https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3b1fc25594b91fe5b899a755117117f.pdf 7e069f79f5d6b69dedd8967490b3be4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2955 Title A name given to the resource Symbol w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Benedyktowicz SYMBOL W ETNOGRAFII „Zbędną do jeat sensu słowa rzeczą tłumaczyć, dlaczego porozumienie ' s y m b o l ' może b y ć cenne d l a wszelkich co badań n a d sztuką c z y l i t e r a t u r ą " — pisał n i e d a w n o M a r c i n Czerwiński w s w o i c h r o z w a ż a n i a c h , z a t y t u ł o w a n y c h Symbol badaniem symboli. szym Obrazowo 5 kompendium wiedzy „symbol" powiedziawszy, na temat w t y m najśwież­ terminów etnologicznych r o z s y p a ł się i u k r y ł p o ś r ó d w i e l u haseł s t o p i o n y z e Jakiej­ „ z n a k i e m " . G d y z a ś s p o j r z y się p o d h a s ł o „ z n a k " , t o w ł a ś c i w i e k o l w i e k o d p o w i e d z i n i e udzielilibyśmy n a p y t a n i e : „ c z y p o r o z u ­ t r z e b a b y p o w i e d z i e ć , że z o s t a ł o n t a m w e p c h n i ę t y , c z y ł a g o d n i e j : m i e n i e t a k i e jest w ogóle m o ż l i w e ? " , n i e m n i e j „włożony". się w n a m dzisiaj każda próba r o z u m i e n i u tego, c z y m prezentacji jest dzisiaj. 1 tę n a d symbolem potrzebę precyzacji wciąż n a n o w o i potwierdza samego terminu w pełni „symbol", drążenia sonsu s y m b o l u . I chociaż s t u d i a t e p o d e j m o w a n e są n a r ó ż n y c h p o l a c h b a d a w c z y c h , f o r m u ­ w różnych łowane językach, znaków mina odzwierciedla zarówno j a k i potrzebę ustawicznego wydaje stanowisk symbol. W i e l e studiów powstałych i podejmujących rozważania cenną różnych t o znaleźć można w nich wiele w n i c h wspólnych wów i podobnych problomów. Jeszcze więc moty­ bardziej rzeczą byłoby tłumaczenie p o ż y t k ó w , j a k i e z o b c o w a n i a studiami, mogą antropologii nadal wynieść kultury — przedstawiciele dziedzin, d o badań n a d s y m b o l e m . „Polskiej samym Sztuki Ludowej", pomyślanym naukowej wielkiego wielkiego Mircea znawcy Eliade, Dlatego myśli redakcję, tekstów n a przywołaniu grupę i wspo­ jedynie w ramach szerszej koncepcji człowieka E. często pojmowanego jako a n i m a l s y m b o l i c u m " , t o z 9 s z p a l t hasła p o ś w i ę c o n e g o z n a k o w i , miejsce jakie szpalty. przeznaczono na symbol zajmuje zaledwie W t e n s p o s ó b , możnar p o w i e d z i e ć , s y m b o l 6 został przez pół pochłonięty znak. Tymczasem w i e l u autorów — j a k пр. P. Ricoeur, M . B a c h t i n , S. A w i o r i n c e w i i n . — w charakterystykach symbolu akcentuje właśnie różnice p o m i ę d z y z n a k i e m i s y m b o l e m . R i c o e u r w analizie eidetycznej rozważającej specyfikę symbolu w swej zesta­ etnologii, w i e n i u ze z n a k i e m , a l e g o r i ą , m i t e m : „ S y m b o l e są n i e w ą t p l i w i e znakami wnoszą a t y m twórczości symbolicznej, i moim zgromadzonych c z y t o teologa, czy (...) lecz n i e k a ż d y Awierincew pisząc o znak jest symbolu symbolem" . Podobnie uniwersalnej kategorii 7 jako e s t e t y k i , p o w i a d a , iż n a j l e p i e j d a j e się o n o d s ł o n i ć p r z e z p r z e c i w ­ stawienie z przyległymi doń kategoriami: z jednej z o b r a z e m , z d r u g i e j zaś — ze z n a k i e m . uczony nie powinno, i tekstów czy t o filozofa, symbole" i symbolowi, 1986 r o k u , t y m (poprzestając także zbędną i s y m b o l u , j a k i m b y ł rumuński zmarł w o się t a m : „ Z a s p e c j a l n ą uznać z tymi też w t y m n u m e r z e i wyobraźni zdaniem — obok innych wypowiedzi przez wniosły d l a uczczenia hommage badacza mitu etnografii, tyle poświęconym jako który które także można Cassii-era i S. K . L a n g e r ) , że „ P o j ę c i e s y m b o l u w y s t ę p u j e p u n k t ó w s t y c z n y c h , w i e l e p o d o b n y c h i n t u i c j i , z b i e g a j ą c y c h się linii rozumowań, wiele występujących B o m i m o , że pisze symbolicznych strony A l e c z y w ogóle słownik współczesnej ( c z y w c z o r a j s z e j ) 0 której pisał „usuwanie dania: Marcin Czerwiński, niejasności", znającej „dyskurs spełniający — 8 nastawionej t y l k o jeden wyostrzone nauki, wyłącznie n a sposób wypowia­ kryteria eksplicytyw- s e m i o t y k a — zabraknąć p y t a ń o miejsce, o r o z u m i e n i e s y m b o l u ności", w w stanie przyjąć i pomieścić w sobie t a k n i e p r e c y z y j n e , niejasne 1 niedomknięte z d a n i a i sentencjo j a k t o , które znaleźć możemy etnografii. W p r z y w o ł a n y m t u a r t y k u l e M a r c i n Czerwiński w i e l o k r o t n i e nauki „broniącej na dystans, a nawet n a j l e p i e j m o g ą n a s p r z y b l i ż y ć d o t e g o , co j e s t istotą j e g o : języka prymarnego nauka zachowuje się t y l k o całkowitej (...)" . Pisze też d a l e j : „ R z e c z y w i ś c i e w ciągu w i e k ó w wzrastała 2 nieustannie rola wypowiadania dyskursywuego „Słowo i obraz — p o części j a k przeciwnik, w stosunku do s y m b o l u jest w opozycji w bardzo wielu, miejscu etnograf, jaką j ą dziś widzimy (czy j a k ją widziano jeszcze wczoraj), sytuacja o d początku była t u bardziej dobitnym dziś współczesnym miejscu tego dowodem Słowniku autorzy jest etnologicznym*. odsyłają żyje w n a s " ( J . C h e v a l i e r ) . Czy skomplikowana, nie brak hasła W nas do terminu: Najbardziej „symbol" odpowiednim I „znak". we dlań chociaż najrozmaitszych miejscach, złączeniach, odmianach i kon­ wreszcie, z twórczością ludowej tą s p o t y k a m y „Wcale nie jest doświadczeniem kich jego czasów, odmianach, a —»• z n a k , jest dominującym symbol, oznaczanie, we wszyst­ terminem naszych k o m u n i k o w a n i e się naszym tylko składać częściowo naszego zamieszkiwania to n a próżno szukalibyśmy o d ­ swoje doświadczenia poprzez rozumiemy. procesy pokrewieństwa, Symbolizować s t r u m i e n i a doświadczeń l u b jakiś c i e m n y , to znaczy te cząstki luminiscencję, część K o s m o s u , k ą t podziemny labirynt r o z j a ś n i się. (...) W k a ż d y m b ą d ź r a z i e p i e r w s z ą s y n t a k s ą o k r e ś l o ­ Jak — prymitywnej, i e l e m e n t y , k t ó r e — g d y z j e d n o c z ą się — t w o r z ą nego, wcielonego nauk etnologicznych." sztuki t a k , że t o o n o współpracują czasowe l u b trwałe p r o m i e n i e , w których t e c o n a j m n i e j o d l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . są do ozdabiamy bardziej z przepływającego należą d o naszego obiegowego zasobu i n t e l e k t u a l n e g o . T e r m i n y wprowadzane się w k r ę g u t a k , że z w haśle „ a n t r o p o l o g i a k o m u n i k a c j i " : — szczególnie czy wysokiej): któro ,,(...) D o w o d z i się ( S . K . L a n g e r ) , ż e t e r m i n z n a c z e n i e pomieścić egzystencjalnym wciąż procesów twórczości a r t y s t y c z n e j (bez względu n a t o , c z y t e k s t a c h ( n p . w hasłach „ k u l t u r a s y m b o l i c z n a " , „ m i t " , „ s a c r u m — c z y n i Zofia Sokolewicz 1 0 zdaje się b y ć c z y t e l n y i doniosły, g d y idzie o b a d a n i e n i e j a s n y c h p r o f a n u m " ) , i chociaż a u t o r z y kreślają rolę j a k ą pełni s y m b o l w k u l t u r z e , t a k j a k c h o ć b y t o kiedy 9 p o t w i e r d z i ć m o g ł o b y w i e l u , a k t ó r y c h t o z d a ń sens ale o wielo pod­ mnie, wtedy, słownik współczesnej n a u k i m ó g ł b y symbolami, w t y c h różnych miejscach są s y m b o l i c z n e z d a n i a , których prawdę w s w o i m doświadczeniu s a m o s ł o w o s y m b o l p o j a w i a się w i o l e r a z y n a k a r t a c h t e j k s i ą ż k i w według „ N i e t y l k o m y ż y j e m y w świecie s y m b o l i , ale i świat s y m b o l i 3 odbiegała w zasadzie o d tego ogólnego w z o r c a n a u k i . które, ( l u b p r z e d m i o t — m ó g ł b y dodać w t y m w t r . Z. B.) — n a pierwszy r z u t o k a " (C. G. J u n g ) . symbolicznego" . G d y idzie o etnografię i j e j s t o s u n e k d o s y m b o l u , t o chociaż a jest z a w i e r a się w n i c h c o ś w i ę c e j niż t o , c o d a się w n i c h r o z p o z n a ć jeśli n i e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h ż y c i a s p o ł e c z n e g o . N a u k a t a k a , zakwestionowała powagę w y p o w i a d a n i a symbolu, sensu", u „ O ile wobec badaczy migotaniem z w r a c a u w a g ę n a niechęć ż y w i o n ą w o b e c s y m b o l u p r z e z naukę, antagonizm pomiędzy n i m i : niestrudzonych się p r z e d od ducha jest syntaksa s y m b o l i . " już powiedziałem, początku stosunek etnografii skomplikowany. Z jednej 1 1 do symbolu b y l strony etnografia jako syłacza d o „ s y m b o l u " c z y „ s y m b o l i z m u " , j a k o j e d n e g o z l i c z n y c h n a u k a naśladowała i realizowała ó w ogólny wzorzec n a u k i n a s t a ­ wymienionych wionej przez autorkę kierunków, które zajmują się opozycyjnio wobec symbolu, z drugiej z a ś s t r o n y , ze 145 �względu n a p r z e d m i o t dokumentowała, cywilizacji i obszar swych ale i przyswajała europejskiej „twory pierwotnego świat zainteresowań nie t y l k o jednostronnie myśli i zorientowanej wyobraźni mitycznej, umysłu", język m i t u i s y m b o l u . Odkrywała Absolutnie podobnych ludów etnologii prymitywnego rozpoznając s y m b o l ; wartość poznawczą, bogactwo i głębię. By ten, chciałbym magii rolę życia itd." posłużyć graficznego. Drugi Mircea, E l i a d e g o . sycznym się zestawieniom zaczerpnięty zaś pochodzi z Przez zestawienie tekście dwu obszerniejszych jest z klasycznego Traktatu o dzieła etno­ historii religii t o chcę p o k a z a ć , j a k w etnograficznym jogo autor bliski jest kla­ Elia- który przy tym się u ziemię. jest umysłu nie znam pokazać wyraźniej o w ą złożoność s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u cytatów. Pierwszy Jednym zbywanie przez w z czy plenności, kształt manifestu. Staram niego do pierwszego c y t a t u ujawniając g r a f a i d a l s z y ciąg j e g o w y w o d ó w , b y pokazać j a k zgodnie z p r z y ­ j ę t ą k o n w e n c j ą n a u k o w ą o b r a c a j ą się t e w y w o d y p r z e c i w symbo­ przed chwilą tworów się w n i o s k ó w . Co się Przede w s z y s t k i m m a m y t u do czynienia z p e w n y m anachro­ nicznym już dzisiaj rozumieniem s y m b o l u . Broniąc go d o głębokiej p r z e d zagrażającym j e j niebezpieczeństwom z b y t n i e j teriale a jogo w ma­ interpretacją. przed Etnograf: inwazją m o ż n a d o m y ś l a ć się — nadmierne i literaokośei cliostwa. Moszyński przestrzega etnografii Moszyński b r o n i i zalewom pięknodu- p r z e d pokusą t r a k t o w a n i a t y c h wiorzeń czy, j a k p o w i a d a , t y c h „ t w o r ó w p r y m i t y w n e g o (...), a l e n a w e t jako p e w n y c h p r z e d m i o t ó w (...) bywają metafor, przestrzega przed p o j m o w a n e przez p r y m i t y w n y , niooświecony umysł w t e n sposób, alegorycznych interpretacji i jak gdyby a u t o r Kultury ludowej dzaju c tanowi'y — mówiąc naszym językiem — skondensowanej przedmiotach materii czy lub nawet z nimi energii, coś w r o ­ tkwiącej tożsamej. Dzięki w temu stosowaniem wykładni. pisze Slowiun duchowej dotyczące k u l t u r y każdy o ż y w a j ą c y c h sporów, co d o s y m b o l i c z n e g o niecywilizo­ charakteru powiedzmy, g d y w c i ą ż m n o ż ą się n a j r o z m a i t s z e być i bywa konstrukcji Musimy Stanisława Wesela Wyspiańskiego, t e g o d r a m a t u , i g d y d o ogłoszenia, n i e mającego sobio skondensowaną mocą, niem, lecz funkcją poza twardością, t y m może kłucia; z a m e k t y m , co my nazwalibyśmy odpornością; być niewątpliwie jest streszczoną funkcją z a m y k a n i a ; j a j k o — cierń j e s l cier­ pojawi się o d s y ł a c z też weiąż jeszcze d a l e k o . z a m k i e m , ale jest też cie, ostrością lo m . i n skondensowane życie i n s t a t u nascendi, a podwójny klos l u b orzech i t p . to m . m . jako 1 4 A u t o r o w i Kultury praktykującemu rozmaitsze losy równych, w którym na Weselu, do e t n o g r a f i i i do świata k u l t u r y czy streszczoną poecie , ludowej znane 1 5 i przygody to „symboliczne" interpretacje s t u d i u m S t a n i s ł a w a P i g o n i a Goście z zaświata być że te partie czy „imaginacyjnego" a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y k ł y m k a m i e n i e m o z y k a w a ł k i e m tego mogą jakichś pamiętać, żelaza, ale oprócz umysłu" nich w czasie niesłabnących i coraz u j m o w a n y przez może do ją, a zwłaszcza owych w a n y umysł z d w u l u b n a w e t k i l k u s t r o n . Kamień, taki przedmiot ją poetyzaeji, „ J a k j u ż p o części w i e m y , n i e t y l k o c e c h y ( n p . t w a r d o ś ć , ostrość i f u n k c j e (...) przez s y m b o l i c z n y c h uznać za s y m b o l e ? przed symbolem — zawartą wręcz wniknąć Moszyńskiemu o p i s a n y c h l o w i . J a k k o n w e n c j a t a , przyjęta przez togoż e t n o g r a f a , p r o w a d z i sprzeczności p o m i ę d z y p r a w d ą symbol n a u k i wobec s y m b o l u , przybierającej antysymbolicznego autora-etno- powrócę jajko — N i e w y s t a r c z y poprzestać n a p r z y t o c z e n i u togo jeszcze j e d n e g o przykładu opozycji z a n i m i k r y j e ? Co n i e p o z w a l a nazywa Traktatu poglądu n a d 1 3 w i n t e n c j o t y c h t a k zaskakująco s p r z e c z n y c h autor tworów terminem: kłos g r a w l u d o w e j „hierofanią". t o , co tu się naiwniejszogo podwójny d o w s k i e m u opisowi i r o z u m i e n i u s y m b o l u , j a k na wiele l a t przed opisuje najjaskrawszych omówionych etnologii płodności przykłady niooświeconych posługiwanie głosi, że p o w i e d z m y , symbolu niezliczone wszystkich Eliadem Potem ludowej, wresz­ Słowian musiały być naj­ s y m b o l i z m u n a gruncie poezji, nie w y ł ą c z a j ą c o w e g o s k r a j n e g o w y n a t u r z e n i a j a k i e osiągnął s y m b o ­ s k o n d e n s o w a n y s p ó r , c z y l i m o ż n o ś ć , p l e n n o ś ć (a p r z e z t o i szczęś­ l i z m w p o e z j i r o s y j s k i e j (choćby w twórczości A . Biełego, tooro- cie), l t d . " tyka M. Eliade: tego ruchu, autora pracy 1910). Symwolizm, T a k w i ę c m o ż n a p o d e j r z e w a ć i d o m y ś l a ć się, ż e g d y M o s z y ń s k i „ T a m n a p r z y k ł a d , g d z i e m ó w i się o ' k u l c i e k a m i e n i ' , n i e w s z y s t k i e u ż y w a słowa „ s y m b o l " , t o s y m b o l j e s t t u d l a niego k a m i e n i c u w a ż a się z a ś w i ę t o . Z a w s z e s p o t y k a m y t y l k o p o e t y c k i e j przenośni, m e t a f o r y , m o ż e n a w e t a l e g o r i i . W pewne synonimem każdym k a m i e n i e , k t ó r e c z c i się z r a c j i i c h k s z t a ł t u , wielkości l u b p o w i ą z a ń b ą d ź r a z i e s y m b o l w t e j p e r s p e k t y w i e j a w i się j a k o coś n i e osa­ obrzędowych. Z o b a c z y m y dzonego w e t n o g r a f i c z n y m zresztą, że n i e cłiodzi t u o k u l t k a m i e n i k o n k r e c i e , j a k o coś abstrakcyjnego, i ż e o w e k a m i e n i e są c z c z o n e o t y l e t y l k o , o i l e n i e są j u ż z w y k ł y m i a r b i t r a l n e g o , zależnego wyłącznie o d człowieka, o d t w ó r c y bądź k a m i e n i a m i , l e c z h i o r o f a n i a m i , a w i ę c c z y m ś i n n y m niż z w y k ł y m i interpretatora symbolu bądź ,przedmiotami'. interpretatora powoływanego. (...) Jakiś przedmiot staje się s a k r a l n y m o t y l e o ile w c i e l a o n ( t z n . o b j a w i a ) przedmiotem coś i n n e g o , coś przede i dowolnie Jawi przez tegoż twórcę się w t y m ujęciu w s z y s t k i m j a k o coś o d ś w i a t a k u l t u r y l u d o w e j różnego o d siebie. N a r a z i e o b o j ę t n e j e s t , c z y tę .inność' n a l e ż y c z e n i e o d l e g ł e g o , j a k o coś l i t e r a c k i e g o i w y m y ś l o n e g o , przypisać o r y g i n a l n e m u k s z t a ł t o w i , c z y też skuteczności l u b p o j a k b y zarezerwowanego dla wyrafmowanej prostu (party­ twórczości tego p r z e d m i o t u w jakimś s y m b o l i z m i e , c z y też w y n i k a „symbol", ,mocy', cypacji) c z y toż w y w o d z i się o n a z u c z e s t n i c t w a z obrzędu k o n s e k r a c j i , c z y też d o b r o w o l n e g o umieszczenia l u b niedobrowolnego p r z e d m i o t u w obszarze p r z e p o j o n y m (strefa święta, czas ś w i ę t y , jakiś , p r z y p a d e k ' : Wróćmy można zatem do pierwszego cytatu ludowej fragmentu, Eliadego... ryeznych i zobaczymy wniosków i pokrewnego itp.)" zaczerpniętego bo o n t o bowiem Słowian, t a k bliskiego sakralnością piorun... b y ł o o d r a z u się d o m y ś l e ć ) z K a z i m i e r z a Kultury 1 2 może kultury dla wszystkich ludowej, być t y m , co dością, życie m. my jest a u t o r e m i n statu nascendi, i n . skondensowany t o i szczęście), l t d . 146 (...) a Świadomie powtarzam oddać spór, czyli ale oprócz t e g o m o g ą skondensowaną to podwójny ludów przed i chwilą dla świata przytaczał, l i e b k e i t ) , pośród p r z e d s t a w i c i e l i a k m e i z m u , c z y z jaką s p o t y k a m y żelaza, — przykłady ezji i w estotyee n u r t u „nowej przedmiotowości" (Die neue Sach- w nich kontradykcji. jajko nieoświeconych których togo a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y ­ nazwalibyśmy odpornością terminu empirycznym m o ż e p r z y p o m i n a ć t ę s a m ą niocłięć i b y ć o d w z o r o w a n i e m k r y t y c z ­ się u p o w r a c a j ą c e g o d o a n t y c z n y c h ź r ó d e ł p o j m o w a n i a Osipa Mandelsztaina, który opatrywał kawałkiem do badaniom n e j p o s t a w y w o b e c s y m b o l i z m u j a k a p o j a w i ł a się n a g r u n c i e p o ­ ową czy ku (jak spoiwo z następnym a k a p i t e m mieszczącym w n i o s k i . B y kamieniem więc Moszyńskiogo zwrot i o p i s o w i t y c h pojęć i „ t w o r ó w p s y c h i c z n y c h " , t a k c h a r a k t e r y s ­ tycznych u r y w k i t o g o z n a n e g o już n a m f r a g m e n t u , b y oddać w i e r n i e o w o kłym postulowany wyłącznie przerafinowanej w duchu z tekstom M . prowadzić. Kamień, powiedzmy, umysłowej. Niechęć czy symbol nieskoń­ Moszyńskiego d o j a k i c h zaskakujących i k o n t r a d y k t o - w i e r n i e cały d r a m a t z a w a r t e j 1 w i zachowały zamieszkujących błędów j e n a ПОЛУО, z b i e g i e m c z a s u c o r a z b a r d z i e j w n i k l i w i e i ś w i a d o m i e , ich bezsporne pojęć m.in mocą, t w a r ­ skondensowano kłos l u b o r z e c h i t p . t o możność, p l e n n o ś ć (a p r z e z wręcz niechęć mianem ów literacki i poetycki „lżesyrnbolizmu". do s y m b o l u u Moszyńskiego, postulacie rzeczowego opisu t w o r z y w a 1 6 Być przy symbolu symbolizm możo więc jednoczesnym t y c h p i e r w o t n y c h pojęć, m a t o s a m o źródło i w p r a k t y c e nie t y l e jest p o w o d o w a n a nie­ chęcią w o b e c s y m b o l u w ogóle, i l e niechęcią w o b e c możliwości „Iżo-symbolistycznych" etnografii. interpretacji zagrażających J a k k o l w i e k daleko nie wnikalibyśmy w intencje a u t o r a ludowej Słowian, jakkolwiek nie tłumaczylibyśmy niechęci w o b e c t e r m i n u „ s y m b o l " , f a k t y pozostają sobie Kultury jego f a k t a m i . —- M i m o , że w e w s t ę p n y c h r o z w a ż a n i a c h d o t o m ó w k u l t u r y d u c h o - �wej 1 7 M o s z y ń s k i z wielką o s t r o ż n o ś c i ą i z w i e l o m a z a s t r z e ż e n i a m i p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e , iż n i e m o ż l i w e j e s t m ó w i ć o p o s t ę p i e w r e l i g i i i sztuce (przynajmniej była m o w a w takim w poprzedzającym znaczeniu postępu, o jakim tomie, w odniesieniu do m a t e r i a l n e j ) , t o zza przytoczonego wiedziach kultury po dziś dzień znajduje swe kontynuacje. Nadal, p o m i m o w i e l o s t r o n n e g o r o z w o j u współczesnych badań n a d m i t e m i s y m b o l o m , d a j e się o b s e r w o w a ć w e t n o g r a f i i niechęć i r e z e r w a wobec fragmentu, gdy mowa o sym­ symbolu i symbolicznych interpretacji. Nadal symbol abstrakcyj­ i s y m b o l i z m t r a k t u j e się j a k o coś n i e r z e c z y w i s t e g o , b o l u , j a k i z c a ł e g o o p u s w y r a ź n i e r y s u j e się o s t r y p o d z i a ł n a nego, świat l u d o w e j . P o d s t a w o w e zaś z a ł o ż e n i e p r z y j ę t e p r z e z M o s z y ń s k i e g o człowioka pierwotnego, nieoświeconego, prymitywnego dowolnego i odległego o d świata „ a u t e n t y c z n e j " kultury umysłu i świat człowieka k u l t u r y p i s m a , rozwiniętej c y w i l i z a c j i , i wyzierające zza jego rozumienia: s y m b o l u , mówiące o zasadni­ świat, d o którego czej obu światami należy istnieje też i w s p ó ł c z e s n y b a d a c z . Oczywiście przepaść. Pomiędzy zbędnym p r z y p o m i n a ć , że w t e j k o n c e p c j i ó w p i e r w s z y świat jest myślenia s y m b o l i c z n e g o byłoby pozbawiony i s y m b o l u w t a k i m sensie, w jakim odmienności pomiędzy światem pierwotnego „prymityw­ człowieka a ś w i a t e m c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o nego" badacza), w nieco z m o d y f i k o w a n e j (światem f o r m i e w c i ą ż się u t r z y m u j e . M o d y f i k a c j a t a p o l e g a n a p e w n y m przesunięciu. U Moszyńskiego m o ż e o n w y s t ę p o w a ć i p o j a w i a ć się w ś w i e c i e d r u g i m . W y o s t r z a ­ s y m b o l i s t n i e j e j e d y n i o i wyłącznio w świecie k u l t u r y jąc j e s z c z e b a r d z i e j tę k w e s t i ę i s t a w i a j ą c k a r y k a t u r a l n i e m o ż e bądź b r z m i ą c e p y t a n i e : „ c z y chłop ( c z ł o w i e k z a m i e s z k u j ą c y ó w ś w i a t istnieje pierwotny) niejako może myśleć symbolicznie ?" — znacznej odpowiedzi — Moszyński udziela i w wielu i n n y c h miejscach w t y m fragmencie „nie może". „Nic takiego jedno­ jak symbol w p i e r w o t n y m umyśle nie i s t n i e j e " . fragmentu, odrzucającego interpretacji w etnografii, odsłania o w ą p r z e p a ś ć d z i e l ą c ą ś w i a t p r y m i t y w n e g o , człowieka o d świata człowioka c y w i l i z o w a n e g o , czesnego, pisząc „Nie całkiem chicznych, z jakimi zapoznajemy ścisłe p o j ę c i a . W gdzie władają odmiennego, każdym jasne podświadomości, wierzchołki". człowieka współ­ oddać istotę tworów razie korzenie, a oczom psy­ się w t e j c h w i l i . I c h z u p e ł n i e się u j ą ć w n i e należą one do i pnie naszym nasze świata, sądy i trzeźwe myśli, lecz d o którego mający odbicie koncepcji Levy-Bruhla ukazują myślenia prelogicznego istnieć w świecie jasnego i jednoznacznego umysłu,' z w r a c a pojęciowej, pierwotnego człowieka, zwartego na uwagę n a cechujący zmienność i opisując twory pry­ je b r a k przelewnośó wy­ zawartych w przypisywaniu t y m n y c h ze s o b ą znaczeń, w t o w a r z y s z ą c y c h i m l u d o w y c h i n t e r p r e ­ tacjach. symbol strony jednej jako w r o z u m i e n i u Moszyńskiego coś i oderwanego coś z b l i ż a j ą c e g o abstrakcyjnego, jawi się nierzeczywistego, o d k o n k r e t u , z d r u g i e j zaś s t r o n y j a k o się d o j e d n o z n a c z n o ś c i j a k a c e c h u j e myślowe pojęcia. W o b u p r z y p a d k a c h s y m b o l m a c h a r a k t e r raczej lektualny. Symbol nic pierwotnego, człowieka występuje w a przynajmniej rzeczywistości nie w inte­ kultury i nie takiej roli w t e n s a m sposób j a k w k u l t u r z e człowieka należącego d o r o z ­ winiętej cywilizacji. W innych miejscach dzieła Moszyńskiego s y m b o l w y s t ę p u j e j a k o s y n o n i m z n a k u b ą d ź p o j a w i a się w w a ż a n i a c h dotyczących Poświęciłem skiego nie t y l k o tyle turą dziele reprezentanta współczesnego wymiarze zależności i n n y c h d y s c y p l i n zajmującego człowieka, etnologicznym, toj z Moszyńskiego odwrotnie: jeśli od przy­ się symbol kiedykolwiek czy Kolberga) rozwiązań, rozstrzygnięć w w bądź kul­ swym ogóle istniał, (właśnie w k u l t u r z e człowioka uwagi i miejsca rozważaniom wierzeń dochodzi, a wnioskami, sprzeczności dzy człowiekiem chłopem takich na archaicznym dawnym uzyskanych niach w kultury badań, ekspłieite gubi wyrażonych częstokroć odeń więc różne, indywidualne, oryginalno dziwnego, że interpretacje — jako z ów jo wymiar tej perspektywy symbol i abstrakcyjnego, kiego. Co więcej, ów m a r t w y czenie poznany. Symbol (z p e r s p e k t y w y takiej poza często i jednostkowe. j a k d a w n i e j u Moszyńskiego - coś n a d d a n e g o , chodzącej traktować jedynie przekona­ tego co każe strategia opartych góry — literac­ się j a k o skoń­ j a k d l a Moszyńskiego „empirycznej", świat j a w i ą się n a d a l nierzeczywistego, skansen t r a k t u j e nadal Nic symbohstyczne anegdotycznej, wioski N . i informatora X . , — nie wy­ etnografii) jest czymś p r z y n i e s i o n y m „ z g ó r y " przez i n t e r p r e t a t o r a . D l a t e g o n a j w i ę k s z ą zasługą p r a c M i r c e a E l i a d e g o j e s t , w m o i m naukę nie t o , iż z n o s z ą podział zacierając na Symbol pomiędzy symbole, i różnie, udziałem poety, cywilizacji pogłębiany i wskazują, „człowieka że społeczności człowieka, — „jest mowę ono myślenie pierwotnego", с/Лопка wyprzedza wioskowej archaicznego konsubstancjalne i rozum s t r o n y rzeczywistości — dyskursywny. najgłębsze się w s z e l k i m i n n y m ś r o d k o m p o z n a n i a . m i t y nie są nieodpowiedzialnymi spełniają p e w n ą f u n k c j ę — o b n a ż a n i a 'po prosta człowieka'.,.". — Obrazy, wytworami psy­ najskrytszych mo- dalności b y t u . D l a t e g o właśnie z b a d a n i e i c h p o z w a l a poznać człowieka przez cywilizowanego, miasta, współczesnego: — sztucznie prymitywnego nimi zarówno odsłania p e w n e które opierają one ów człowieka z ludzkim bytem chiki; wypo­ współczesnym, Cała z l u d o w e j . Przywołałem t u rozważania Moszyńskiego także dlatego, wyraźne piętno że jako m a r t w y skansen, nastawiona jedynie n a uchwycenie że p r e z e n t o w a n e przezeń r o z u m i e n i e s y m b o l u , p o m i m o ż e n a z w a ­ n a s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u i nadał w r o z m a i t y c h człowiekiem współczesnym. sądach), dziedzictwa., dziecka dziedzictwa ł e m j e j u ż dziś a n a c h r o n i c z n y m , o d c i s n ę ł o s w o j e wywiadzie psychopaty, owych nie pada) to znaczy, empirycznych (wierzeniach, symbolicznego a chłopem współczesnych, których pozwalają m u użyć t e r m i n u „symbol'* w o d n i e s i e n i u d o wierzeń i z j a w i s k należących d o duchowego a jest nie poszukuje g o t a m n i e m a . W t e n s p o s ó b u t r z y m u j e się o w ą p r z e p a ś ć p o m i ę ­ symboliczne założenie, terenowych — chłop wypowiedzi najbardziej powzięte badań i i n t e r p r e t a c j i słowo s y m b o l (a raczej i z góry czy s k u t k i e m , n o b o jeśli n i e p a d n i e w „ a u t e n t y c z n e j " pewne, z góry przyjęte, historycznie u w a r u n k o w a n o i ograniczone także pytanie wiadomym przedstawiciela a na z ludowych do odpowiedzi ompirycznych i symbolu, i nie t y l k o dlatego Moszyń­ i (rap. człowiek współczesny) może myśleć s y m b o l i c z n i e się na. g r u n c i e b y pokazać j a k rozumienie w co n a j w y ż e j t o miało t o miejsce j e d y n i e w d a w n e j k u l t u r z o l u d o w e j przekonaniu b y wskazać n a źródła głębokiej magiczno-religijmeh swym — stosownym p i s e m d o „ L u d u " , K o l b e r g a , F i s c h e r a i t d . ) , a także często i d l a roz­ zdobnictwa. p o m i ę d z y t y m c o u z y s k a ł 011 w m a t e r i a ł o w y m o p i s i e w (opatrzonych narodził, jeszcze nie ukształtował i n i e występuje; u w i e l u b a d a c z y t w o r o m p r y m i t y w n e g o u m y s ł u n a j r o z m a i t s z y c h , często s p r z e c z ­ z terenowych rogionu czy t e m a t u — nastawionego się i k o ń c z y n a w ł a s ­ tylko wyrafinowanej to z pewnością w n i c h treści, n a l i c z n e n i e k o n s e k w e n c j e dalekiego się w s t a d i u m i świat człowieka c y w i l i z a c j i ) . D l a współ­ współczesności s y m b o l u już n i e m a . N a d a l — za M o s z y ń s k i m prawa Reasumując: badaniach wioski, widzieć z jego podziałem n a świat czło­ etnografa, d l a którego e t n o g r a f i a zaczyna nych a nio t y m podziale p u j e . U M o s z y ń s k i o g o s y m b o l w k u l t u r z e l u d o w e j j e s z c z e się n i e same t e t a k o d m i e n n e i odległe o d świata b a d a c z a razistości w tkwią 1 8 treściowo, m y ś l o w e g o p o j ę c i a . Moszyński, w i e l o k r o t n i e mitywnego (Można wysokioj współczesnej, przeszłości, człowieka a r c h a i c z n e g o , a o b e c n i e już t a k n i e w y s t ę ­ d z i a ł a l n o ś c i u m y s ł u , „ s y m b o l " j a w i się j a k o s y n o n i m , jeśli n i e dalej kulturze ludowej. kultury całkiem rozgałęzienia a m o ż l i w y j e d y n i e w świecie w y s o k i e j k u l t u r y i precyzyjnego, skomplikowanej w i e k a p r y m i t y w n e g o , i n f a n t y l n e g o , znajdującego T y m r a z e m znów, w świetle t y c h słów, o d r z u c o n y p r z e d chwilą, nie w badacza., dokładnie e l e m e n t a r n a , żywiołowa p r o s t o t a nie daje w Moszyński pierwotnego dosłownie: sposób obrębie c z e s n e g o b a . d a c z a , s z c z e g ó l n i e zaś d l a e m p i r y c z n i e Parę wierszy dalej o d cytowanego możliwość s y m b o l i c z n y c h w n a m lepiej 1 9 147 �Jak widzieliśmy, opisu myśl materiałowego W E l i a d o g o z b i e g a się z m y ś l ą M o s z y ń s k i e g o . J e d n a k ż e na poziomic empirycznego, wowe r o z u m i e n i e s y m b o l u jest u E l i a d e g o ciwieństwie do Moszyńskiego całkiem o d m i e n n e . W symbol nie jest czymś wistym, abstrakcyjnym, zakotwiczony O pracach Eliadego wiedzieć słowami Borysa Pasternaka: „U tym symboliczne ponieważ hierofaniczna jest znaczące". 2 0 Rzeczywistość symboliczna, ,,par exellencc istniejącą" (mocną, skuteczną), j a k w p r z y p a d k u hierofanii kamienia (tak j a k pojawia dowych). Symbol posługuje się nie jost pojęciem rzeczywistością się o n w synonimem symbolu jest w wierzeniach l u ­ jednoznaczności. sposób luźny, 2 6 Eliade nieskrępo­ samym coraz większy krąg pozostałych Pierwsza trzeciej mity, więc — samym przez inne przejawy sacrum. Można i t o jest czwarta f i g u r a rozumienia — symbolu Perspektywa ulegają scaleniu taka pokazuje czyzny — kosmiczną, cjalną, scalając liczne doświadczenia. j a k s y m b o l i n t e g r u j e różne teologiczną, wszystkie sfery pokazać jak w tym te antropologiczną, poziomy, ale nie stapiając „Etymologicznie symbolicznych, ze słowem imitare imaginatio — je, biorąc (obraz), — wyobraźnia naśladować, odtwarzać. naśladuje, i m i t u j e w z o r c e — reaktualizuje, powtarza imaginatio bez końca. obrazy — Mieć odtwarza wyobraźnię widzieć świat w j e g o pełni, gdyż m o c i zadanie polega na konceptualizacji". 2 1 ukazywać to wszystko, T o , co zasługuje co t u przede „Prawdziwy nie zaś j e d n o to obrazów wymyka się wszystkim na podkreślenie, t o polisemantyczność i wielowarstwowość — oraz Wyobraźnia, znaczy t y m , aby wiąże wyobrażenie, naśladowanie, różnie łac. jest amplificare: Hermeneutyką rzeczy", To włączając obok remityzacji" 2 2 istotną z do symbolu rozwija rozdziałów cechę symbolu swej — dalej Paul hermeneutyki „Symbol daje Ricoeur, gdy rozważającej do myślenia", tę tak wiązuje typ sensie, j a k E ł i a d e , d l a k t ó r e g o s y m b o l a m i są z n a c z e n i a zarówno giczne, s a m o r z u t n i e u k s z t a ł t o w a n e i d a n e ; t a k się m a r z e c z ze wody j a k o zagrożenia, k i e d y m o w a j a k o oczyszczenia, g d y m o w a Tę myśl o o chrzcie". wielowarstwowości symbolu (w ścisłym oraz 2 3 symbolu rozwija znaczeniu Ricoeur .niejedno­ — 'to (Heidegger), 2 8 jakim — to znaczy Heidegger A skupieniu u Ricoeura, który domaga to się a k t u i n t e r p r e t a c j i (...) jakiego słowa użyjemy b y je i zadanie t o bez względu n a w.yrazić, n a r z u c a n a t u r a s y m b o l u , k t ó r y jest j a k b y kłębkiem sensu się z s e n s ó w z a m k n i ę t y c h j e d n e w d r u g i c h , , . " , nam sama składającym nazywa ten oneself przypomnienie sobie, j a k s k u p i e n i e , zbiórkę w mówi n a m , że legein — —• to reminis­ t y m znaczeniu, mówić to także s k u p i e n i e i z b i ó r k a , j a k t o s a m d o s t r z e g a w lese w n i e ­ m i e c k i m Weinlese, Prace Mircea grafii i wezwanie różnych tycznego, czyli w i n o b r a n i u " . Eliadego 3 0 stanowią wciąż wyzwanie dla etno­ d o podjęcia t a k i c h r e k o l e k c j i . Dziś w punktów widzenia fenomenologicznego , 3 1 — strukturałistycznego, i w różnych obliczu prowadzonych semio- dziedzinach, j a k choćby w humanistycznej folklorystyce, po studiach podejmu­ jących wysiłek grafii chowanie etnografia 2 5 znaczenia Durand na­ sensie w y r a z u , r e k o l e k c j a ' ; z n a c z y z drugiogo 29 r e k o l e k c j i " wiele „ T e n s p l o t sensów, t o odsyłanie j e d n e g o sensu d o Durand d o jeszcze j e d n e g o określenia t e j h e r ­ r o z w o j u l i c z n y c h badań n a d m i t e m i s y m b o l e m , 2 4 nurt, „hermeneutyką z n a c z n y ' ) , która nie m a jednego sensu, która p r z e d s t a w i a w zbitce sensów". to Bachelarda, Gilbert ją 2 7 do „hermeneu­ który prace nazywając „ h e r m e n e u t y k ą recollect (od która „powrotu podczas w i n o b r a n i a (...)". znajdujemy cencję, w s p o m n i e n i e , w „niejednoznacznej wyrazu (Eliade), symbolicznej w najmocniejszym legoin — także n a i n n y m m i e j s c u , g d y m ó w i o swoistej strukturze o potopie, źródeł" słuchania" „Remityzacji, jakie podejścia ,, (...) znaczeniem — wzmacniać), unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i " . mianem, t u bezpośrednio meneutyki, pisze: „ B ę d ę wszakże ujmował s y m b o l w n a j b a r d z i e j r a d y k a l n y m analo­ powiększać, wyobraźni j a k grona która amplifikującą" autorów badacz ich znaczeń hermeneutyki, wspomnianych wspólnym odniesienia". do „hermeneutyką obejmuje licznych planów typu tyką r e k o n s t r u k c j i " (G. v a n der Leeuw). francuski podejście jednym „powrotu symbolu jego togo „Hermeneutyką rozszerzać, j e s t więc o b r a z j a k o t a k i , j a k o zespół znaczeń, z do — poszerza s y m b o l , „pozwalając zbieranego w nawiązuje nazywana: płasz­ egzysten­ w jedno. Takie rozumienie symbolu, j a k i taka lektura rzocz które kamienia). d a n y s y m b o l r o z u m i e ć się b ę d z i e p r z e z j a k i ś o b r z ę d a ponadto ogarniała w a n y i u ż y w a go c z ę s t o k r o ć o b o e z n i e z p o j ę c i e m o b r a z u i m i t u . się ze s ł o w e m i m a g o podsta­ . symboli, wykazują pokrewieństwo z d a n y m s y m b o l e m (wody, i jest symbol" n i u danego s y m b o l u przez jakiś i n n y s y m b o l , będzie W życie przez s y m b o l u . D r u g a f i g u r a r o z u m i e n i a będzie polegała n a r o z u m i e ­ telne, że symbolu polega n a w y d o b y w a n i u i z e s t a w i a n i u w i e l u wartości tego samego p o d s t a w t e g o l e ż y m y ś l , że o b c o w a n i e ś m i e r t e l n y c h j e s t n i e ś m i e r ­ i „rozumienia prze­ jest zawsze w k o n k r e c i e . powieści Ricouer opisuje cztery i hermeneutyce figury nierzeczy­ i jego r o z u m i e n i u s y m b o l u można b y po­ bohatera Egzystencji musi r e i n t e r p r e t a c j i materiałów, głowy w uznać, że empiryczny istnieje nie piasek. również ochroni etno­ „Empiryczna" empiria symbolu. P R Z Y P I S Y M . C z e r w i ń s k i , Symbol dzisiaj, „Polska Sztuka L u d o w a " 1 9 8 7 , n r 1 — 4 , s. 1 0 0 Tamże. T a m ż e , s. 1 0 4 * Słownik etnologiczny, terminy ogólne p o d r e d . Z o f i i S t a s z c z a k , W a r s z a w a — P o z n a ń 1987 T a m ż e , s. 2 6 — 2 7 T a m ż e , s. 3 8 0 P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, wybór, opracowanie i p o s ł o w i e S t a n i s ł a w a C i c h o w i c z a , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 1 1 S. S. A w i e r i n c e w , Simwoł, ( w : ) Kratkaja lilieraturnaja encikłopedija, M o s k w a 1 9 7 1 , t . 7, s. 8 2 6 ; p o r . t ł u m a c z e n i e z a ­ mieszczone obok. C y t . z a : G e r d H e i n z M o h r , Lexilon der Symbole, Biłder und Zeichen der chrisUichen Kunst, Dusseldorf, K o l n 1972, s. 9 Tamże. R . R . N i e b h u r , Harvard, Divinity Bulletin, October- N o v e m b e r 1 9 8 1 , s. 3 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, tłumaczył J a n Wierusz- K o w a l s k i , W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 148 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a 1967 t . 2, c z . 1 , s. 3 1 6 S t a n i s ł a w P i g o ń , Goście z zaświata na Weselu, ( w : ) tenże, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1 9 8 5 , s. 4 4 2 — 4 7 8 Obok u p r a w i a n i a poezji Moszyński studiował również w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i Sztuk Pięknych w p r a c o w n i Mehoffera; p o r . W . S t o e z k o w s k i , Uczony — postać fauMyczna, (w:) Szkice i próby etnołogiczne, Studenckie Zeszyty Naukowe TJJ", Kraków 1 9 8 5 ; p o r . X Y , Ż y c i o r y s I I , N a u k a P o l s k a t , 9, 1 9 2 8 P o r . S. S. A w i e r i n c e w , o p . c i t . , s. 8 3 0 ; p o r . O . M a n d e ł s z t a m , Słowo i k u l t u r a , W a r s z a w a 1972 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 15 T a m ż e , s. 3 1 7 M . E ł i a d e , Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 3 3 B . P a s t e r n a k , Doktor Żiwago, P a r y ż 1 9 7 6 , s. 4 4 T a m ż e , s. 4 1 T a m ż e , s. 3 6 P . R i c o e u r , Symboł daje do myślenia (w:) Egzystencja i hermeneutyka, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 14 * T a m ż e , s . 78 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 �Tamże. Tamże. Chodzi t u o t e n t y p h e r m e n e u t y k i , który przeciwstawia się „ h e r m e n e u t y c e d e s t r u k c j i " j a k n a z w a ł j ą P . P l i c o e u r , o p . c i t . , s. 7 7 — 9 4 , 8 0 . O t y m p o d s t a w o w y m r o z g r a n i c z e n i u n a d w a t y p y h e r m e n e u t y k i pisze też G. D u r a n d : biorąc z g r u b ­ sza, istnieją d w a t y p y h e r m e n e u t y k i t e które redukują s y m b o l d o c z e g o ś c o j e s t (...) t y l k o s k u t k i o m (...) s y m p t o m e m i t e , k t ó r e p r z e c i w n i e p o s z e r z a j ą s y m b o l , p o z w a l a j ą c unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i , ażeby uzyskać dostęp d o p e w n e g o r o d z a j u przeżytej „nadświadomości" — G . D u r a n d , Wyobraźnia symboliczna, W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 1 8 2 5 2 6 2 7 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 1 G . D u r a n d , o p . c i t . , s. 1 1 9 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 0 Na temat kierunków strukturalnego, scmiotycznego i fenomenologicznego w badaniach n a d m i t e m i symbolem por. Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R. X X X I V n r 1, 2 1 9 8 0 , R. X X I V , n r I . 1 9 8 1 , Tamże o m ó w o n a obszernie s y l w e t k a M . E l i a d e i j e g o prace w r a z z bibliografią. 2 8 2 9 3 0 3 1 N a gruncie polskiej e t n o g r a f i i m a m t u n a myśli prace, które podjęły wysiłek t a k i e j r e i n t e r p r e t a c j i e t n o g r a f i c z n y c h źródeł i materiałów, nawiązując zresztą częstokroć d o studiów M . E l i a d e g o , a w i ę c p r a c e t a k i o j a k n p . J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W a r s z a w a 1 9 7 6 ; L. S t o m m a , Słońce rodzi się 13 grudnia, W a r s z a w a 1 9 8 1 , t e g o ż , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.; J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, tegoż, Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, Warszawa 1 9 7 8 , „ E t n o g r a f i a p o l s k a " , t . X X I I , z. 1 . T r u d n o w t y m m i e j s c u n i e w y r a z i ć z d u m i e n i a że j e d n a z p r z e ł o m o w y c h p r a e d l a p o l s k i e j e t n o g r a f i i z a j a k ą u w a ż a m L. S t o m m y Magia Alkmeny (ogłaszana w r ó ż n y c h m i e j s c a c h , p o r . m . i n . Słońce rodzi się 13 grudnia s. 2 4 — 4 5 ) , g d y i d z i e o i n t e r p r e t a c j ę n i e t y l k o s y m b o l i k i w ę z ł ó w ale o u k a z a n i e integrującej różne płaszczyzny doświadczenia l u d z k i e g o f u n k c j i m i t u , a t a k ż e ze w z g l ę d u n a k o n s e k w e n c j e metodologiczne, i wagę tej p r a c y d l a i n t e r p r e t a c j i t r a d y c j i l u ­ dowej dotyczącej wierzeń n . t . czasu, p r z e s t r z e n i , d e m o n o l o g i i i t d . z o s t a ł a z u p e ł n i e p o m i n i ę t a w c y t o w a n y m Słowniku terminów etnologicznych, o t y c h p r a c a c ł i L. S t o m m y n i e w s p o m i n a się w b i b l i o g r a f i a c h a n i p o d h a s ł e m Magia, a n i w b i b l i o g r a f i i ogól­ nej. T Siergiej Awierincew SYMBOL S Y M B O L artystyczny rozpoznawcza) — dająca się o d s ł o n i ć tegorii o b r a z u rąc słowa wziętym znacznością obraz jest, kategoria sobą, można aspekcie obdarzonym całą w to kategoria jakiejś jest sensu występują w strukturze symbolu się p o m y ś l e ć dające o b r a z u swoją jeden możliwość bez jako drugiego kosmicznego v e r s u m . J u ż t o s a m o , żo j a k i ś s y m b o l w o g ó l e m a s e n s s y m b o l i ­ zuje g o t o w ą obecność sensu w świecie. „ O b r a z i e świata, w słowie wielo­ (i wszelki na to, żeby pogrążyć stronie nym" lecz i głęboki 7 (w heglowskim sensie) p r z e z k u l t u r o w y rozwój, napięcie, w którym Przecłiodząc znajduje w sens „przeziera, jako sensowna symbol swojej nieodpowiedniości sensu. Od mitu (niesprostania.) symbol na odziedziczył które względem obraz staje przezeń sensowna się własnego j e g o społeczne funkcje, traci bez tak obraz bez w e d ł u g l i n i i przełamania, kawałki j e d n e j płytki, które składając, nazywały wskazuje etymologia i komunikacyjne nie między sobą drugiego się i s t o t a s y m b o l u . prześwieca" głębia, tworzące wywie­ d z i o n y z t o ż s a m o ś c i z s a m y m sobą i u ś w i a d o m i e n i a s o b i e się u s t a r o ż y t n y c h „swoi". terminu: Greków się j a k o p r z y j a c i e l e . drugiego, cząstkowe o b j a w i e n i u całościow y o b r a z ś w i a t a . N a t y m z a s a d z a się p o k r e ­ ludzie powiązani związkiem dziedzicznej od każde odnieść w ż y w i o l e p o c z ą t k ó w i s t n i e n i a i dać w t y m objawienie (zjawisko) cześnie jeden można b y wieństwo s y m b o l u z m i t e m . S y m b o l jest także i m i t e m „zniesio­ dwa bieguny i m o c o b j a w i a n i a się, a l b o jest Pasternaka jeśli z obrazem, sens ukierunkowana t e słowa B o r y s a samym lecz obraz — s e n s u r o z s y p u j e się n a s w o j e s k ł a d n i k i ) , a l e są t o b i e g u n y j e d n o ­ rozdzielone — i ludzkiego u n i - do s y m b o l i k i każdego wielkiego poety. Sama s t r u k t u r a s y m b o l u własne r a m y , n a (albo d o pełni objawiony" na drugiej i n t y m n i e złączonego świata, znakiem tożsamości z poza i d e i całości on obrazem akcent do obrazem symbolem); obrazu d y m r a z e m o d n o s i się d o t e g o , c o n a j b a r d z i e j i s t o t n e i w a ż n e jest i że j e s t mierze, stawia drugiej. Bio­ symbol przedmiotowej symbolu z n i e będącego z m m tożsamym. P r z e d m i o t o w y sens cecha najlepiej i niewyczerpaną mitu symbol na wychodzeniu jakiegoś żo znakowości, Wszelki obrazu wymaga obecności znak, estetyki z n a k u powiedzieć, organicznością chociażby i strony, swojej obrazu. jego i s t o t y — kategoria w p r z e c i w s t a w i e n i u d o przyległych doń k a ­ z jednej szerzej w (grec. ' s y m b o l o n ' — uniwersalna „symbola", pasujące przyjaźni do siebie, rozpoznawali P o s y m b o l u p o z n a j ą się i r o z u m i e j ą W odróżnieniu o d alegorii, która jeden może być „przeźroczysty"; d e s z y f r o w a n a i p r z e z „ o b c e g o " , w s y m b o l u j e s t ciepło zespalającej dany tajemnicy. będąc dokładnie p e r s p e k t y w a wy­ W epokach podobnych i średniowieczu w r o l i poświęconych klasycznemu antykowi (wtajemniczonych) wystę­ m a g a j ą c a n i e ł a t w e g o w c h o d z e n i a w nią. S e n s s y m b o l u n i e m o ż e p u j ą całe n a r o d y i s z e r z e j — k u l t u r o w o - w y z n a n i o w e s p o ł e c z n o ś c i ; być p r z e c i w n i e , w burżuazyjnej epoce s y m b o l f u n k c j o n u j e w r a m a c h deszyfrowany wysiłkiem samego umysłu, trzeba „ w ż y ć się". Dokładnie n a t y m polega zasadnicza dzy symbolem jakiejś formuły, bądź którą można którą można b y z o b r a z u wyjąć. czącym i oznaczonym w niego a a l e g o r i ą : sens s y m b o l u n i e i s t n i e j e w racjonalnej tożsamości w różnica pomię­ „włożyć" Stosunek jakości w obraz między zna­ jest w s y m b o l u d i a l e k t y c z n y m stosunkiem nietożsimiości: każdy obraz powinien być p o j ę t y j a k o t o , c z y m o n jest, i dzięki t e m u b r a n \ ' jest j a k o t y l k o t o , c o o n o z n a c z a " ' . ( S e h e l l i n g , Filozofia teraz n a l e ż y szukać kategorii sztuki). W także s p e c y f i k i s y m b o l u w t y m miejscu odniesieniu z n a k u . Jeśli d l a c z y s t o u t y l i t a r n e g o s y s t e m u p o l i s e m i a jest t y l k o beztreściowym p o m i e s z a n i e m , które funkcjonowaniu im bardziej jest znaku, to symbol wieloznaczny; w t y m bardziej końcowym jest do znaków elitarnych, adeptom rachunku treść jakiegoś s y m b o l u , p o p r z e z pośrednie s e n s o w n e złączenia, za każ­ się kręgów pośród dając możliwość „jednolitego i swoim zrównanego d u c h o w o tłumu" („rawnodusznoj t o ł p y " ) . Ale i w t y m p r z y p a d k u symbol zachowuje przedmiot i sens, jednoczącą i jednocześnie pokochali i zrozumieli ów zespalającą „łączy" sens. zo naturę: sobą Artystyczna wym" i „szczególnym" przeciwstawia zwycięża, go zgodnie się s p o ł e c z n e m u ze swą wola naturą wyobcowaniu, „łącząc" ludzi, którzy przezwycię­ żenia przepaści m i ę d z y istotą a widzialnością, m i ę d z y szkodzi treściwy, środowiskowych rozpoznawać „całościo­ symbolicznie chociaż n i e p r z e ­ realnie. Sensowna s t r u k t u r a s y m b o l u jest w i e l o w a r s t w o w a i obliczona na aktywną Sens gotowa, wewnętrzną symbolu praco obiektywnie obecność, ale j a k o tego, który go p r z y j m u j e . urzeczywistnia dynamiczna się tendencja: nie (...) jako o n nie jest 149 �