https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7186d8d054d8cc771fd65fc6ba1e0b11.pdf fa5138c6364de0dd54b5d17f52295c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:867 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ WSTĘP * Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru­ giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo­ c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat. P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz­ nych czy historycznych na ich temat Luźne wzmianki dotyczące C y ­ g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a ­ k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto, w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz­ maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob­ ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za­ j ę ć itp. Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w ­ czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa 0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po­ czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71. W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2 * Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno­ grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego. Redakcja. Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars, Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów 1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny. Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz­ nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory słów C y g a n ó w Karpackich. 1 ! �128 ADAM BARTOSZ ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie­ rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h . K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz­ wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar­ ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h . R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo­ m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e. Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol­ skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y ­ j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e ­ go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i . 3 4 5 7 s l Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach 1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu­ diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo­ wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain­ teresowane osoby . 8 » B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y ­ psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I) i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", t. XVI:1937. J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts von Zakopane, K r a ­ kow 1936. E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczyńskiej, „Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927. * J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965. Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221. 4 s 6 8 i �WSTĘP 129 Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów) opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob­ szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę ­ ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń ­ skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140 osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu (i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j ­ dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce (70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50). 9 • Etnografia Polska t. X X I I �