https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16c5a0f6c4a73c643f479ce8bdbe4143.pdf bae99052d6148902b920fc856500a9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4395 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4089 Title A name given to the resource Obrazy na płótnie i papierze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.195-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA PŁÓTNIE I PAPIERZE (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA) Zdecydowana w i ę k s z o ś ć o b r a z ó w n a papierze i p ł ó t n i e , k t ó ­ re m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w c h ł o p s k i c h izbach w X I X i na p o c z ą t k u XX w . w y k o n a n a b y ł a przez wyspecjalizowane w a r s z t a t y l u b przez m a ł o m i a s t e c z k o w y c h m a l a r z y . P ł o d y i c h p r a c y d o c i e r a ł y W o b u grupach m a m y do czynienia z n a w i ą z y w a n i e m określonych ludowych tradycji estetycznych. do W pierwszej — z ich f o r m ą r e l i k t o w ą , n i e ś w i a d o m ą , w drugiej — ze ś w i a d o m y m p o s ł u ż e n i e m się m u z e a l n y m i w z o r a m i . na wieś — kupowane przez p i e l g r z y m ó w w miejscach odpusto­ W grupie trzeciej więź z t r a d y c y j n ą s t y l i s t y k ą jest j e d n a k w y c h i c u d o w n y c h , na j a r m a r k a c h , odpustach l u b t e ż o d w ę d r o ­ n i e u c h w y t n a . N i e s p o t y k a m y jej b o w i e m w malarstwie ś w i e c k i m , w n y c h k r a m a r z y s p r z e d a j ą c y c h , a n i e k i e d y m a l u j ą c y c h na po­ o p i s o w y m : p e j z a ż u , i l u s t r a c j i wiejskiego ż y c i a , portrecie n a j b l i ż ­ czekaniu ż ą d a n y szych (z r e g u ł y — m a t k i , rzadziej ż o n y ) . Obrazy t a k i e m i e s z c z ą temat. O b r a z y dla l u d n o ś c i wiejskiej r ó ż n i ł y się o d w y k o n y w a n y c h się c a ł k o w i c i e w k o n w e n c j i m a l a r s t w a amatorskiego. Z l u d o w ą dla mieszczan, b y ł y strojniojsze, malowane p ł a s k o , schematycz­ t r a d y c j ą nic ich nie w i ą ż e : ani p o w ó d powstania, ani f u n k c j a nie, jaskrawo w kolorystyce, bogate w s t y l i z o w a n ą we w n ę t r z u , a n i t e m a t y k a , ani f o r m a , a n i s p o s ó b ornamenty­ wykonania. k ę w y s t ę p u j ą c ą w tle i na szatach . T y p o w o ś ć r o z w i ą z a ń ikono­ P o d s t a w ą takiego m a l a r s t w a jest b o w i e m ś w i a d o m a i u k i e r u n ­ graficznych kowana 1 i formalnych ułatwia ustalenie miejsc powstania w i e l u t y c h o b r a z ó w . M a l o w a n o je w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h k u l t u 2 — C z ę s t o c h o w i e , K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Odporyszowie i i n . „ L u d o w o ś ć " m a l a r s t w a p o l e g a ł a więc n a p o d p o r z ą d k o w a n i u obserwacja natury, k t ó r a przecież w sztuce ludowej n i g d y nie m i a ł a miejsca. T o t e ż d o ś w i a d c z e n i e s z t u k i opartej n a kanonio, schemacie, k o n w e n o j i — okazuje się w t a k i m malar­ stwie b e z u ż y t e c z n e . Cóż w i ę c pozostaje innego, co p o z w o l i ł o b y ich u j ę c i a u p o d o b a n i o m e s t e t y c z n y m wiejskiej k l i e n t e l i , a t a k ż e n a m dostrzec k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć takiego malarstwa? na prostocie r o z w i ą z a ń , d y k t o w a n y c h z a r ó w n o o r g a n i z a c j ą pra- że w n i k l i w a analiza g r u p y „ w i e j s k i e j " w plastyce a m a t o r ó w po­ Sądzę, oy, j a k i m o ż l i w o ś c i a m i w y k o n a w c y . Organizacja praoy z w i ą z a ­ z w o l i ł a b y w y r ó ż n i ć pewne cechy, w y n i k ł e z i n n y c h n a w y k ó w na z a ś b y ł a z s e r y j n ą zasadę: zdobniczych i k o l o r y s t y c z n y c h , a m o ż e i c h a r a k t e r u pracy na w k ł a d z i e pra­ r o l i , innej więzi z p r z y r o d ą — ale b ę d ą t o raozej cechy drugo­ p r o d u k c j ą — realizowała więc m a k s i m u m e f e k t u uzyskanego p r z y m i n i m a l n y m r z ę d n e , nie d a j ą c e p o d s t a w y do w y r ó ż n i a n i a tego rodzaju malar­ cy i ś r o d k ó w . ciążące s t w a nawet w najszerzej p o j ę t e j k a t e g o r i i z w i ą z k u ze s z t u k ą l u ­ malarstwo d o w ą . Dlatego t e n rodzaj m a l a r s t w a „ a m a t o r s k i e g o " p o m i n i e ­ ś w i e c k i e w postaci o b r a z ó w . Obraz z r e g u ł y p r z e d s t a w i a ł tema­ m y w dalszych r o z w a ż a n i a c h , p o z o s t a j ą c p r z y d w ó c h grupach t y k ę s a k r a l n ą : M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , Jezusa, ś w i ę t y c h uprzednio w y m i e n i o n y c h . Pomijając p o s z c z o g ó l n o niewielkie g r u p y l u d n o ś c i , k u wzorom kultury miejskiej, na w s i nie i s t n i a ł o i t d . Obraz służył w i ę c k u l t o w i i w innej formie nie w y s t ę p o w a ł w wiejskiej c h a ł u p i e . Malarstwo o tematyoe religijnej już w siedemdziesiątych G r u p y te w zasadzie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł e m na t e c h n i k i , co w i ą ż e się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , iż obrazy na szkło p o w ­ stosunkowo w c z e ś n i e , bo l a t a c h u b . stulecia, zaczęło zanikać, s t a ł y po przerwie n i e m a l 70—80 letniej z inspiraoji z e w n ę t r z n y c h , n a t o m i a s t obrazy o charakterze ludowo-naiwnym na papierze u s t ę p u j ą o placu l i t o g r a f i o m i oleodrukom. N a l e ż a ł o więo do dzie­ i p ł ó t n i e tworzono s ą przez nielicznych „ s a m o r o d n y c h " m a l a r z y , d z i n , k t ó r e o b u m a r ł y jeszoze w okresie n a j w i ę k s z e g o j a k o ich w y p o w i e d ź osobista, d y k t o w a n a przede w s z y s t k i m we­ rozwoju s t r o j u i zdobnictwa. W ł a ś n i e t o z d o b n i c t w o ( w y c i n a n k i , k w i a t y wnętrzną potrzobą, twórczym imperatywem. papierowe) j a k b y w t ó r n i e „ u ł u d o w i ł o " wieszane na ś c i a n a c h ob­ razy litograficzne, d o d a j ą c i m w a r s t w ę swojskiej dekoracji. Obrazy na papierze i płótnie S ą d z ę , że w ł a ś n i e z tego p o w o d u w n i e l i c z n y c h p r z y k ł a d a c h wiejskiej t w ó r c z o ś c i malarskiej z okresu m i ę d z y w o j e n n o g o (Ja- W s y t u a c j i , gdy barwne reprodukcje m a l a r s t w a k o ś c i e l n e g o noozko, B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a ) m a m y do czynionia z k o n t y ­ są tanie i ł a t w o d o s t ę p n o , s t r a c i ł o sens r ę c z n e i c h malowanie. n u a c j ą p o d s t a w o w y c h zasad f o r m a l n y c h t y p o w y c h dla ludowej T y m bardziej, że w ł a ś n i e k u p n e w y o b r a ż e n i a M a t k i Boskiej czy s z t u k i zdobniczej (symotria, d e k o r a c y j n o - k o n w o n e j o n a ł n e trak­ Jezusa s p e ł n i a j ą p o s t u l a t y masowego odbiorcy wiejskiego i m i e j ­ s k ł o n n o ś ć do o r n a m e n t y k i , a n a t u r a l i z m ) — a l j skiego. S ą b o w i e m „ j a k ż y w o " , kolorowo, konwencjonalne, w y ­ towanie k o l o r u , j u ż nie ze s t y l i s t y k ą d a w n y c h o b r a z ó w w y k o n y w a n y c h dla l u d u . idealizowane. M a l a r s t w o w s p ó ł c z e s n o nie jest więc p r z e d ł u ż e n i e m ż y w y c h Czy jest wobec togo miejsce na t w ó r c z o ś ć m a l a r s k ą o chai'ak- jeszcze t r a d y c j i , r ó ż n i się zdecydowanie o d m a l a r s t w a dawnego, terzo r e l i g i j n y m ? Jest, alo na t w ó r c z o ś ć o oochach osobistych, nawet w t e d y , g d y —• j a k w obrazach na szkle — pozornie w y ­ p o w s t a ł ą przede w s z y s t k i m dla siebie, z głębokiej daje się n a j b l i ż s z e p o t r z e b y . P o m i j a j ą o obrazy na szkle, bo to i n n a sprawa, o k t ó ­ dawnemu. W y r a ź n i e dostrzegalna staje się cezura m i ę d z y t r z e m a r o ­ dzajami m a l a r s t w a w y s t ę p u j ą o y m i obecnie na w s i . Pierwsza gru­ pa wownętrznej rej b ę d z i e m o w a w cz. I V , w s p ó ł o z e s n e m a l a r s t w o religijne jest t w ó r c z o ś c i ą w y n i k a j ą c ą z rzeczywistoj p o t r z e b y i n t e r p r e t a c j i re­ t o obrazy o t r e ś c i a c h r e l i g i j n y c h , malowane z p o t r z e b y we­ l i g i j n y c h t r e ś c i . Jest ono ś w i a d e c t w o m , a nawet i f o r m ą p r z e ż y ć w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m dla siebie, sceny g r a w i t u j ą c e w kie­ r e l i g i j n y c h , a k t e m w i a r y , p o s ł a n n i c t w a , w k t ó r y m z a w a r t y jest r u n k u , k t ó r y n a z y w a się zazwyczaj „naiwnym". stosunek D r u g ą g r u p ę s t a n o w i t w ó r c z o ś ć ś w i a d o m i e s t y l i z o w a n a na dawną „ludową", zewnętrznej w y k o n y w a n a przede w s z y s t k i m z do ś w i a t a , do w a r t o ś c i m o r a l n y c h , do transcenden­ tnych przeżyć i doznań. inspiracji Potwierdza to twórczość D o r o t y L a m p a r t , Nikifora, Michała i dla odbiorcy miojskiogo, inteligenckiego (ściślej M a z u r k a , M a r i i W i ś n i o s , K a t a r z y n y G a w ł o w e j czy J ó z e f a F r a n u - m o ż n a b y to o k r e ś l i ć : dla inteligencji, k t ó r a nie jest b e z p o ś r e d n i o siaka, m a l u j ą c y c h pochodzenia d ł a siobie. J o ż e ł i p o d e j m o w a l i t e m a t y k ę s a k r a l n ą , to nie dlatego, c h ł o p s k i e g o , b ą d ź b ę d ą o n i ą —• n a d a ł zachowuje z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m u c z u c i o w ą więź z k u l t u r ą l u d o w ą ) . D o tej g r u p y zaliczyć trzeba że b y ł t o j e d y n y d o s t ę p n y i m s p o s ó b pozyskania obrazu, do k t ó ­ cało obecno m a l a r s t w o na szkle. rego m o g l i b y się m o d l i ć , obrazu, k t ó r y b y s p e ł n i a ł konwencjo- 195 �Zofia B a r a i i s k a - D z i ę c i o l o w s k a , Lubiczlco, g m . G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e : i l . 1. Śn\ Barbara wśród lilii, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y r u . 4 9 x 3 8 , 5 c m . 1937 г . ; i l . 2. Sw. Anna z Matką Boską, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y m . 47,5 x 36 c m . 1937 r. n a l n ą rok; о!('л\<>су]п%. K a ż d y z n i c h m ó g ł t a k i obraz k u p i ć , jeśli n a i w n o ś c i ą u j ę c i a ś w i ę t e j sceny p r z e s ą d z a o szczególnej poetyce jednak p o d e j m o w a ł tych obrazów. t e m a t sakralny, c z y n i ł to, b y d a ć w y r a z s w y m emocjom, potrzebie bardziej a k t y w n e g o p r z e ż y c i a t r e ś c i A l o o k o ł o 1935 r. m a l a r k a z a m i l k ł a . W y s z ł a za m ą ż , prze­ r e l i g i j n y c h . T w ó r c z o ś ć s t a w a ł a się w ó w c z a s a k t e m m o d l i t w y , roz­ n i o s ł a się do innej w s i . P r z y j ę ł a nazwisko D z i ę c i o ł o w s k a i ani m y ś l a n i e m o sprawach n a j w a ż n i e j s z y c h , obraz — m o r a l i t e t o m . w głowie jej nie p o s t a ł o malować w ł a s n o r ę c z n i e religijne ob­ mające razy, k t ó r e wszyscy z a m o ż n i e j s i gospodarze k u p o w a l i ; k t ó r e po­ na eelu t y l k o p r o d u k c j ę o b r a z ó w dla w s i . Jest niepotrzebne. W y ­ w i n n o się k u p o w a ć . S t a ć j ą b y ł o p r z e c i e ż na t o . M ą ż b y ł stolarzem p a r ł a jo litografia, drukowane reprodukcje k o ś c i e l n y c h o b r a z ó w . a wieś L u b i c z k o , c h o ć t y l k o o 7 k m o d l e g ł a o d Z a l i p i a , z a r z u c i ł a Ł a t w e do nabycia w o d p u s t o w y c h k r a m a c h i u j u ż dawne, t r a d y c y j n e zdobienie. Xie istnieje j u ż j e d n a k ludowe malarstwo sakralne wędrownych s p r z e d a w c ó w lepiej z a s p o k a j a j ą dewocyjne i estetyczne p o t r z e b y Dzięciołowska całkowicie swych umiejętności nie zapom­ odbiorcy. W z r ó s ł z r e s z t ą niepomiernie p o z i o m ż y c i a i nie stanowi n i a ł a . M a l o w a ł a , ale j u ż inaczej, bardziej „ m i e j s k o " . G d y w la­ na ogół ż a d n e g o p r o b l e m u nabycie takiego samego obrazu, j a k i t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h odnaleziono j ą , i n i e m a l r ó w n o c z e ś n i e B H Z m a j ą m i e s z k a ń c y miast. ,,Desa" oraz kolekcjoner L u d w i g Z i m m e r e r poprosili j ą o p r z y ­ T y l k o najbiedniejsi, k t ó r y c h nie s t a ć na M a t k ę B o s k ą w zło­ conych ramach, zmuszeni s ą sami n a m a l o w a ć jej wizerunek. G d y b y j e d n a k m o g l i k u p i ć g o t o w y obraz — niechybnie b y t o uczynili. s ł a n i e swych o b r a z ó w — u c z y n i ł a t o s k w a p l i w i e . Z i m m e r e r o w i p r z y s ł a ł a d o ś ć marnie n a m a l o w a n ą k o p i ę Słoneczników Poproszono O b r a z ó w d e w o c y j n y c h nie maluje się ,,dla m i a s t a " . Nie s t a ł y się p r z e d m i o t a m i d e k o r a c y j n y m i — j a k r z e ź b i o n e ś w i ą t k i , V a n Go- gha. j ą w ó w c z a s , a b y s p r ó b o w a ł a w r ó c i ć do swych d a w n y c h o b r a z k ó w . N i e b y ł o to ł a t w o . stylu Dzięciołowska p r ó b o w a ł a j o d n a k s t a ć się na p o w r ó t B a r a ń s k ą . U s i ł o w a ł a n a ś l a ­ stawiano obok k o l o r o w y c h p t a s z k ó w na p ó ł k a c h z k s i ą ż k a m i . d o w a ć s a m ą siebie sprzed lat. N i e w y c h o d z i ł o to dobrze. Dener­ Jedynie obrazy na szkle p r z e s z ł y kulto­ w o w a ł a s i ę , a nawet p r z e s t a ł a na pewien czas m a l o w a ć . P ó ź n i e j wej do estetycznej, ale b y ł o to m o ż l i w e dlatego, że p o j a w i ł y się z n ó w s p r ó b o w a ł a . S i ę g n ę ł a po w z o r y do plansz z k s i ą ż k i Seweryna w s p r z e d a ż y j u ż w t e d y , gdy o d blisko w i e k u p r z e s t a ł y b y ć po­ Polskie trzebne na w s i . P o j a w i ł y się na fali znaleźć formułę ewolucję od funkcji p a m i ą t k a r s t w a i m o d y na cepeliowską sztukę ludową. malarstwo ludowe ( i l . 3, 4). J e d n a k dekoracyjną organizującą trudno całość. jej było Wydzielała w kwadracie ś w i ę t ą s c e n ę , m a l o w a n ą t r o c h ę nieporadnie, p o t e m Jeden z n a m t y l k o l i c z ą c y się p r z y k ł a d ludowego malarstwa o t a c z a ł a j ą szerokim obramieniom k w i a t ó w i roślin. W y c h o d z i ł o na papierze, przeznaczonego dla o d b i o r c y inteligenckiego, ma­ to n i e ź l e , ale b r a k b y ł o w t y c h k a r t o n a c h dawnej p o e t y k i , b r a k larstwa podejmującego wątki religijne. S ą to obrazy Zofii U r o d z i ł a się ona w 1907 r o k u w Z a l i p i u . J a k o malowała ściany s p a j a j ą c e j całość ż y w i o ł o w e j o r n a m e n t y k i (por. i l . 1, 2). B y ł y to w ł a ś c i w i e w y p r a c o w a n i a na zadany t e m a t . Proszono j ą , by ma­ В a r a ń s к i e j - 1) z i ę с i o ł o w s к i e j . dziewczyna l o w a ł a j a k n i e g d y ś , więc p r ó b o w a ł a . d o m ó w , dekoracyjno k a r t o n y , ś w i ę t e obrazy. A l e w m ł o d o ś c i t w o r z y ł a na „ l u d o w o " , g d y ż b y ł t o jej na­ W t r z y d z i e s t y c h l a t a c h z a i n t e r e s o w a ł się n i ą Tadeusz Seweryn t u r a l n y s t y l , jej estetyka. N i e c h c i a ł a w ó w c z a s , a pewnio i nie i n a m ó w i t, b y w y k o n a ł a k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w dla M u z e u m E t ­ bardzo u m i a ł a m a l o w a ć inaczej. Teraz z a ś w r a c a ł a do „ l u d o w o ś c i " nograficznego w K r a k o w i e . N a m a l o w a ł a . D o dziś obrazy te w i ­ z n a m o w y , j a k do k o n w e n c j i , k t ó r a przez te t r z y d z i e ś c i ł a t prze­ szą w m u z e a l n y c h salach. Jest w n i c h z a d z i w i a j ą o e stała już być j e j warstwy ornamentalnej i tematycznoj, żywiołowa zespolenie dekoracyj­ n o ś ć . W ł a ś n i e t a d e k o r a c y j n o ś ć w p o w i ą z a n i u z nieco d z i e c i ę c ą 196 konwencją. M a l u j e , ale dla m i e j s k i c h i n s t y t u c j i , nie dla siebie, n i e dla otoczenia. Maluje z r e s z t ą coraz sprawniej. Raz t y l k o podjęła �I I . 3. Z. B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a Matka Boska z Dzieciątkiem, niowo j . Matka Вояка Gromniczna, t e m a t n o w y , k t ó r y ujęła c a ł o ś c i o w o , r o z w i ą z u j ą c t e m p e r a / k a r t o n , w y m . 5 3 x 4 2 , 5 cm. I ) . 4. Obraz z M a ł o p o l s k i p o ł u d ­ ol./pł., w y m . 6 8 x 5 3 c m . 2. p o l . X I X w . go na, zasa­ w k t ó r y pakuje się m a s ł o . N a j c h ę t n i e j maluje p r z y pomocy zgnie­ dzie obrazka, otoczonego k w i e t n ą b o r d i u r ą . B y l to obraz (wielo­ cionego, starego plastra na r e u m a t y z m . N i k t jej nie u c z y ł . Za­ k r o t n i e p o t e m p o w t a r z a n y i ulepszany) p r z e d s t a w i a j ą c y częła, a b y p o m ó c synowi w odrobieniu lekcji. P ó ź n i e j malowała, Ojca Kolbego w O ś w i ę c i m i u . Obraz, w k t ó r y z a a n g a ż o w a ł a się emocjo­ j u ż dla siebie, dla p r z y j e m n o ś c i . K r y l a się z t y m . na wsi c h ł o p k a nalnie. m a l u j ą c a u w a ż a n a jest w c i ą ż za, „ d z i w n ą " . Z w ł a s z c z a że jej ob­ P o w i e d z i a ł e m , że ź r ó d ł e m religijnych inspiracji innych ma­ razy religijno daleko odbiegają, od wzorów ikonograficznych. l a r z y (na papierze, p ł ó t n i e czy dykcie) b y ł a w e w n ę t r z n a potrzeba. Dzieje się t o j e d n a k w b r e w jej w o l i . W z ó r , g d z i e ś uprzednio zo­ Czasem, j a k u К a t a r z у n у baczony, ulega z biegiem czasu n i e ś w i a d o m e j p r z e r ó b c e , ,,prze- G a w e 1 (ur. w 1895 г.), b y ł a to c h ę ć przystrojenia miejsca w k t ó r y m się mieszka, stworzenia pominaniu". sobie swego w ł a s n e g o , m a l u t k i e g o n i b y — raju. Obrazy M a r i i W i ś n i o s dalekie są od t y c h , k t ó r e akcept uje Przed paroma l a t y stara,, niezdolna j u ż do pracy, z a c z ę ł a Gawlowa p r z y o z d a b i a ć ś c i a n y swej malej izdebki. M a l o w a ł a na s p o ł e c z n o ś ć wiejska. R ó ż n i ą się t e ż od dawnego ludowego larstwa. Różnią dynamiką, t y n k u i na p a p i e r a c h : a n i o ł y , ś w i ę t y c h , M a t k ę B o s k ą ( i l . 5). K o ­ ekspresją, lorowo, d z i c c i ę c o - n a i w n o w r y s u n k u , p i ę k n e W odczuciu ś r o d o w i s k a nie są one w szczerości i de­ koracyjnej p o e t y c k o ś c i . M a l u n k i „ l u d o w e " w swej kompozycji, się nimi jak Heródek aniołkami, które rzeźbił T i staw iał obok siebie na ł ą c e , na, kamieniach w p o t o k u . z r e s z t ą ona sama. N i c nie ma w jej m a l u n k a c h z m i s t y k i , z eks­ tazy, p r z e ż y c i a m ę k i P a ń s k i e j , nic z szukania sensu istnienia, moralnych. pozbawiona, z w ą t p i e ń Wiara i wahań. Gawłowej Nic nie jest bezdyskusyjna, zakłóca pierwiastka, ma­ tematu, dekoracyjnego. „ l u d o w o " . Są obce, raczej dziwne, j a k wszystko co r o b i W i ś n i o s . N i e w y k o n u j e ona b o w i e m M a l a r k a zabiega, j e d n a k o uznanie. Wcale nie chce b y ć pro­ gramowo „ z g r z e b n a , " . A b y p o k a z a ć s w ą s p r a w n o ś ć , r o b i kopie z p o c z t ó w e k , r e p r o d u k c j i , maluje sceny l e ś n e i egzotyczne ( i l . 9). R e l i g i j n o ś ć Ga,włowej jest dobra,, prosta i ufna. T a k ą jest problemów ornamentyki, ujęciem m a k a t , nie d ą ż y do zdobienia swego wnętrza,. w b a r w n o ś c i , w s y m e t r i i i r y t m i c e , która, je organizuje. Otaczała brakiem indywidualnym przekonania o sensie i ł a d z i e ś w i a t a . Takie t e ż są jej o b r a z k i . Maluje je c h ę t n i e , A l e n a p r a w d ę s o b ą jest t y l k o w t e d y , g d y się poddaje transowi malowania. Z w ł a s z c z a gdy pracuje szybko, szkicuje t y l k o s c e n ę , k t ó r ą p r z e ż y w a w d u ż y m n a p i ę c i u e m o c j o n a l n y m , w nocy, cza­ som j u ż przed ś w i t e m , zmęczona,, bliska stanom luje siebie m y ś l ą o i n n y c h . z w i d o c z n ą p r z y j e m n o ś c i ą , w c i ą ż jeszcze nie dla p i e n i ę d z y . M a ­ luje l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i . D z i e l i się z n i m i obrazami j a k d o b r ą nowiną. Takie obrazy, robione w ł a ś n i e na ..luzie", szkicowo, na, z ł y c h papierach ( k t ó r y c h nie musi s z a n o w a ć ) m a j ą najsilniejszy w y r a z . Nie O d k i l k u l a t , gdy t w o r z y na s p r z e d a ż , stara się p r z e d s t a w i a ć halucynaeyj- n y m . Z a p o m i n a w t e d y o t y m , co p o w i e d z ą s ą s i e d z i , nie k o n t r o ­ szuka w n i c h — j a k pocieszenia. Maluje Ga,wlowa — r a d o ś c i ani sceny o d u ż y m napięciu radosnego dramatycznym, coraz t o nowe t e m a t y religijne, historyczne, obyczajowo-ludowe bolesne — biczowanie, m ę k ę , ś m i e r ć . Szuka w n i c h sensu cier­ (Krakowiacy). pienia, k t ó r e s t a ł o się w a r u n k i e m odkupienia, G d y nie jest pewna, czy intencje jej b ę d ą p r a w i d ł o w o odebrane, dodaje obrazu. Oto Arka podpis — wprost na odpowiednim miejscu Noego. W wodzie l e ż ą p o k o t e m postacie. „ J u s są z a t o p i e n i " — pisze m a l a r k a , a b y nic b y ł o w ą t p l i w o ś c i . Maria W iś n io s (ur. w 1914 r.) t w o r z y od przeszło • dwudziestu l a t , p r z e w a ż n i e ś w i ę t e obrazy, malowane a,kwarelą, również i tych, k t ó r z y te cierpienia z a d a j ą . S ą to obrazy czasem nawet mroczno, bliższe mistyce niż ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . N a t o m i a s t w t e d y , gdy W i ś n i o s m y ś l i o s ą s i a d a c h , stara się b y ć j a k najbardziej konwencjonalna, zbliża się do b a n a ł u , naturalistyczncj poprawności. t e m p e r ą , rzadziej k r e d k ą . W y k o n u j e je na d u ż y c h arkuszach pa­ s t r o w a ć " , d ą ż ą c usilnie kowego papieru, na czystej stronie tapet, kartonie, pergaminie, świętych Przestaje do ckliwej, „wyrażać", zaczyna landrynkom a( ' j „ilu­ Imhiości przedstawień. 197 �cję d e k o r a c y j n ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ludowego m a l a r s t w a . L u d o w e s ą r ó w n i e ż r z e ź b y Franusiaka, i w n i c h toż o d w o ł u j e się do bliskiego sobie d o ś w i a d c z e n i a wiejskiego. T a m j e d n a k , gdzie p u n k t e m w y j ś c i a staje się obserwaoja p r z y r o d y , jest amatorem p o d o b n y m i n n y m , a m a t o r e m — p r z y z n a j ę — m a l u j ą c y m w nieco naiwnej k o n w e n c j i . G d y b y m nie znał chłopskiego rodowodu Franusiaka, nie w y c z y t a ł b y m go w s p o s ó b p r z e k o n u j ą o y z jego k r a j o b r a z ó w . Z prac Franusiaka nie d o m y ś l i ł b y m się t o ż n a p i ę ć emocjonalnych, k t ó r e je p o p r z e d z a ł y i k t ó r y c h ofektem s ą jego r z e ź b y i obrazy. W twórczości, k t ó r ą t u o m a w i a m , emocja odgrywa rolę bardzo i s t o t n ą . M o ż e nawet nie m n i e j w a ż n ą n i ż konwencja w y ­ r a z u zwana s t y l e m . M ó w i się b o w i e m wiele o upodobaniach este­ t y c z n y c h , ale prawie wcale o charakterzo ś w i a d o m o ś c i , z w ł a s z c z a religijnej. Tymczasem w ł a ś n i e ś w i a t o p o g l ą d wydaje się n i e k i e d y najważniejszy — jako p r o d u k t k u l t u r y chłopskiej i wyraz jed­ n o s t k o w y c h p o s z u k i w a ń , k t ó r y c h granice s ą przez t ę k u l t u r ę zde­ terminowane. W t y m miejscu p o s ł u ż ę się p r z y k ł a d e m o b r a z ó w Mazurka M i c h a ł a (1903—1959). M a l o w a ć z a c z ą ł p ó ź n o , dopiero w t o d y g d y ciężko chory z d a ł sobie s p r a w ę , że zbliża się do kresu swego ż y c i a . P r a c o w a ł w o g r o m n y m n a p i ę c i u , d z i e ń i noc, k r y j ą c swe obrazy p r z e d oczami l u d z i , nawet ż o n y . W c i ą g u trzech z i m o w y c h m i e s i ę c y w y k o n a ł k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , w zdecydowanej szości o tematyce więk­ 4 religijnej . Co c h c i a ł przez nie w y r a z i ć ? Czemu t w o r z y ł je r e s z t k a m i sił, w p o ś p i e c h u , w y ś c i g u ze ś m i e r c i ą ? Czemu w y b r a ł t a k ą w ł a ś n i e f o r m ę p r z e s ł a n i a , a nie i n n ą — b l i ż s z ą doświadczeniom swego ż y c i a ? N i e b y ł p r z e c i e ż malarzem, c h o ć z a j m o w a ł się w i e l o m a r z e m i o s ł a m i , w t y m i a r t y s t y c z n y m i . Po ojcu — u p r a w i a ł ciosiołk ę i r z e ź b i ł ś w i ę t e postacie i szopkowe f i g u r k i . B y ł zdunem, l u t n i k i o m , stolarzem i k o w a l e m . W l a t a c h d z i e c i ń s t w a i m ł o d o ś c i П. б. K a t a r z y n a G a w e ł , Z i e l o n k i , w o j , k r a k o w s k i e c h o d z i ł z w y k o n a n ą przez siebie s z o p k ą , u k ł a d a ł t e k s t y j a s e ł k o ­ wych przedstawień, m u z y k ę . W y b u d o w a ł też własnoręcznie dom i p r z y o z d o b i ł d r z w i p ł a s k o r z e ź b ą o tematyce religijnej. W po­ b l i ż u d o m u p o s t a w i ł k u ź n i ę , k o w a l e m b y ł d o b r y m i lubił to za­ T a k i e d w a bieguny, m i ę d z y k t ó r y m i r o z p i ę t a jest t w ó r c z o ś ć , widoczne s ą i u i n n y c h w s p ó ł c z e s n y c h malarzy. Franusiak Oto Józef 3 (ur. 1914 r . ) . Maluje on j a k b y w d w ó c h r ó w n o ­ l e g ł y c h k o n w e n c j a c h : amatorskiej i l u d o w e j ( i l . 10, 11). Scenki j ę c i e . N i g d y j e d n a k nie m a l o w a ł . Szukając p r z y c z y n , dla k t ó r y c h za ś r o d e k przekazania obrał właśnie malarstwo n u r t u j ą c y c h go m y ś l i i d o z n a ń , z w r ó ć m y u w a g ę na w a ż n y f a k t w jego ż y c i u . U r o d z i ł się w B r z e ż a w i e , na obyczajowe, k r a j o b r a z y — w y n i k a j ą z obserwacji ś w i a t a , z szu­ P o g ó r z u P r z e m y s k i m i p r z e ż y ł t a m 41 l a t , otoczony szacunkiem, kania trójwy­ silnie z r o ś n i ę t y ze ś r o d o w i s k i e m , m i e j s c o w y m i z w y c z a j a m i i ob­ spo­ r z ę d a m i . W l a t a c h w o j n y m u s i a ł j e d n a k swój d o m o p u ś c i ć , o s i a d ł realistycznej zasady p o r z ą d k u j ą c e j przedmioty miarowe na p ł a s z c z y ź n i e obrazu. N a t o m i a s t Matki Boskie, w i t e w k w i a t a c h , p r z y j m u j e m y za „ l u d o w e " , p o n i e w a ż Franu­ w ó w c z a s na D o l n y m Śląsku, w Ryczeniu koło Góry. Zmieniał siak p r z y j ą ł w n i c h k o n w e n c j ę b l i s k ą d a w n y m l u d o w y m obrazom. nie t y l k o otoczenie, ale i ś r o d o w i s k o k u l t u r o w e . T o , do czego P r z y j ą ł z a s a d ę dekoracyjnego p o t r a k t o w a n i a t e m a t u , p o ł ą c z e n i a p r z y w y k ł — b u d z i ł o u ś m i e c h p o l i t o w a n i a , n a r a ż a ł o go na d r w i ­ w i z e r u n k u z o r n a m e n t y k ą , p ł a s k o z d o b i ą c ą szaty i o r g a n i z u j ą c ą n y . Ze s w o j ą s z o p k ą , z a m i ł o w a n i a m i — w y d a w a ł się o d m i e ń c e m obraz. K w i a t y stylizuje, t r a k t u j e u m o w n i e , bez t r o s k i o relacje z innego ś w i a t a , r e l i k t e m czasu, k t ó r y w t y m miejscu j u ż dawno wielkościowe p r z e m i n ą ł . D z i e l i ł y go od nowego otoczenia n a w y k i k u l t u r o w e , wobec siebie i wobec realistycznie traktowanej twarzy. Ludowość s p o s ó b b y c i a , w r a ż l i w o ś ć a r t y s t y c z n a (na wiersz, m u z y k ę , p r z y ­ Marii Wiśnios dostrzegam w jej mentalności, r o d ę ) , g ł ę b o k o r o z w i n i ę t e życie duchowe, z a m i ł o w a n i e r z e ź b i a r ­ w t y m , co j ą ł ą c z y z czasem p r z e s z ł y m c h ł o p s k i e j k u l t u r y . N i e skie. B y ł y to p r z e c i e ż l a t a o k u p a c j i i powojennego n a ś l a d u j e r o z w i ą z a ń , k t ó r e odbieramy d z i ś j a k o „ s t y l " , ale spo­ t y c h ziem. L a t a raczej p o e t y k i wosternu n i ż wiejskiej sielanki. s ó b , w j a k i i n t e r p r e t u j e t e i n a t , zbliża j ą do togo, co odczuwam jako chłopską świadomość religijną i e s t e t y c z n ą . zasiedlania Czuł się samotny, w y o b c o w a n y . M ó w i ł , że jest j a k drzewo w y r w a n e z k o r z e n i a m i i rzucone na o b c ą z i e m i ę . P r z e ż y w a ł sta­ W p o j ę c i u wieloznacznym, j a k i m jest „ l u d o w o ś ć " , czasem n y depresji, p o g r ą ż a j ą c się w r e l i g i j n y c h r o z m y ś l a n i a c h . W jego zwraca n a s z ą u w a g ę aspekt p o w s z e c h n o ś c i , k i e d y indziej w y r a z listach c z ę s t o w ó w c z a s p o j a w i a j ą się s ł o w a „ m i ł o ś ć " i „ d u c h o ­ f o r m a l n y (styl) czy z w i ą z e k z p e w n ą f o r m a c j ą m y ś l e n i a i odczu­ wość". w a n i a ś w i a t a . W tej w ł a ś n i e k a t e g o r i i m ó w i ę o l u d o w o ś c i M a r i i wspomina o m i s t y c z n y m charakterze jego w i a r y . B y ł o m u c i ę ż k o , Jadwiga M a l i n o w s k a , sumienna biografka Mazurka,/ W i ś n i o s . E l i m i n a c j a szczegółu, m o n u m e n t a l i z m w y n i k ł y z p r o ­ nio u m i a ł się p r z y s t o s o w a ć do n o w y c h w a r u n k ó w , c h o r o w a ł , s z u k a ł p o r c j i i syntetycznego pomocy w szpitalu psychiatrycznym. widzenia, t r a k t o w a n i e k o l o r u dekoracyj­ nie, a nie funkcjonalno-realistycznie, h i e r a t y c z n o ś ć , s t a t y k a u j ę c i a , Psycholog p o w i e d z i a ł b y w t y m miejscu — ucieczka w cho­ wyczucie r ó w n o w a g i k s z t a ł t ó w , r y t m i k i i w a l o r ó w s y m e t r i i — r o b ę , k o n f l i k t m i ę d z y o s o b o w o ś c i ą w r a ż l i w ą , o d u ż y m poczuciu wszystko to c z y n i m a l a r s t w o p a n i W i ś n i o s bliższe k u l t u r z e , a więc własnej godności, a nowymi warunkami życia. i sztuce ludowej niż j a k i e m u k o l w i e k i n n e m u k r ę g o w i kulturo­ wemu. . . L u d o w o ś ć " Franusiaka w i d z i m y z a ś przez p r y z m a t stylu jego k w i e t n y c h M a d o n n . Przez t o , że p r z y j m u j e w nioh k o n w e n ­ 198 Mazurek m i a ł ż o n ę , troje dzieci. Bogato życie w e w n ę t r z n e r o z ł a d o w y w a ł w m o d l i t w i e , w p r z e m y ś l e n i a c h . G d y c z u ł , że opu­ s z c z a j ą go siły, z a c z ą ł m a l o w a ć . M a pewnie r a c j ę M a l i n o w s k a , g d y zastanawia się, ozy u c z y n i ł b y to pozostając w dawnym �ś r o d o w i s k u , gdzie b y l z r o z u m i a n y , gdzie czul się p o t r z e b n y . „ N a , , ( . . . ) P i e r w o t n a , dewocyjna funkcja obcj^m gruncie — pisze — gdzie r z e c z y w i s t o ś ć o d s u n i ę t a na p l a n dalszy — g ó r u j e idea w y r a ż e n i a przestała dos­ t a r c z a ć oparcia i duchowej s t r a w y , m a l a r s t w o s t a ł o się o s t a t n i ą obrazu religijnego zostaje wewnętrz­ 8 nych refleksji". — zauważa Malinowska . Mazurek f o r m ą w y p o w i e d z i i ucieczki. M o ż e b o d ź c e m b e z p o ś r e d n i m sta­ interpretuje wzorce zapożyczone z ikonografii ły się studia malarskie syna? Z d o b y w a o d b i o r c ę i cel: przekaza­ zachodniej i wschodniej. Spaja je w j e d n ą c a ł o ś ć . Czyni t o nie wszystkiego w m a l a r s k i m testamencie. Maluje j a k jak gdyby sądzę — świadomie. Nie przypadkiem też Matka — Boska w ekstazie, w p o ś p i e c h u , p r z y ś w i e c y , s ł a b n ą c z g ł o d u , „ b y z d ą ­ u p o d a b n i a się w s t r o j u , a nawet w t y p i e u r o d y do wiejskiej ko­ ż y ć " . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą o o z e k i w a ł p o w r o t u syna, aby jeden po b i e t y . P ł a s z c z zatraca p o d o b i e ń s t w o z m a f o r i o n e m , p r z y p o m i n a d r u g i m o d s ł a n i a ć p r z y k r y t e gazetami obrazy, z n a p i ę c i e m bada­ c h u s t ę . Podobnie c h ł o p s k a chusta u p i ę t a zostaje na jej g ł o w i e , j ą c w r a ż e n i e jakie a w r ą c z c e Pana Jezusa p o j a w i a się w i ą z a n k a k w i a t ó w ż y w o p r z y ­ 5 wywierają..." . Co p r z e d s t a w i a ł y te obrazy? J a k i e t o t r e ś c i p r a g n ą ł umie­ r a j ą c y c z ł o w i e k p r z e k a z a ć swemu synowi? W y o b r a ź n i a podsuwa n a m wizję Boscha, Gustava Moreau, n i e p o k ó j v a n Goghowskich p ł ó c i e n . N i c z tego. M a z u r e k s k r u p u l a t n i e malował wizerunki ś w i ę t o , M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 13), O s t a t n i ą W i e c z e r z ę , P o j m a n i e , Chrystusa p r z e d P i ł a t e m ( i l . 12), Serce Jezusa... Za­ w a r ł w n i c h ł a d u n e k swego n i o p o k o j u , t r o s k i , w i a r y i nadziei. „ P r z y ś w i e c a ł o m u , j a k m o ż n a się d o m y ś l a ć , pragnienie zawar­ cia idei m a j ą c y c h zbawczy w p ł y w n a s k ł ó c o n y c h , walczących 6 z s o b ą l u d z i — idee „ M i ł o ś c i " i „ D u c h o w o ś c i " . . . " p o m i n a j ą c a ludowe b u k i e t y . M a l i n o w s k a , o d n o t o w u j ą c to s k r u ­ pulatnie, podsumowuje. ,,(...)celem malarza było stworzenie przedstawienia j a k n a j b l i ż s z e g o sobie, uosobienie i d e i c h ł o p s k i e j Matki 9 Bożej" . Z a p o m i n a m y c z ę s t o o r o l i s z c z e g ó ł u , pozornego d r o b i a z g u , a p r z e c i e ż n i e g d y ś s p ó r o przecinek czy i n n y , p o z o r n y drobiazg, w i ó d ł do schizm, rozbicia k o ś c i o ł ó w . D l a M a z u r k a szczegół i n ­ t e r p r e t a c y j n y w i ą z a ł się z p r z e m y ś l e n i e m sensu i d o ś w i a d c z e ń jogo ż y c i a . A b y o t y m p o w i e d z i e ć i n n y m — nie potrzebował r o z b u d o w y w a ć w a r s t w y t e m a t y c z n e j , sięgać do alegorii, symbo­ l i k i , eschatologicznych w i z j i . P r z e r a s t a ł o to z r o s z t ą jogo m o ż l i ­ Nasuwa się m y ś l o B a z y l i m A l b i c z u k u , k t ó r y analogiczne w o ś c i , w y p o w i a d a ł się w i ę c i n t e r p r e t u j ą c t e m a t o k r e ś l o n y przez 7 t r e ś c i w y r a ż a w s w y m m a l a r s k i m dziele . A l e A l b i c z u k przeciw­ k o ś c i e l n ą i k o n o g r a f i ę . C h c ą c w y p o w i e d z i e ć siebie, swoje p r z e m y ­ stawia ludzkim n a m i ę t n o ś c i o m h a r m o n i ę przyrody, w p o r z ą d k u ś l e n i a — m a l o w a ł obrazy, pozornie t y l k o konwencjonalno w to- wszechświata widząc „ k s z t a ł t miłości", Mazurek zaś prowadzi matyce. n a s z ą m y ś l do spraw, w k t ó r y c h k u l m i n u j e się sens ludzkiego losu — do p a m i ę c i O f i a r y i Odkupienia. A Nikifor? życia. Było jeszcze Malowanie b y ł o dla niego sposobem, f o r m ą czymś — moralitetom, prawdą głoszoną P r z y o g l ą d a n i u t y c h o b r a z ó w w a ż n y jest nie t y l k o t e m a t i p r z e k a z y w a n ą ludziom w tysiącach małych obrazków, z k t ó ­ ikonograficzny, ale i olomenty pozornie m a ł o z n a c z ą c e , wniosio- r y c h ż a d e n nie b y ł r e p l i k ą drugiego. N i k i f o r (1895(?)—1968) w y ­ ne przez malarza. Zwróćmy na nie u w a g ę , ono to bowiem po­ rósł w k r ę g u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , i to s z e r z a j ą t r e ś c i religijne zawarte w temacie obrazu, n a d a j ą c im w a ż y ł o w d u ż y m s t o p n i u n a jego t w ó r c z o ś c i . N a j w y r a ź n i e j w i ­ odbiorcy. doczne jest t o w z a m i ł o w a n i u do dekorowania swego pomieszcze- wymiar przesłania bezpośrednio z w r ó c o n e g o do I I . G. K. G a w e ł , Chryelue w lodzi, t e m p e r a / p l y t a , w y m za­ r 66 X 83,5 "om. 29.9 �I nia i p r z e d m i o t ó w . W p o k o j u N i k i f o r a z p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t ( i l . 25, 26) s t a ł piec p o k r y t y g l i n ą i bielony, malarz w y r y s o w a ł na n i m siatkę „kafli", zdobiąc k a ż d y prostym ornamentem nym umieszczo­ w ś r o d k u p ł a s z c z y z n y . O r n a m e n t o w a n ą na w z ó r l u d o w y m i a ł t e ż s k r z y n i ę , w k t ó r e j t r z y m a ł wszystkie swoje malunki, w z o r n i k i i rzeczy, ornamentowana b y ł a kasetka p o d r ę c z n a , któ­ r ą z a b i e r a ł ze s o b ą w y c h o d z ą c z d o m u . N a ś c i a n a c h , w trzech c z w a r t y c h i c h w y s o k o ś c i , a m o ż e i nieco w y ż e j , p r z y k l e j o n e b y ł y t a k , że d o t y k a ł y się brzegami, d u ż e reprodukcje z czasopism oraz znalezione g d z i e ś p o r t r e t y . N i e k t ó r e jednobarwne, s p ł o w i a ­ ło, przechowywane przez d ł u g i e l a t a , inne świeżej p r o w e n i e n c j i , kolorowe, z „ P r z e k r o j u " , „ Ż o ł n i e r z a Polskiego" i i n n y c h p i s m . W zgodzie ze s o b ą w i s i a ł y , j a k ś w i ę t e obrazy, w i z e r u n k i Fran­ ciszka J ó z e f a , Piusa X I , P i ł s u d s k i e g o , R y d z a - Ś m i g ł e g o , Mościc­ kiego, B i e r u t a , Stalina, Rokossowskiego, ś w . M i k o ł a j a . O k r e ś l e ­ nia „ j a k ś w i ę t e o b r a z k i " nie w y m y ś l i ł o m . N i k i f o r w i d z ą c moje zdziwienie, iż t a k r ó ż n e o s o b i s t o ś c i zgodnie ze s o b ą k o e g z y s t u j ą na trzech ś c i a n a c h jego k r y n i c k i e g o p o k o j u , s k o m e n t o w a ł to m ó w i ą c , że w niebie t e ż wszyscy święci p r z e b y w a j ą razem. M o ­ jego zdziwienia nie z a p o m n i a ł , i po p a r u l a t a c h , g d y m i e s z k a ł przez k i l k a t y g o d n i u mnie w Warszawie, n a m a l o w a ł obrazek, na k t ó r y m po o b u stronach o k r ą g ł e g o stoliczka, na t l e s ą d e c k i e g o p e j z a ż u s t o j ą w gali przepijając m i t e n obrazek świata mundurów Józef Piłsudski i Józef Stalin, do siebie w ó d k ą , n a l a n ą do k i e l i s z k ó w . Wręczając u ś m i e c h a ł się, w i e d z i a ł p r z e c i e ż lepiej, j a k i jest porządek, a obrazek miał zapewne moje wątpliwości całkowicie rozproszyć. Dopóki sprawy s p r z ę t ó w , a nawet wnętrza, dekoracji ornamentyki bordiur niektórych dotyczyły estetyki obrazków ( i l . 20), „ l u d o w o ś ć " N i k i f o r a nie p o d ł o g a d y s k u s j i . U t r w a l o n e za m ł o d u n a w y k i , i miasteczkach pogłębione okolic żebraczą wędrówką Muszyny, pozwalały m u po wsiach identyfikować się z k u l t u r ą w s i ł e m k o w s k i c h . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k t y l k o na „ n i ż s z y m " poziomie realizacji jego ż y c i a , a więc t y m , k t ó r y o k r e ś l a ł y n a w y k i ś r o d o w i s k o w e . N a „ w y ż s z y m " poziomie ż y c i a duchowego d o m i n u j ą c ą rolę o d e g r a ł y w ł a s n e p r z e m y ś l e n i a , szcze­ g ó l n a interpretacja w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , odtwarzanych z frag­ m e n t ó w lepiej czy gorzej z r o z u m i a n y c h i z a p a m i ę t a n y c h k o ś c i e l ­ n y c h l e k c j i , a przede w s z y s t k i m z p r z e ż y c i a o b r a z ó w w i d z i a n y c h w ł e m k o w s k i c h cerkiewkach i k a t o l i c k i c h k o ś c i o ł a c h . 7 M a r i a W i ś n i o s , Rataje, g m . W ą c h o c k , w o j . kieleckie: i l . 7. Prze­ bicie boku, w y m . 1 0 0 x 5 0 c m . , i l . 8. Chrystus w grobie, w y n v 9 0 x 3 0 cm. -i 200 Malar3tw-o N i k i f o r a r ó ż n i się o d ludowego w ł a ś n i e t y m , że jest ono d y n a m i c z n ą o p o w i e ś c i ą , żywą, w y k ł a d n i ą p r a w d , do k t ó r y c h N i k i f o r sam d o s z e d ł . T a m , gdzie w ł a d z a k s i ę d z a jest p e ł n a , a k a t e c h i z m i podsta­ wowe n a u k i w s p ó l n e są w s z y s t k i m i jednoznaczne — n a s t ę p u j o �kodyfikacja świętych „zadania", z każdym obrazów. Każdy z nich w i ą ż e się w ł a ś c i w y i z a c h o w a ń . Obraz ś w i ę t y ma repertuar określono o p o w i a d a ł rzeczy p i ę k n o , straszne i w z n i o s ł e , ale i n n i , g d y j u ż modlitw z a p a n o w a ł a m o d a na N i k i f o r o w e o b r a z k i , p a t r z y l i na nie szuka­ jest w ó w c z a s symbolem, zrozumia­ ł y m dzięki n a u k o m w y n i e s i o n y m z d o m u i k o ś c i o ł a . A l e N i k i f o r nie m a l o w a ł o b r a z ó w „ d o m o d l e n i a " , o b r a z ó w konwencjonalnych. Z ułamków usłyszanych czy treści religijnych stworzył własny, konsekwentny j ą c n a i w n o ś c i t r e ś c i , p i ę k n e g o k o l o r y t u , nostalgicznego piękna k r a j o b r a z u . Tymczasem dla N i k i f o r a w a ż n a b y ł a i f o r m a artysstyczna, i t r e ś ć ideowa. O niej m y ś l a ł przede w s z y s t k i m , reszta zobaczonych b y ł a j u ż t y l k o r e a l i z a c j ą zamierzenia. R e a l i z a c j ą z n a k o m i t ą , — światopogląd jako że k r y n i o k i „ j u r o d i w y " m i a ł n i e z w y k ł y dar m a l a r s k i , po­ w y j a ś n i a j ą c y m u ś w i a t — i t o w ł a ś n i e p o k a z y w a ł w s w y c h ob­ czucie k o l o r u i ekspresji, w y ć w i c z o n o na co n a j m n i e j k i l k u d z i e ­ razach. Malowanie b y ł o b o w i e m dla N i k i f o r a f o r m ą sięciu t y s i ą c a c h n a m a l o w a n y c h przez siebie o b r a z k ó w . apostolstwa, a obrazy — m o r a l i t e t e m , p r z e s t r o g ą . S t a ł o się t e ż dla togo cięż­ W ś r ó d r ó ż n y c h t e m a t ó w b y ł y i t a k i e , do k t ó r y c h stale w r a ­ ko d o ś w i a d c z o n e g o ż y c i e m i k a l e c t w e m c z ł o w i e k a j a k b y psycho­ c a ł : N i k i f o r w i t a n y serdecznie w r ó ż n y c h domach, u c z t y mala­ terapią. Nadzieją i wiarą. r z y . . . P y t a ł e m go o sens t y c h uczt. W y j a ś n i ł , że malarz jest b l i ­ N i k i f o r chyba nie p o m y ś l a ł n i g d y , że jest kacerzem, że t o , co m ó w i , niezgodne jest z o f i c j a l n ą d o k t r y n ą . T r u d n o ś c i poro­ żej Boga, p o n i e w a ż t w o r z y , po ś m i e r c i malarze z a s i ą d ą więc p r z y w i e l k i m , w s p ó l n y m stole z Panem. M a l o w a ł t o w setkach zumienia się z l u d ź m i i n i e u f n o ś ć wobec w s z y s t k i c h a d m i n i s t r a ­ wersji. t o r ó w ziemskich k o ś c i o ł a s p r a w i ł a , że c a ł k o w i c i e w i e r z y ł głoso­ d z i a ł Pan w p o n t y f i k a l n y m n a k r y c i u g ł o w y , a p r z y p o z o s t a ł y c h Zawsze u szczytu perspektywicznie! u j ę t e g o w i w e w n ę t r z n e m u . B y ł zarazem g ł o w ą k o ś c i o ł a , k t ó r y s t w o r z y ł b o k a c h — malarze. W s k a , z y w a ł y w akoie i n t u i c y j n e g o poznania, j a k i k a p ł a n e m tego kościoła., r y n y i czarne fontazie, charakterystyczne a t r y b u t y m ł o d o p o l ­ a zarazem j e d y n y m jego w y z n a w c ą . M a l o w a ł o b r a z k i , w k t ó r y c h skiej b o h e m y , z k t 6 r A . . a e t k ^ ł . j i e . . j e s z c z c _ j a k p _ m ł o d x . _ c h ł o p i e o . n a to w y r a ź n i e stołu sie­ czarne pele­ 201 �I I . 10. Szosa do Grybowa, akwarela, w y m . 2 4 , 5 x 3 4 , 5 cm, 1963. I I . 11. Matka Boska Częstockoicska, akwarela, w y m . 3 7 , 5 x 2 4 , 5 c m . I I . 12. M i c h a ł Mazurek, R y c z e ń , g m . G ó r a , w o j . l e s z c z y ń s k i e , Matka Boska z Dzieciątkiem, ol./pł., wym. 58x43 cm. �I I . 13. M. Mazurek, Chrystus przed Piłatem, ol./karton, wyra. 69 X 96 cm. 1039 i'. Tl. 14. Л1. Mazurol W ó w c z a s to f o r m o w a ł a się jego o s o b o w o ś ć , jego w y o b r a ź n i a , jego przekonania. W i e d z i a ł , że jego p o w o ł a n i e m jest b y ć mala­ rzem, t o t e ż przez całe ż y c i e p o d k r e ś l a ł w swoim s t r o j u (rzeczy­ w i s t y m i n a obrazach) akcesoria, k t ó r e w jego p r z e ś w i a d c z e n i u w i ą z a ł y się z o s o b ą malarza. Pozbawiony w ł a s n e g o nazwiska — n a z w a ł się w ó w c z a s „ M a t e j k ą " . N i k i f o r w i e r z y ł w życie pozagrobowe. P r z e d s t a w i a ł je rea­ listycznie, j a k b y to b y ł o jeszcze jedno, t y l k o lepsze w y d a n i e ziemskiego b y t u . Święci w niebie nosili w zimie nauszniki, a b y i m nie b y ł o z i m n o , j e ź d z i l i d o r o ż k a m i n a „ b a l o n a c h " , jak za­ m o ż n i goście k r y n i c c y , g o t o w i więcej z a p ł a c i ć , aby ich nie t r z ę s ł o na w y b o i s t y c h ulicach. B a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a ł siebie na obra­ zach, b y ł o to j a k b y marzenie i w i a r a w s p r a w i e d l i w o ś ć tego drugiego, „ p r a w d z i w e g o " ż y c i a . B i e d n y k r y n i c k i analfabeta — p r z e d s t a w i a ł t a m siebie j a k o duchownego, c z y t a j ą c e g o w p i ę k ­ n y m p o k o j u ś w i ę t e księgi, m a l u j ą c e g o , g r a j ą c e g o na skrzypcach. P r z e d s t a w i a ł też siebie s t o j ą c e g o p r z y o ł t a r z u k o ś c i e l n y m . D l a p e w n o ś c i w i z e r u n e k swój o p a t r y w a ł p o d p i s e m : „Matejko" lub „ M a l a r z " . Czasem a s y s t o w a ł t y l k o postaci w szatach pont y f i k a l n y o h , j a k b y s ł u ż ą c r a d ą czy d o n o s z ą c , czasem d e c y d o w a ł sam. G r o ź n i e w y m i e r z o n y palec s k a z y w a ł j e d n y c h na raj, d r u ­ gich na p o t ę p i e n i e . K i e d y ś z a s t a n o w i ł a m n i e scena w k o ś c i e l e , k t ó r y cały obwie­ szony b y ł k i e ł b a s k a m i . N a w i d o c z n y m miejscu w i d n i a ł a powie­ szona na sznurze k o b i e t a , a N i k i f o r p r z y o ł t a r z u demonstracyj­ n y m gestem s k a z y w a ł j ą na ś m i e r ć i p o t ę p i e n i e . T o t y ? — za­ p y t a ł e m , w s k a z u j ą c g r o ź n ą , trochę, C h a p l i n o w s k ą p o s t a ć p r z y o ł t a r z u . S k i n ą ł g ł o w ą i u ś m i e c h n ą ł się p r z y p a t r u j ą c namalowanoj soenie. Co oi t a k o b i e t a z r o b i ł a ? — c i ą g n ą ł e m . Ona mnie 14 �I I . 15. Obraz s ł o w a c k i , Sąd Ostateczny, zawszo oszukuje w sklepie oszukuje... z d e n e r w o w a ł mięsnym, p ł ó t n o , w y m . 240 X 152 c m . I I . 10. D o r o t a L a m p a r t , Zawoja, w o j . bielskie. Niebo w y m . 129 X 84 c m . na kiełbasie, się. T o za, to j ą s k a z a ł e ś ? oszukuje Poważnie s k i n ą ł g ł o w ą i r o z e ś m i a ł się z s a t y s f a k c j ą nieco sadystyczną. O c z y w i ś c i e ś w i a t N i k i f o r o w y c h o b r a z k ó w to nie t y l k o sceny C h o ć b y z tego p o w o d u inna jest , , n a , i w n o ś ć " dziel zachodnio-niemiockiego prof, dr czy -znakomitego chirurga Jana Kossakowskiego,- i n n a z a ś W ł a d y s ł a w a okulisty dr. Papsa Kybkow- skiego czy N i k i f o r a . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u r n a m y do c z y ; religijne. Skoro się j u ż jest malarzom i t r a k t u j e to j a k o swe po­ nienia z „ n a i w n o ś c i ą " n a d b u d o w a n ą na p o d ł o ż u k u l t u r y w o ł a n i e oraz z a w ó d ( w y k o n y w a n y p o s p o ł u z d r u g i m — ż e b r a c ­ skiej , k u l t u r y — u ś c i ś l i j m y to — ł e m k o w s k i e j . twem), cały świat może być podnietą i źródłem malarskich, Mówimy wiej­ • . „ n a i w n o ś ć " — gdy o d b r ę b n o ś ć ^widzenia imieści p r z e ż y ć . I n t e r p r e t u j ą c go, b y ł N i k i f o r r a s o w y m malarzem czy się w granicach realistycznej obserwacji czy b a ś n i o w e j fantasty­ to w scenach ś w i ę t y c h , czy w p e j z a ż a c h , a u t o p o r t r e t a c h , a na­ k i , t a m j e d n a k , gdzie o d r ę b n o ś ć w i z j i wskazuje na cechy pato­ wet logiczne, na obsesje, zaciekłość rozrachunkowej w y o b r a ź n i — i w groteska,ch, scenkach ś w i a d c z ą c y c h o poczuciu h u m o r u umiejętności trafnego podchwycenia, cech w y ś m i e w a n e j po­ o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " w y d a się z b y t dobroduszno. S t o i m y b o w i e m u p r o g u zjawisk s t a n o w i ą c y c h w y r a z s z c z e g ó l n y c h s t a n ó w psy­ staci. K w a l i f i k a c j a t w ó r c z o ś c i N i k i f o r a jest na ogół jednoznaczna. 10 U w a ż a się go яа czołowego reprezentanta m a l a r s t w a n a i w n e g o . S ą d z ę , że jest to w zasadzie s ł u s z n e , niczego t e ż nie ujmuje czysto a r t y s t y c z n y m w a l o r o m jego d z i e ł a . A l e , , n a i w n y " — t o m ó w i jeszcze niewiele. N a i w n o ś ć m o ż e d o t y c z y ć o s o b o w o ś c i c z ł o w i e k a , chicznych, obsesji, l ę k ó w , h a l u c y n a c j i , ucieczki od tości z e w n ę t r z n e j rzeczywis­ w ś w i a t z a m k n i ę t y , ś w i a t osobny. Mówimy w ó w c z a s o t w ó r c z o ś c i innej niż. p r z e c i ę t n a . Z w ł a s z c z a g d y m a m y podstawy b y s ą d z i ć , iż „ i n n o ś ć " ta nie jest z a m i e r z o n y m pro­ g r a m e m a r t y s t y , co c z ę s t o m a miejsce w sztuce współczesnej 1 1 skali i sposobu jego ocen, i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a , m o ż e b y ć toż t y l k o „ n a i w n o ś c i ą w y b i ó r c z ą " , podobnie j a k m ó w i m y o w y b i ó r c z y c h i wskazuje zazwyczaj t y l k o na ś w i a d o m y w y b ó r p o e t y k i . T a m jednak, gdzie nie ma, m o w y o ś w i a d o m y m wyborze, uzdolnieniach czy defektach. Może b y ć sposobem p o r z ą d k o w a n i a a „naiwność" w r a ż e ń i p r z e k a z y w a n i a ich w formie d z i e ł a artystycznego. T a w ł a ś n i e takiego o k r e ś l e n i a swej o s o b o w o ś c i — w k r a c z a m y pierwsza kategoria n a i w n o ś c i d o t y c z y m y ś l e n i a i odczuwania,, m a ł o zbadany teren „ e k s p r e s j i psychopatologicznej", t w ó r c z o ś c i a w i ę c sfery podstawowej, druga z a ś d o t y c z y t y ł k o t r a n s m i s j i pozbawionej k u l t u r o w y c h h a m u l c ó w rzeczywistości k t ó r e j b o d ź c e m i siłą n a p ę d o w ą s ą procesy chorobowe, alienacja, widzianej na formę zdyscyplinowaną, uprosz­ c z o n ą w m n i e j czy bardziej ś w i a d o m y s p o s ó b , z b u d o w a n ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h , p o t r a k t o w a n y c h dekoracyjnie, ze ś w i a d o m y m o d w o ł a n i e m się do f a n t a z j i , l o g i k i snu, ś w i a t a b a j k i . B u d u l c e m k a ż d e j „ n a i w n o ś c i " jest d o ś w i a d c z e n i e c z ł o w i e k a , wynika z wewnętrznego a u t y z m , stany rozszczepienia musu, z i ograniczeń, konieczności na twórczości, osobowości. M ó w i ą c o k u l t u r z e ludowej nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że obok zdyscyplinowanych członków chłopskiej społeczności, uczestni­ c z ą c y c h w k o l e k t y w n y m procesie tworzenia i przekazywania war­ jego „ b a g a ż " w y o b r a ż e ń , jego k u l t u r a estetyczna, zaplecze wzo­ t o ś c i — m i ę d z y i n n y m i a r t y s t y c z n y c h — i s t n i e l i t e ż ludzie mar­ r ó w ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m się u k s z t a ł t o w a ł . g i n e s u , p o g r ą ż e n i w świecie w ł a s n y c h p r z e ż y ć , o l ś n i e ń i d o z n a ń . 204 �I Wiejscy „jumilliwi", opętańcy, a n i e k i e d y ludzie po prostu n i e p o r ó w n a n i e bardziej w r a ż l i w i od i n n y c h . Czas nie oszczędził ich dziel, ś l a d y d z i w a c t w a skwapliwie zamazywano, ogrzewanej, na skraju wielkiej n ę d z y . Otoczona gardą. niechęcią, po­ Odepchnięta. czemu nie D o k ą d m i a ł a się zwrócić po pocieszenie ? M o d l i ł a się, j u ż j a k o m o ż n a się d z i w i ć w s p o ł e c z n o ś c i nastawionej na a k c e p t a c j ę śro­ dziecko p r z e ż y w a ł a stany z a p a m i ę t a n i a , nieledwie ekstazy. W y ­ 1 2 dowiskowej n o r m y . r z e ź b i ł a w glinie i w y p a l i ł a w k u c h n i , p o d b l a c h ą , f i g u r k i ś w i ę t e . P r z y k ł a d e m t a k i m w ostatnich l a t a c h jest m . i n . t w ó r c z o ś ć Serce P a n a Jezusa i D z i e c i ą t k o Jezus. M o d l i ł a się do nich. Z gli­ I l o r ó d k a . P i s z ą c o r z e ź b i e , zwanej l u d o w ą , u m i e ś c i ł e m go w grupie n y lepiła t e ż z a b a w k i dla siebie i dzieci s ą s i a d ó w . C h ę t n i e , g d y t w ó r c ó w samorodnych, m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , że dziadek się d z i w i ł : pulsu wewnątrzsterownych, działających z im­ 1 3 wewnętrznego . Podobnie można określić twórczość d w ó c h z n a k o m i t y c h malarek ludowego pogranicza: D o r o t y L a m ­ part i Marii Wnęk. Dorota czeniem, od ry­ M i a ł a osiem l a t , g d y p r z y ś n i ł o się jej niebo „ c a ł e ubrane płaszczami i koronkami". Największa i najpiękniejsza korona — L a m p a r t . Samotna, w r a ż l i w a , s k ł ó c o n a z oto­ dzieciństwa traktowana z pogardą przoz w k t ó r e j mieszka. U r o d z i ł a się 6 lutego 1906 r. w wieś, Krakowie, 14 d o k ą d w y j e c h a ł a jej m a t k a w p o s z u k i w a n i u z a r o b k u . M ó w i ą , to b y ł a pewnie M a t k a Boska. Postacie w i d z i a ł a od t y ł u , j a k b y m i a ł y ulecieć k u n i e b u . P o t e m z a o z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się burza i widzenie z n i k ł o . „ T o na pewno śniło się na w o j n ę " . — komentuje s w ą r e l a c j ę . W k r ó t c e w y b u c h ł a I w o j n a ś w i a t o w a . że ojcem D o r o t y b y ł ż o ł n i e r z , ona wspomina o m a l a r z u . N i k t go nic w i d z i a ł , k r ą ż y ł a p l o t k a , że b y ł Ż y d e m . L a m p a r t widzenie u t r w a l i ł a na kartce p a p i e r u , za e d u k a c j ę , k t ó r ą otrzymał kilkakrotnie je p ó ź n i e j m a l o w a ł a . A l e p i e r w s z y m obrazem, k t ó r y s t w o r z y ł a , „ t o b y ł o N i e b o , W y c h o w y w a ł j ą na wsi dziadek, n i e z b y t we wsi l u b i a n y , alo raczej p o w a ż a n y „Tylko 1 5 s u n k i r o b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co to t a k i e g o ? " odsiadując a ludzie u z n a l i to za S ą d Ostateczny, ale to b y ł o N i e b o " . Z n a m 12-letni w y r o k . B y ł dla w n u c z k i d o b r y , m ó w i o n i m c i e p ł o , z roz­ t e n obraz, a raczej t ę jego w e r s j ę , k t ó r a znajduje się w k r a k o w ­ czuleniem. M a t k a — to j u ż s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ( i l . 16). C u d o w n y , l u d o w y collage opowiadali m i s ą s i e d z i — , , b y ł a u m y s ł o w o chora, m a ł o co — trzeba j ą b y ł o w i ą z a ć . L a t a ł a , ro­ z b i b u ł e k , s t a n i o l u , n a k l e j a n y c h na pastelowe f i g u r y , biła g ł u p s t w a , w a r i o w a ł a . N o . . . , ale z m a r ł a na s z c z ę ś c i e " . klejową farbą. Przypomina w D o r o t a m i a ł a w ó w c z a s k i l k a , a m o ż e k i l k a n a ś c i e l a t , relacje wyobrażenia Sądu SWJTII malowane u k ł a d z i e znane na S ł o w a c j i Ostatecznego (ił. 15). Czy w i d z i a ł a kiedyś Sąsiedzi t a k i obraz ? S k ł o n n y jestem s ą d z i ć , że t a k , co nie znaczy, że go m ó w i ą , że w d a ł a się w m a t k ę . M u s i a ł a b y ć ś l i c z n a , jeszcze teraz z a p a m i ę t a ł a p r z y t o m n i e . Ileż t o r a z y się zdarza, że scena czy są różne. Była dzieckiem nerwowym, pobudliwym. t w a r z jej z a c h o w a ł a ś l a d y u r o d y , m o ż e t r o c h ę egzotycznej, j a k b y melodia zostaje przez p a m i ę ć w c h ł o n i ę t a , g d z i e ś t k w i w p o d ś w i a ­ c y g a ń s k i e j , ż y d o w s k i e j ? N a u c z y ł a się c z y t a ć i p i s a ć , co d z i w i ł o d o m o ś c i , b y nagle w procesie t w ó r c z e g o w y s i ł k u ulec odtworze­ s ą s i a d ó w . P y t a m , czy c h o d z i ł a do s z k o ł y . „ O , panie, gdzie o szko­ n i u , alo j u ż bez ś w i a d o m o ś c i tego, że k i e d y ś nasza p a m i ę ć t o le... była taka prywatna „kupiła". to do niej-em c h o d z i ł a , ale nie więcej j a k 3 m i e s i ą c e . P i s a ć t o u c z y l i . . . A t a k , to bida b y ł a . B i d a " . To w i e m . M i e s z k a ł a z d z i a d k i e m w m a ł e j c h a ł u p i e , z i m n e j , nio D . L a m p a r t : i l . 17, Śmierć człowieka, M a l a r k a opowiada, że „ N i e b o " „ w y r o z u m o w a ł a sobie" og­ l ą d a j ą c d z i e w c z ę t a na procesji z l i l i a m i i k s i ę ż y : „ a akwarela, w y m . 38 X 28,5 c m ; i l . 18, Stacja XIII, 17 w niebie tempera/papier, w y m . 63 X 45,5 c m . 18 . . .. 205 �jest p r z e c i e ż wszystkiego więcej niż na z i e m i " . Temat podejmo­ w a ł a kilka, razy. k i e m do s ą s i e d n i c h barw. M ó w i : „ U l a Panien trzeba b i a ł e j farby, dla, P y t a m o strefę d o l n ą . Ozy t o duszo p o t ę p i o n o ? męcenników cerwonej, Trójca, Przenajświętsza potrzebuje Piekło'? n a j w i ę c e j z ł o t y c h f a r b ó w , szrobrnych, r o z m a i t y c h " — ale ma­ „ O j , p i e k l ą nie da n a m a l o w a ć , bo nie w i e r z ą w t o . N i e d a j ą nama­ luje z z a d z i w i a j ą c ą w r a ż l i w o ś c i ą k o l o r y s t y c z n ą . N a p o e t y k ę jej l o w a ć . N i e trzeba, m ó w i ą , d i a b ł a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani — p r z y p o m i n a m o b r a z ó w s k ł a d a się h a r m o n i a czystych, a zarazem jej obraz zwany stonowanych b a r w oraz ujęcie rysunkowe sceny. Zawsze znajduje lapidarny „ Ś m i e r ć m a t k i " . R o z g l ą d a s i ę , m i m o że r o z m a w i a m y na łące. w y r a z dla malowanej s y t u a c j i , b u d u j ą c obraz h i e r a t y c z n y , z r ó w ­ „ A l e togo nie m o ż n a p o k a z a ć ! A z t y m d i a b ł e m to t a k sprawa w y ­ n o w a ż o n y , s p o k o j n y . Z a s a d ą p o r z ą d k u j ą c ą b y w a s y m e t r i a , ale g l ą d a . P o s z ł a m do Siedzina (?) i z p o w r o t e m z a s z ł a m do Osielca, w licznych pracach znakomicie r ó w n o w a ż y s c e n ę p u s t ą p ł a s z c z y z ­ n i k t m n i e nie c h c i a ł p r z e n o c o w a ć . B y ł a jedna k o b i t a z Z a w o i , n ą . W Stacjach eo j ą znam, p o p r o s i ł a m j ą , n o c o w a ł a m u niej, p o t e m p r o s i ł a m n i e , w y c h m a l o w i d e ł , w d o j r z a ł y i t r a f n y s p o s ó b b u d u j ą c obraz nie ż e b y m z a s z ł a do jej ojca we wsi. W s t ą p i ł a m t a m , bo ze mnie o p a r t y na s y m e t r i i , r y t m i e czy ornamentyce ( i l . 18). p r o s i ł a " . Głos cichnie, t y l k o w a r g i c o ś s z e p c ą . N i e w i e m , czy Męki Pańskiej najdalej m o ż e odchodzi o d l u d o ­ D a r ( u m i e j ę t n o ś ć ?) s y n t o t y z a c j i r ó ż n i jej prace od s z t u k i t w i e r d z i , iż t a k b y ł o , czy relacjonuje sen. Granica m i ę d z y j a w ą dzieci. P o d o b i e ń s t w o i snem zaciera s i ę , p a m i ę ć a r t y s t k i rejestruje p r z e ż y c i a onirycz- s p r a w n o ś c i r y s u n k o w e j , widocznej w o k r e ś l a n i u k s z t a ł t u , z w ł a s z ­ ne r ó w n i e dobitnie j a k sceny z ż y c i a , a m o ż e i silniej — to prze­ cza t w a r z y . Inaczej p o s ł u g u j e się k o l o r e m , stosuje go o s z c z ę d n i e , cież sny w a ż n e , objawione. zgodnie z l o g i k ą t r e ś c i , inaczej t r a k t u j e rysunek, , , A ten m ó w i — c h o d ź c i e do izby. A nie potrzeba m i . Ale c h o d ź ­ cie do i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n obraz, co go w y m a l o w a ł a m p o t e m , że c z ł o w i e k umiera, a t u się k r ę c ą , p ł a c z ą , ś w i c z k i się p a l ą k o ł o niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , d w ó c h anioł­ k ó w go o d p ę d z a . T a k to w z i ę ł a m p o d g ł o w ę i z r o b i ł a m . (...) A l e t o nie b y ł a m o j a matka..." występuje tylko w jednym — w braku przemyślany, doprowadzony w najlepszych d z i e ł a c h do syntetycznego ujęcia. Ż y j e w n ę d z y , m i m o p o m o c y , jakiej starano się jej u d z i e l i ć . W i n a to c z y n n i k ó w miejscowych, ale t e ż i n i e ł a t w o malarce po­ m ó c . N i e l u b i ą j e j , a i ona nie l u b i i n n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. M o ż e nawet nie t y l e nie l u b i , co b o i się i c h , c i ę ż k o d o ś w i a d c z o n a , prze­ ż y w a j ą c a stany l ę k o w e , urojenia. W i j e jest d i a b e ł ? — p y t a m z n o w u i w r a c a m do „ N i e b a " . — To p r z e c i e ż o g i e ń p i e k i e l n y ? „ E , nie, t o c z y ś c i e c " . I szybko m ó w i , że się b o i , bo j ą w y ś m i e w a j ą , m ó w i ą , że stare g u s ł a opo­ wiada. A j a k b y w d i a b ł y w i e r z y l i , t o b y się nie śmieli. — A p a n i w p i e k ł o w i e r z y ?... „ P r a w d ę m ó w i ą c w i e r z ę — i w p i e k ł o i w nie­ b o " . — A l e n i e k t ó r z y w i e r z ą t y l k o w niebo? „ E , bo o n i s ą nie­ k o r z y s t n i . . . W o l a ł a b y m , ż e b y p i e k ł a nie b y ł o . K t o t o chce, ż e b y go p a l i ł o . . . S k ó r a cierpnie na c z ł o w i e k u , w o l a ł a b y m , ż e b y go nie b y ł o . K a ż d y chce b y ć szczęśliw, że nie m a takiego. K t o b y c h c i a ł , a b y się p a l i ł o . . . K t o to c h c e ? " Sny, widzenia — j a k b y i n n y ś w i a t , k t ó r y t u do niej dociera, namacalny, wszystko w i d z i d o k ł a d n i e . Co w i d z i — m o ż e w y m a ­ l o w a ć . „ S ą sny z w y k ł e , panie, i sny w a ż n e " — m ó w i . W s p o m i ­ na sen, k t ó r y do niej p r z y s z e d ł , g d y m i a ł a z 15 l a t . S p a ł a , a t u nagle o t w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł ś w i ę t y , strasznie p i ę k n y , więc m y ś l a ł a , że to B ó g , a to b y ł M i c h a ł A r c h a n i o ł i a n i o ł y . P o k a z a ł N i e l u b i ą j e j , bo źle gospodaruje, niszczy z i e m i ę . G d y b y ł e m w Z a w o i p r z e d 7 l a t y , p a s ł a chude k o z y i k r ó w k ę , k t ó r a w y g l ą d a ł a , j a k b y m i a ł a p a ś ć z g ł o d u . M i a ł a n i e c a ł e dwa h e k t a r y ziemi, zbo­ że ledwo dostrzegalne między k ą k o l a m i , m a k a m i i chabrami, k t ó r o c i e s z y ł y j ą nie m n i e j n i ż rachityczne k ł o s y . Otrzymała w ł a ś n i e k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y z ł o t y c h za o b r a z k i sprzedane do M u ­ zeum w Warszawie i do k o l e k c j i Z i m m e r e r a , w y d a ł a je n a t y c h ­ miast. D o k u p i ł a . . . ziemi, k t ó r e j i t a k nie m o g ł a p r z e c i e ż upra­ w i a ć . S ą s i a d ó w o b u r z a ł o t o do ż y w e g o , chwasty nicszczyly ich pola. Lepiej b y s p r z e d a ł a , zamiast męczyć ziemię — mówili. Z o b r a z k ó w więcej b y m i a ł a ! T o p r a w d a , ale t o p r a w d a p r z y z i e m ­ na, rzeczowa. D l a samotnej, k r z y w d z o n e j przez łos k o b i e t y , oto­ czonej n i e c h ę c i ą i d r w i n ą — dokupienie ziomi b y ł o s y m b o l e m . Awansem społecznym. W jej pojęciu. „Człowiekowi jednemu samotnie, nieraz c i ę ż k i e ż y c i e j a k jej zegar, k t ó r y t r z y m a ł w r ę k u . A p o n i ż e j w z n o s i ł a się z p n i a k a nie m a a n i dzieci, a n i m ę ż a . A wszyscy obcy nic a nic dobrze r ę k a . T e m a t t e n n a m a l o w a ł a t o ż k i l k a razy. nie m y ś l ą o c z ł o w i e k u . . . , t y l k o zdradliwi. Czasem son ostrzega. S z ł a j a k b y do j a k i e g o ś d o m u , g d y a n i o ł . . . C z ł o w i e k w żyoiu t o t y ł k o s k a r b u szuka, ale go nie znaj­ z a s t ą p i ł jej d r o g ę i p o k a z a ł troje m a l u t k i c h dzieci kolo d o m u . dzie, bo go nie m a . J a t e ż takiego s k a r b u s z u k a ł a m i p r a g n ę ł a m , S ą d z i , że to b y ł a przestroga, bo za p a r ę d n i t a k b y ł a chora, że ale nie m o g ł a m go z n a l e ź ć i nie z n a j d ę go, c h o ć b ę d ę go g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W grobie s k a r b u nie m a . " 1 6 o m a l nie u m a r ł a . „Żyje swoimi snami" — pisał Jan Bujak. „Przeżywa je Nadużyłem cierpliwości o z y t e l n i k a , a ł e wydaje m i s i ę , że ciągło ohoć j ą p r z e r a ż a j ą . Możo po to maluje, a b y się o d tego n a k r e ś l o n a s y l w e t k a najznakomitszej strachu u w o l n i ć . U w a ż a jo za prorocze, o s t r z e g a j ą c e . W i e r z y , (z pogranicza że postacie, k t ó r o w joj wizjach w y s t ę p u j ą , i n g e r u j ą w jej życio, z d a ń , a w k a ż d y m razie p o z w o l i te zdania z w e r y f i k o w a ć . w życie ś w i a t a . M a l u j ą c , chce d a ć ś w i a t u j a k i ś znak, j a k ą ś wska­ ludowego) więcej naszej m a l a r k i wyjaśni, niż kilka wiejskioj okrągłych T Powinienem jeszcze d o r z u c i ć k i l k a uwag o M a r i i Wnęk, z ó w k ę p o s t ę p o w a n i a , p r z e s t r o g ę , pouczenie moralne czy religijno. (ur. w 1922 r . ) malarce, żyjącej zawsze w biedzie, w N o w y m S ą ­ Co k i l k a lat m a sny s z c z e g ó l n e , k t ó r o n i ą w s t r z ą s a j ą i k t ó r e po­ czu. Z n a k o m i t a to m a l a r k a , nawiedzona t e m maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . t a l e n t e m , ale i c h o r o b ą , 17 m a n i ą p r z e ś l a d o w c z ą , o b a w ą , że zostanie o t r u t a . Maluje r ó ż n e D o r o t a L a m p a r t maluje swoje sny i w y o b r a ż e n i a , a ł e maluje t o m a t y , najciekawiej „ ś w i ę t o postacie" i wszelkie o d ś w i ę t n e ce­ nie t y l k o dla siobio. T o , co w i o , clico p r z e k a z a ć i n n y m . „ T o to się remonie, z a r ó w n o k o ś c i e l n e procesje, j a k i pierwszomajowe po­ maluje, a b y na papiorecku p r z e d s t a w i ć t o , czego nie ma w rze­ chody ( o k ł a d k a ) . W i d z i a ł a przed p a r o m a ł a t y s ł y n n y p o c h ó d sztan­ c z y w i s t o ś c i , aby ludzie zobaczyli j a k p i ę k n y jest ś w i a t , a b y się d a r ó w W ł a d y s ł a w a Hasiora, zorganizowany w Ł ą c k u Święta Kwitnienia malować, zwłaszcza w i a t r u c h o r ą g w i e , s y l w e t k i n i o s ą c y c h je l u d z i na tle g ó r z y s t e g o 1 8 pierwszy raz, bo n a s t ę p n e wersje uważa J a b ł o n i . Ogromne, falujące p e j z a ż u — wszystko t o w y w a r ł o n a m a l o w a ć l a d a ą t w a r z . Ł a t w i e j jest m a l o w a ć k w i a t y , u b r a n i a , p o s ł u ż y ł o j e j za w z ó r do c y k l u w s p a n i a ł y c h . . . k o ś c i e l n y c h j u ż niebo, z i e m i ę , wszystko, ale t w a r z n a j t r u d n i e j . . . T o jest t r u d n o , procesji. j a k c z ł o w i e k p a t r z ą c cierpi, w y m a l o w a ć p i ę k n ą t w a r z . " nie z a u w a ż y ł a , iż a r t y s t a za t r e ś ć w y d a r z e n i a p r z y j ą ł s a m ą for­ nie dostrzegła wrażenie podmuchach z r e g u ł y za lepsze: ,,Z'3 w s z y s t k i c h [ t e m a t ó w ] n a j t r u d n i e j jest Wnękowa dużo w podczas cieszyli — m i e l i zajęcie z t o g o " . M a r t w i s i ę , żo t a k t r u d n o jest Hasiorowej na malarce, przewrotności, Maluje d u ż y m i p ę d z l a m i , k u p i o n y m i w sklepie i m a l e ń k i m i , m ę ceremonii, n a s t r ó j i skojarzenia, k t ó r e n i o s ł a ze s o b ą . Z d o b r ą w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z y . Jest d o b r ą k o ł o r y s t k ą , o h o ć nie w i a r ą o p i s a ł a p o c h ó d c h o r ą g w i , p r z y w r a c a j ą c i m na p o w r ó t ich s ą d z ę , a b y m y ś l a ł a ś w i a d o m i e o t o n a c j i obrazu. Proces malowa­ sakralną treść. nia przebiega u niej m i ę d z y ś w i a d o m o ś c i ą a i n t u i c j ą i gdy malar­ W s y t u a c j i , g d y k r y t e r i a l u d o w o ś c i coraz bardziej się za­ ka stosuje kolor w ł a ś c i w y o k r e ś l o n e j postaci czy części s t r o j u , c i e r a j ą , a chodzi o zjawisko artystyczno nie d a j ą c o się ściśle w y ­ nieświadomie m i e r z y ć , w ooraz w i ę k s z y m s t o p n i u b u s o l ą badacza staje się 206 go harmonizuje, napięciem walorowym, stosun­ �207 �208 �N i k i f o r : i l . 23. N a u k i , akwarela, w y m . 44,5 X 29,5 c m . , i l . 24. Ukaranie sprzedawczyni P o k ó j malarza w K r y n i c y , o k . 1951 r. intuicja. Dopiero n a s t ę p n y m k r o k i e m jest p r ó b a w e r y f i k a c j i j a k i n n i — zapewne kiełbasy ( p o c z ą t e k c y k l u ) , i l . 25, 26. myślałaby, wierzyła — jak inni i malowała odczucia, o b c i ą ż o n a — czy tego chcemy, czy nie — „ w s p ó ł ­ — j a k i n n i , p r z e j m u j ą c k o ś c i e l n e wzory. A l e W n ę k o w a m a l u j e czynnikiem humanistycznym", ryzykiem od nie t o , co j u ż jest, lecz swoje w y o b r a ż e n i e , swoje p r z e m y ś l e n i a . emocjonalnej p o z y c j i badacza, o d togo czy p r o w a d z i o n zabieg błędu zależnego Dlatego t e ż obrazy zaopatruje c z ę s t o w obszerne t e k s t y d o p e ł n i a ­ weryfikacyjny j ą c e na odwrocie. Święci W n ę k o w e j o d b i e g a j ą o d w z o r ó w oficjalnej z p o z y c j i o b r o n y , czy o s k a r ż e n i a . T o , że malarstwo W n ę k o w e j odbieram w k o n t e k ś c i e s z t u k i nie t y l k o samorodnej, naiwnej — ale i ludowej, uzasadniałbym ikonografii. S ą j a k b y w k w i e t n e j przestrzeni, w t o p i e n i w n i ą , w y ł a n i a j ą się s p o ś r ó d c h m u r , h i e r a t y c z n i , umieszczeni frontal­ p e w n y m p o k r e w i e ń s t w e m m i ę d z y j e j o b r a z k a m i a d a w n ą men­ nie, m o n u m e n t a l n i w proporcjach. W n i e k t ó r y c h obrazach ujęcie t a l n o ś c i ą w i e j s k ą . A więc p o k r e w i e ń s t w e m nie t y l e w formie, co t e m a t u jest dynamiczne, polne ekspresji ( i l . 19). U k ł a d k o m p o ­ w sposobie u j ę c i a t e m a t ó w . W t y p i e w y o b r a ź n i , a ściślej m ó w i ą o zycyjny — naiwnej w i a r y . W i n n y c h , niereligijnych w ą t k a c h u m o w n i e , ekspresyjnie. pokrewień­ występujące stwa tego b o w i e m nie w y c z u w a m . Z n a m i ę l u d o w o ś c i dostrzegam więc w ś w i a t o p o g l ą d z i e W n ę ­ kowej, bliskim poetyce bywa przeważnie W a w r o w y c h r z e ź b i o p o w i e ś c i o świę­ t y c h — b l i s k i m w y o b r a ź n i religijnej d a w n y c h ś w i ą t k a r z y . T y p sekwencje centralny, k o l o r y s t y k a t r a k t o w a n a Ś w i e t n e poczucie r ó w n o w a g i symetryczne — z b l i ż a j ą do zasad ludowej p l a s t y k i . W k a ż d y m to i często malarstwo razie bliższe s ą k o n t e k ­ stowi l u d o w e m u n i ż p r z y k ł a d o m m a l a r s t w a naiwnego czy ama­ torów miejskich. joj w y o b r a ź n i religijnej wydaje się z b l i ż o n y do ś w i a t a dawnego Obrazy W n ę k o w e j t r a k t u j ę więc j a k o jeden z p u n k t ó w gra­ zabobonu, do p r z y r o d y i z w i ą z a n e g o z t ą p r z y r o d ą odczuwania n i c z n y c h m i ę d z y t y m , co jeszcze m a j a k ą ś więź z „ l u d o w o ś c i ą " , losu, swej zależności o d deszczu, s ł o ń c a i gradu, o d r y t m u zmie­ a t y m , co j u ż nie m a z n i ą nio w s p ó l n e g o . n i a j ą c y c h się p ó r r o k u . P r z y r o d a i praca u c z y ł y p o k o r y , sprzyja­ ły też myśleniu racjonalno-magicznemu, które P o j ę c i e l u d o w o ś c i o b r a z ó w na p ł ó t n i e i papierze jest — j a k modyfikowało w i d a ć z dokonanego p r z e g l ą d u — t r a k t o w a n o w s p o s ó b szeroki. i „ u l u d o w i a ł o " k o ś c i e l n e n a u k i . Jeden p r z y k ł a d , k t ó r y m o ż e w y ­ Najszybciej z a n i k ł a „ l u d o w o ś ć " w warstwie s t y l i s t y c z n e j , ob­ j a ś n i , dlaczego w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e w i d z ę W n ę k o w ą . O t ó ż razy te p o w s t a w a ł y b o w i e m z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , a bezpo­ niodawno z m a r ł a w swej wiejskiej c h a ł u p i e jej m a t k a . C ó r k a do ś r e d n i e wzorce dawnego ludowego m a l a r s t w a o d d a w n a j u ż s ą k o ń c a usiłowała p o d t r z y m a ć ulatujące życie, a gdy spostrzegła, w a r t o ś c i ą t y l k o m u z e a l n ą i nie o r g a n i z u j ą w y o b r a ź n i t w ó r c ó w . że ciało sztywnieje i t e m p e r a t u r a jego spada — o b ł o ż y ł a je roz­ Znacznie trwalsze s ą , zachowane przez t r a d y c j ę r ó ż n y c h dziedzin g r z a n y m i w piecu k a m i e n i a m i , w i e r z ą c iż ciepło z a t r z y m a matce s z t u k i ludowej, z w ł a s z c z a zdobniczej, podstawowe zasady orga­ ż y c i e . Zabieg t e n w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ł a , t o t e ż g d y po k i l k u nizacji d z i e ł a , s p o s ó b t r a k t o w a n i a k o l o r u , t y p k o m p o z y c j i cen­ dniach s ą s i e d z i zaalarmowali m i l i c j ę , z n a l a z ł a z w ł o k i . M a l a r k ę aresztowano, nie p o j m u j ą c ona nadpalone celu j e j z a b i e g ó w . „ I n n o ś ć " W n ę k o w e j w y n i k a oczywiście z tego f a k t u , że nie mieści się ona w granicach ogólnie p r z y j ę t y c h n o r m . G d y b y b y ł a t r a l n e j , upodobania do p o s ł u g i w a n i a się s y m e t r i ą i r o z b u d o w a n ą ornamentyką. Występują t e ż — sygnalizowane przykładem W n ę k o w e j — z w i ą z k i w sposobie m y ś l e n i a i odczuwania, szcze­ gólnie w y r a ź n e w t y p i e religijności. 209 �Jeżeli jednak indywidualny charakter o b r a z ó w W n ę k o w e j , W i ś n i o s czy L a m p a r t wydaje się n a m d o ś ć d a l e k i od f o r m dycyjnych dzi indywidualnych, j a k o że nie w y s t ę p u j ą j u ż stylizowane wzor­ tra­ ce ś r o d o w i s k o w e . N a t o m i a s t z g o d n o ś ć — i to daleko p o s u n i ę t ą i n i e g d y ś powszechnych, dzieje się t a k zapewne dla­ — z d a w n y m i f o r m a m i w y k a z u j e malarstwo na szkle, tworzone r tego, że m e n t a l n o ś ć i w y o b r a ź n i a t y c h malarek, s p r a w i a j ą w r a ­ dla miejskiego odbiorcy ś w i a d o m i e w s t y l u d a w n y c h o b r a z ó w , żenie j a k b y c o f n i ę t y c h w czasie, r e a l i z u j ą się w f o r m a c h w y p o w i e - znanych już przeważnie t y l k o z m u z e ó w i książek. P R Z Y PISY 1 C h a r a k t e r y s t y k ę o b r a z ó w dla l u d n o ś c i wiejskiej daje Tadeusz Seweryn w p r a c y Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 68. A n n a K u n c z y i i s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław-Warszawa, w druku. P o s t a ć i t w ó r c z o ś ć Franusiaka omawia B a r b a r a E r b e r w a r t . Franusiak Józef — malarz z Koniemlotów, „Rocznik M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o " , t . 3, 1965, w y d . 1966. I n f o r m a c j e o Ż3 ciu i t w ó r c z o ś c i M a z u r k a c z e r p i ę z a r t y ­ k u ł u J a d w i g i M a l i n o w s k i e j , Michał Mazurek — życie i twórczość, „ M a t e r i a ł y B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", nr 17—18, 1973, w y d . 1975 r. oraz przekazu syna, E m i l a M a z u r k a ( n o t a t k i z r o z m ó w , l i s t y z 1965—1967 г.). P<r. t e ż A . J a c k o w s k i , k a t a l o g w y s t a w y : „Inni". Od Nikifora do Głowackiej, C B W A , Warszawa 1965. J . M a l i n o w s k a , op. c i t . , s. 47. Jw. Jacek O l ę d z k i , Prawdziwym pięknem jest natura. (0 twór­ czości malarskiej Bazylego Albiczuka), „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X I , 1977, nr 1. J . M a l i n o w s k a , op. cit., s. 97. J . Malinowska., op. c i t . , s. 39. N i k i f o r figuruje we wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach p o ś w i ę c o n y c h m a l a r s t w u im.rwncmu (Bihalji-Merma,, J a k o v s k y ' e g o , T k a ć a , Dasr.oya), Obrazy N i k i f o r a z r e g u ł y z n a j d u j ą się na wszystkich m i ę d z y n a r o d o w y c h wystawach. J e d n o c z e ś n i e o m a w i a je i reprodukuje R o m a n Reinfuss w k s i ą ż c e Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962. O N i k i f o r z e pisali t e ż m . i n . A n d r z e j Bar а з Ь : Nikifor, „ P o l . Szt. l u d . " , R . 1 X , 1955 nr 3; A . Banach i E l a B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1966 oraz Nikifor, mistrz z Krynicy, Kra2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 k ó w 1957; A . J a c k o w s k i , Wystawa prac malarskich Nikifora, C B W A , Warszawa 1956; Tadeusz Szczepanek, Z badań nad twórczością Nikifora, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I I I , 1974, nr 4. N a j p e ł n i e j s z y , solidnie opracowany k a t a l o g (z b i b l i o g r a f i ą prac 0 Nikiforze) w y d a ł o C B W A p n . Nikifor (орг. J e r z y Z a n o z i ń s k i 1 A n d r z e j Banach), Warszawa 1967. „ N i e z w y k ł o ś ć p r z e d s t a w i e ń nie jest koniecznie dowodem z a b u r z e ń psychicznych, lecz m o ż e b y ć u w a r u n k o w a n a f a n t a z j ą t w ó r c z ą lub w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i " — pisze J a n M i t a r s k i w art. Twórczość chorych psychicznie, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I , 1972, nr 4, s. 198. W n i e k t ó r y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h , czy np. w dawnej K o r e i ludzie szczególnie wrażliwi, a nawet w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c y od n o r m y , otoczeni b y l i s z c z e g ó l n y m szacunkiem, j a k o ci, k t ó r z y w i d z ą i w i e d z ą więcej od i n n y c h . A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 3/4. I n f o r m a c j e o Dorocie L a m p a r t c z e r p i ę z w y w i a d u , k j ó r y p r z e p r o w a d z i ł e m w 1970 r. z n i ą oraz jej s ą s i a d a m i w Zawoi G ó r n e j . W t e k ś c i e p o w o ł u j ę się na opinie p. Ż u r k a , potwierdzone przez i n n y c h s ą s i a d ó w . S ł o w a L a m p a r t w f i l m i e M i r o s ł a w y Marcinkiewicz Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , L ó d ż 1970. Z w y w i a d ó w przeprowadzonych z m a l a r k ą przez E w ę Fryś-Pietraszkową z krakowskiej Pracowmi Dokumentacji S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N . N r 34829/T. 452/279 oraz 34272/T. J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „ P r z e k r ó j " , 23 l u t y 1969 r. Ten oraz wszystkie n a s t ę p n e c y t a t y p o c h o d z ą z c y t . f i l m u Dziwni artyści... 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Obiekty pochodzą ze zbiorów: Muzeum Etnograficznego, Kraków — il. 1, 2, 4, 16, 17, 18; Muzeum Narodowego, Kielce — il. 7, 8; Muzeum Nowy Sącz — il. 22; Muzeum Sanok — il. 12, 13; Muzeum, Bardziejów, Czechosłowacja — il. 15; Bolesław Nawrocki — il. 19; Ludwig Zimmerer — il. 'S, 6, 10. Fot.: S. Deptuszewski — il. 16, 20 — 23, 25, 26; J . Świderski - - i l . 1—13, 17—19, 24 �