­ nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego, ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­ kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­ mysłowej. Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­ magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech swoich znaczeniach. Interesuje nas bowiem twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­ nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­ su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­ szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­ c z e ń s t w i e socjalistycznym. Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­ zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­ krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co w obecnie stosowanej terminologii rozumie się pod p o j ę c i e m „ludowości". Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na 66 pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­ zanych z twórczością plastyczną i etnografii, która z kolei obejmuje całokształt badań nad k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­ noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­ c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych. Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­ mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­ spole opracowywanych przez siebie zagadnień, niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­ skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku, a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­ pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­ mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­ gicznego działania w celu ich uchwycenia po­ w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­ c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­ nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­ styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze? „ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki. Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­ wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa, rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa. Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­ no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna, nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­ ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­ żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­ dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­ du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­ sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­ danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­ m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­ w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­ miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­ re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­ dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do T �„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­ wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­ riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­ nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­ kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­ nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza: „Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­ nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą prace w Polsce nie odbiegają od tych, które prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­ jach demokracji ludowej. R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­ sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­ stwa socjalistycznego. Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­ stycznego w kraju przodującego socjalizmu — Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­ sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­ szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­ c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu, która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­ tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­ tości kultury narodowej — socjalizm jako swe hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­ w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­ dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­ dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­ minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­ min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­ tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­ dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­ go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­ dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­ łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­ dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­ r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego narodu" ) . 3 Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­ styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­ w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­ ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­ nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką) l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­ dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­ sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­ na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­ wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­ czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­ mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­ rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­ stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­ stycznym. Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­ ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­ stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­ k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­ mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze wielu dyskusji i prób. Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­ r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­ jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich „ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­ s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu. O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­ cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­ nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­ stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­ ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­ ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w , podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­ słowacji i innych krajach demokracji ludowej. PRZYPISY 1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­ ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3, str. 85. 2. j . w., str. 90. 3. j . w., str. 87. �